Το θηλυκό γένος μπαίνει τελικά σε όλα τα δημόσια έγγραφα και… «Οδηγός χρήσης μη σεξιστικής γλώσσας»

Δεν απο­τε­λεί λόγο να πέσει κανείς από τα σύννεφα η δια­πί­στωση ότι η γλώσσα του Δημο­σίου είναι γένους αρσε­νι­κού. Απο­τε­λεί όμως και­νο­τόμο εγχεί­ρημα η συστη­μα­τική επι­στη­μο­νική προ­σπά­θεια αντι­με­τώ­πι­σης του γλωσ­σι­κού σεξι­σμού των διοι­κη­τι­κών εγγρά­φων για πρώτη φορά στη χώρα μας.

Σε όλα τα δημόσια έγγραφα ανε­ξαρ­τή­τως φορέα κυριαρ­χεί το αρσε­νικό γραμ­μα­τικό γένος. Αυτό ισχύει ακόμα και για τα έγγραφα στα οποία γίνεται διπλή σήμανση του γένους εφόσον στο σύνολό τους τηρεί­ται ο κανόνας της πρό­τα­ξης του αρσε­νι­κού. Ποιος ή ποια παρα­ξε­νεύ­ε­ται;

Άλλωστε στο πλαίσιο της γλώσσας ανα­πα­ρά­γε­ται και διαιω­νί­ζε­ται, ανάλογα με τις ιστο­ρι­κές και πολι­τι­στι­κές συν­θή­κες, το πλέγμα των κυρί­αρ­χων κάθε φορά έμφυλων προ­κα­τα­λή­ψεων και στε­ρε­ο­τύ­πων.

Μια από τις εκφάν­σεις της πρα­κτι­κής μέσω της οποίας υπο­βαθ­μί­ζο­νται άτομα με βάση το φύλο τους («σεξι­σμός») είναι ο γλωσ­σι­κός σεξι­σμός και σε κοι­νω­νίες με μακρά πατριαρ­χική παρά­δοση, όπως η ελλη­νική, αυτά τα άτομα είναι οι γυναί­κες.

Το φύλο της γλώσσας

Ένα έγγραφο υπουρ­γείου είναι αρκετό για να δώσει την εικόνα του φύλου της γλώσσας που χρη­σι­μο­ποιεί η δημόσια διοί­κηση. Για παρά­δειγμα, σε ένα έγγραφο φορέα δημό­σιας υγείας όλες οι άλλες κατη­γο­ρίες εργα­ζό­με­νων εντο­πί­ζο­νται στο αρσε­νικό γένος (οι νοση­λευ­τές, οι κοι­νω­νι­κοί λει­τουρ­γοί, οι χει­ρι­στές, οι οδο­ντο­τε­χνί­τες κ.τ.λ. αλλά και οι γιατροί, οι ψυχο­λό­γοι οι οποίοι κατά ανα­λο­γία ταυ­τί­ζο­νται με το αρσε­νικό γένος) – μόνο οι μαίες φαί­νε­ται να είναι απο­κλει­στικά γυναί­κες…

Θα μπο­ρούσε να πει κάποιος ή κάποια ότι «εάν είστε αλλερ­γι­κός» οι φαρ­μα­κευ­τι­κές οδηγίες είναι σαφείς. Η «αλλερ­γική» δεν υπάρχει, είναι η αόρατη γυναίκα που ακο­λου­θεί τις οδηγίες για «τον αλλερ­γικό»…

Παρόλα αυτά, τα έγγραφα του Δημο­σίου μπορεί να απο­τε­λέ­σουν και όχημα υπέρ­βα­σης του σεξι­σμού και προς την κατεύ­θυνση αυτή κινεί­ται ο «Οδηγός Χρήσης μη σεξι­στι­κής γλώσσας στο Δημόσιο Τομέα». Εκπο­νή­θηκε για λογα­ρια­σμό της Γενικής Γραμ­μα­τείας Ισό­τη­τας (ΓΓΙΦ) και τον συνέ­ταξε ερευ­νη­τική / συντα­κτική ομάδα με επι­κε­φα­λής τις κυρίες Μαρία Γκα­σούκα και Μαριάνθη Γεωρ­γαλ­λί­δου και με τη συμ­με­τοχή των κυριών Σοφίας Λαμπρο­πού­λου και Ξαν­θίπ­πης Φουλίδη και του κ. Κώστα Τόλη.

Ο Οδηγός περι­λαμ­βά­νει παρα­τη­ρή­σεις, οδηγίες, συστά­σεις, πρα­κτι­κές συμ­βου­λές και συγκε­κρι­μέ­νες προ­τά­σεις για τη χρήση μη σεξι­στι­κής γλώσσας, με σκοπό την προ­ώ­θηση και την εφαρ­μογή της ισό­τη­τας των φύλων στα διοι­κη­τικά έγγραφα.

Δίνει και τη δυνα­τό­τητα στις εργα­ζό­με­νες και στους εργα­ζό­με­νους που είναι είτε στελέχη των υπουρ­γείων είτε των περι­φε­ρειών και των δήμων κατά την άσκηση

των καθη­κό­ντων τους και τη σύνταξη των

δημο­σίων εγγρά­φων να εξα­λεί­ψουν τα έμφυλα στε­ρε­ό­τυπα που ανα­πα­ρά­γουν συνει­δητά και ασυ­νεί­δητα δια­κρί­σεις που συν­δέ­ο­νται με τα κοι­νω­νικά φύλα, τους άνδρες και τις γυναί­κες.

Χαρα­κτη­ρι­στικά, όπως ειπώ­θηκε κατά την εκδήλωση-παρουσίαση που έγινε την Τετάρτη από το υπουρ­γείο Εσω­τε­ρι­κών, οι νέες προ­σθή­κες στα δημόσια έγγραφα για να αντα­πο­κρί­νο­νται στο θηλυκό γένος δεν απαι­τούν περισ­σό­τερη έκταση από μία σειρά ανά σελίδα.

Η έρευνα

Η έρευνα σε περίπου 1.000 δημόσια έγγραφα υπουρ­γείων, περι­φε­ρειών και δήμων κατέ­δειξε μεταξύ άλλων:

* Το φαι­νό­μενο της σύντα­ξης των εγγρά­φων με απο­κλει­στική χρήση του αρσε­νι­κού γραμ­μα­τι­κού γένους (ο εργα­ζό­με­νος, ο υπάλ­λη­λος, ο χρήστης…) παρα­τη­ρεί­ται εντο­νό­τερο στις περι­φέ­ρειες με ποσοστό 66,13% και λιγό­τερο στα υπουρ­γεία με ποσοστό 47,3%.

* Τα υπουρ­γεία σε ποσοστό 38,39% τηρούν τη διπλή σήμανση στο γραμ­μα­τικό γένος (π.χ. ο/η ιατρός, του/της συζύγου, οι εργα­ζό­με­νοι και οι εργα­ζό­με­νες) αλλά σε όλες τις περι­πτώ­σεις προ­τάσ­σε­ται το αρσε­νικό γένος. Οι περι­φέ­ρειες εμφα­νί­ζο­νται να υστε­ρούν στο θέμα αυτό σε σχέση με τους άλλους φορείς, με ένα ποσοστό 27,42%.

* Στα έγγραφα των υπουρ­γείων εντο­πί­σθη­καν τα χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερα παρα­δείγ­ματα σημα­σιο­λο­γι­κών στε­ρε­ό­τυ­πων (γυναι­κείες ταυ­τό­τη­τες ταυ­τί­ζο­νται με χαρα­κτη­ρι­στικά χαμηλού κοι­νω­νι­κού κύρους και ευπαθών ομάδων). Επίσης, εντο­πί­σθηκε εντο­νό­τερο το φαι­νό­μενο της αστά­θειας σήμαν­σης του γένους (περι­στα­σιακά γίνεται αναφορά και στα δύο φύλα μέσω της διπλής σήμαν­σης του γραμ­μα­τι­κού γένους και, κατά τα άλλα, συντάσ­σο­νται στο αρσε­νικό) σε ποσοστό 8,93%.

* Τα έγγραφα χωρίς σήμανση στο γένος (η αναφορά στα πρόσωπα γίνεται μέσω ουδέ­τε­ρων ως προς το φύλο λέξεων π.χ. άτομο, άνθρω­πος κ.λπ.) φαί­νε­ται να απο­τε­λούν ένα όχι αμε­λη­τέο ποσοστό των εγγρά­φων που ανα­λύ­θη­καν, από 13,84% στα υπουρ­γεία σε 18,52% στους δήμους.

Αξίζει να σημειω­θεί ακόμα ότι στο σύνολο των εγγρά­φων οι αρσε­νι­κοί τύποι των ονο­μά­των προη­γού­νται των θηλυκών, οι οποίοι κατά κανόνα δηλώ­νο­νται με την προ­σθήκη κατά­λη­ξης και όχι ολο­γρά­φως. Χρη­σι­μο­ποιού­νται οι αρσε­νι­κοί τύποι των ονο­μά­των ακόμα και στην περί­πτωση είτε διτυπία (ο/η εργο­δό­της, η εργο­δό­τρια, ο/η πρέσβης, η πρέ­σβειρα) είτε το αντί­στοιχο ουσια­στικό θηλυκού γένους (ο εκπαι­δευ­τής / η εκπαι­δεύ­τρια, ο μαθητής / η μαθή­τρια, ο νέος / η νέα).

Παράλ­ληλα, παρα­τη­ρεί­ται ότι σε κείμενα τα οποία κατ’ εξοχήν ανα­φέ­ρο­νται και απευ­θύ­νο­νται σε μεικτές ως προς το φύλο ομάδες του πλη­θυ­σμού, αλλά και σε γυναί­κες απο­κλει­στικά, οι συντάκτες-κτριες αγνοούν τις γυναί­κες καθι­στώ­ντας τες αόρατες στον δημόσιο λόγο. Έτσι, όπως επι­ση­μαί­νε­ται στον οδηγό, «συντη­ρούν τη νόρμα (προ­τί­μηση στο ανδρικό γένος/φύλο), νομι­μο­ποιούν τις ασύμ­με­τρες σχέσεις και, κατά συνέ­πεια, συντε­λούν στη φυσι­κο­ποί­ηση της κυριαρ­χίας του αρσε­νι­κού».

Υπάρ­χουν παρα­δείγ­ματα και από το υπουρ­γείο Εσω­τε­ρι­κών και τη Γενική Γραμ­μα­τεία Ισό­τη­τας των Φύλων (ΓΓΙΦ). Σύμφωνα με τα απο­τε­λέ­σματα της έρευνας, στα έγγραφα του υπουρ­γείου, τα οποία δεν συντάσ­σο­νται από τη ΓΓΙΦ, παρα­μέ­νει… συνεπής η χρήση του αρσε­νι­κού γένους για γυναί­κες και άντρες στελέχη, υπαλ­λή­λους και αποδέκτριες-τες. Έτσι, σε αυτά απο­κλει­στικά άντρες φαί­νε­ται να είναι οι Προϊ­στά­με­νοι – Απα­σχο­λού­με­νοι – Ηλι­κιω­μέ­νοι – Ενδια­φε­ρό­με­νοι – Αξιο­λο­γού­με­νοι – Εκπαι­δευ­τές – Άνεργοι – Κατα­θέ­τες – Ερευ­νη­τές – Υπεύ­θυ­νοι – Μετα­νά­στες – Εκκα­θα­ρι­στές – Αντι­κα­τα­στά­τες – Ανα­πλη­ρω­τές – Επι­θε­ω­ρη­τές – Μαθητές – Χρήστες – Φοι­τη­τές – Καθη­γη­τές – Συν­δρο­μη­τές.

Ο «Οδηγός Χρήσης μη σεξι­στι­κής γλώσσας στο Δημόσιο Τομέα» παρου­σιά­στηκε επίσημα την Τετάρτη από την κυρία Μαρία Γκα­σούκα, ανα­πλη­ρώ­τρια καθη­γή­τρια Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου, αντι­πρό­ε­δρος Εθνικού Κέντρου Δημό­σιας Διοί­κη­σης και Αυτο­διοί­κη­σης (ΕΚΔΔΑ) και διευ­θύ­ντρια του Ινστι­τού­του Επι­μόρ­φω­σης.

Χαι­ρε­τι­σμούς απηύ­θυ­ναν ο ανα­πλη­ρω­τής υπουρ­γός Εσω­τε­ρι­κών και Διοι­κη­τι­κής Ανα­συ­γκρό­τη­σης κ. Χρι­στό­φο­ρος Βερ­ναρ­δά­κης, η γενική γραμ­μα­τέας Ισό­τη­τας των Φύλων κυρία Φωτεινή Κούβελα και πρό­ε­δρος του Κέντρου Ερευνών για Θέματα Ισό­τη­τας η κυρία Ειρήνη Αγα­θο­πού­λου.

Το ΒΗΜΑ