Η ελληνική θαλασσινή μυθολογία και τα μυθογέννητα ελληνικά νησιά

Του Πανε­πι­στη­μια­κού Κων­στα­ντί­νου Σπ. Μέντη

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΑΛΑΣΣΙΝΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

Στις Ελλη­νι­κές θάλασ­σες οι λυρικές εκστά­σεις απο­κτούν μια Απολ­λώ­νια προ­σω­πίδα και συνο­δεύ­ουν τις κυα­νό­χαι­τες σμα­ρα­γδέ­νιες αυλη­τρί­δες στα γαλα­ζό­βλεφα προ­πύ­λια του Ανί­σκιω­του Πελα­γι­κού Πολι­τι­σμού.

Νηρη­ϊ­δική κοιτίδα της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου η Ελλάδα και οι Έλληνες εραστές του Θαλασ­σο­πλά­νη­του Μύθου του Αιγαίου και του Οδυσ­σεια­κού συμπλέγ­μα­τος.

Σύμφωνα με τον Ησίοδο¹ αρχή και πηγή των πάντων είναι το Χάος.

Από το χάος ξεπρό­βαλε το αιώνιο σκοτάδι Έρεβος και η σκο­τεινή Νύξ. Από αυτά το αιώνιο φως ο Αιθήρ και η λαμπρή Ημέρα. Έπειτα η Γαία, ο Τάρ­τα­ρος και ο Έρως. Η Γαία γέννησε τον Ουρανό και τη Θάλασσα, Πόντο.

Ο Πόντος ήταν θεός των βυθών της εσω­τε­ρι­κής θάλασ­σας, από τους αρχαιό­τε­ρους θεούς που η Γαία τον γέννησε πριν ενωθεί με το θεό της εξω­τε­ρι­κής θάλασ­σας Ωκεανό. Γιοί του Πόντου ήταν ο Θαύμας και ο Φόρκυς και θυγα­τέρα του η Κητώ.

• Ο Θαύμας ήταν Θεός των φυσικών φαι­νο­μέ­νων στη θάλασσα. Γυναίκα του η Ωκε­α­νίδα Ηλέκτρα και κόρες του οι Άρπυϊες

• Ο Φόρκυς κυβερ­νούσε τα θαλάσ­σια τέρατα

• Η Κητώ ήταν Θαλάσ­σια θεά, μητέρα του κύκλωπα Πολύ­φη­μου, του δρά­κο­ντα Λάδωνα και τριών γορ­γό­νων, των Γραιών.

Κατά τον Όμηρο, δημιουρ­γός του σύμπα­ντος ήταν ο Ωκεανός, που είχε για σύζυγο τη Θέτιδα².

Οι Έλληνες φιλό­σο­φοι της Ιωνίας στις ανα­ζη­τή­σεις τους για την αρχή των όντων εκλαμ­βά­νουν το ύδωρ ωςγενε­σιουρ­γόν και ζωο­γό­νον παρά­γο­ντα.

Κατά την Ελλη­νική Μυθο­λο­γία κυρί­αρ­χος των θαλασ­σών ήταν ο Ποσει­δών³, γιος του Τιτάνα Κρόνου και της γυναί­κας του Ρέας, θεός της θάλασ­σας.

Ως θεός της θαλάσ­σης επι­κα­λού­με­νος Πελά­γιος, Ποντο­πο­σει­δών, Πόντιος, Θαλάσ­σιος, Ευρυ­κρείων και Ευρυ­μέ­δων.. (Ποτα­μιά­νος Κων­στα­ντί­νος, 2001: 13).

Ζούσε στις Αιγές και γυναίκα του ήταν η Αμφι­τρίτη, θυγα­τέρα του θαλάσ­σιου θεού Νηρέα. Γιοί του Αλι­κύ­μονα Ποσει­δώνα ήταν ο Πολύ­φη­μος, ο Κύκνος, ο Γλαύκος, ο Ανταίος, ο Εύφημος, ο Σκείρων, ο Πελίας, ο Νηκεύς κ.α.

ΤΑ ΜΥΘΟΓΕΝΝΗΤΑ ΚΑΙ ΓΛΑΥΚΟΘΩΡΗΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΗΣΙΑ

Τα νησιά της Ελλάδος, οι θάλασ­σες και οι ακρο­για­λιές της απο­τε­λούν το δομικό υλικό και το κυρί­αρχο μυθο­πλα­στικό σκηνικό της Ελλη­νι­κής Μυθο­λο­γίας.

Τα λευ­κο­θώ­ρητα πελα­γο­στά­σια του Αιγαίου, οι γαλα­νό­φω­τοι θαλασ­σι­νοί δίαυλοι του Ιονίου και του Κρη­τι­κού πελάγου, η ηλιο­γέν­νητη θαλασ­σο­κρα­τό­ρισσα (η Κρήτη), απο­τε­λούν τα ξέφωτα μαγνά­δια του Ελλη­νι­κού Μυθο­λο­γι­κού πολι­τι­σμού.

Η Ελλάς οφείλει τα πάντα εις τη θάλασσα…Έτσι από τα γλαυκά πελάγη, που γίνο­νται αβρό­τα­ται θωπείαι εις την γλα­φυ­ράν, την γεμάτην ακα­τα­νί­κητο θέλ­γη­τρον Ελλη­νι­κήν ακτήν, ξεκινά και ο μύθος και η ιστορία αυτής εδώ της χώρας (Ζαμα­ρόφ­σκι Βόϊτεχ, χ.χ.: 675-677).

Θα ’λεγε κανείς ότι τα νησιά (εννοεί του Αιγαίου) είναι τα βήματα, τα βήματα των θεών, και προ­πά­ντων τα βήματα της Λητώς, όταν έτρεχε κυνη­γη­μένη από την Ήρα, για να γεν­νή­σει τον Απόλ­λωνα, το θεό του Φωτός, και την Άρτεμη, τη θεά Σελήνη-Εκάτη, την Παρθένα (Χει­μω­νάς Γ., 1998:315).

Πολλά νησιά και θαλάσ­σιες περιο­χές οφεί­λουν την ονο­μα­σία τους σε Μυθι­κούς θεούς και ήρωες και αρκετές νησιώ­τι­κες και παρα­θα­λάσ­σιες περιο­χές συν­δέ­ο­νται με μυθικά πρόσωπα και με γνω­στούς μύθους. Οι Μυθο­στό­λι­στες και γαλα­ζό­λευ­κες νύφες του Αιγαίου (τα νησιά του Αιγαίου), οι Ελλη­νι­κές λευ­κο­κύ­μο­νες θάλασ­σες και τα ακτο­γα­λα­νό­φωτα στρω­σί­δια του ήλιου απο­τε­λού­σαν πάντοτε ισχυρή πηγή έμπνευ­σης για τους λογο­τέ­χνες μας.

Αιγαίο Πέλαγος, Πελο­πόν­νη­σος, Μυρτώο Πέλαγος, Ικάριο πέλαγος, Ρόδος, Αίγινα, Σαλα­μίνα, Χίος, Ζάκυν­θος, Κεφα­λο­νιά, Φολέ­γαν­δρος, Μύκονος, Ιθάκη, Σύμη, Άνδρος

Πολλά νησιά και θαλάσ­σιες περιο­χές οφεί­λουν την ονο­μα­σία τους σε Μυθι­κούς θεούς και ήρωες: Όπως το Αιγαίο Πέλαγος στον πατέρα του Θησέα Αιγέα, η Πελο­πόν­νη­σος (που λεγόταν παλιά Αιγια­λεία) στον Αιγια­λέα, το Μυρτώο Πέλαγος στο γιο του Ερμή (ή του Δία) Μυρτίλο, η Ικαρία και το Ικάριο πέλαγος στον Ίκαρο, η Ρόδος στη γυναίκα του Θεού Ήλιου Ρόδη, η Αίγινα και η Σαλα­μίνα στις ομώ­νυ­μες Νύμφες, κόρες του Ασωπού, η Χίος στην εγγονή του Μίνωα Χιόνα, η Ζάκυν­θος στον Ζάκυνθο (γιο του Δάρ­δα­νου, βασιλιά της Τροίας), η Κεφα­λο­νιά στον ήρωα Κέφαλο, η Φολέ­γαν­δρος στο γιο του Μίνωα Φολέ­γαν­δρο, η Μύκονος στον ήρωα Μύκονο, η Ιθάκη στον ήρωα Ίθακο, η Σύμη στην απα­χθείσα από το Γλαύκο Σύμη, η Άνδρος στον Άνδρο υιό του Ευρυ­μά­χου κ.τ.λ.

Κρήτη, Κάρ­πα­θος, Πόρος, Σκύρος, Σέριφος, Κέα, Ανάφη, Σύμη, Κως, Νίσυρος, Σάμος, Δήλος, Κύθηρα, Ελα­φό­νη­σος, Κύπρος, Ιθάκη

Αρκετές νησιώ­τι­κες και παρα­θα­λάσ­σιες περιο­χές συν­δέ­ο­νται με μυθικά πρόσωπα και με γνω­στούς μύθους όπως:

Η Κρήτη με το μύθο του Μινώ­ταυ­ρου, ο Ιαπετός με την Κάρπαθο, ο Πόρος, η Σκύρος και η Κρήτη με το Θησέα, η Σέριφος με το μυθικό Περσέα, η Κέα με το Σείριο, η Ανάφη με τον Απόλ­λωνα (την ανέδυσε από τα βάθη της θάλασ­σας), η Σύμη με το βασιλιά Νηρέα, ο Πολυ­βό­της με τη Κω και τη Νίσυρο, ο Αγκαίος γιος του Ποσει­δώνα με τη Σάμο (ήταν ιδρυτής της), ο Απόλλων με τη Δήλο, η Αφρο­δίτη με τα Κύθηρα και την Ελα­φό­νησο (τα δια­χώ­ρισε) καθώς και με την Κύπρο, ο Οδυσ­σέας με την Ιθάκη κ.α.

… Η ίδια η Ελλη­νική θαλασ­σο­λά­τρισσα φύση απο­τε­λεί μια λαμπερή θεότητα με ουρα­νό­φωτη θωριά.

Το λιο­πε­ρί­βλητο άρμα του Φαέ­θο­ντα, οι ηλιό­μορ­φες νεράι­δες, τα πορ­φυ­ρό­χρυσα κεντί­δια των δει­λι­νών και οι χρυ­σο­κλω­στές του φεγ­γα­ριού εναρ­μο­νί­ζο­νται με τους λατρευ­τι­κούς ύμνους προς τον Αλι­κύ­μονα Ποσει­δώνα και με τα ροδιά βήματα της Αφρο­δί­της (κατά τον Ησίοδο γεν­νή­θηκε από τον αφρό της θάλασ­σας στην Κύπρο).

Από τα γαλα­ζό­βλεφα σμι­λέ­ματα του Πρω­τεϊ­κού λιθο­ξόου και από τα Ελλη­νικά κυα­νέμ­βολα πολυ­δρό­μια, ανεδύθη η Αφρο­δίτη (στα Κύθηρα) ως σύμβολο της αρμο­νίας και της τελειό­τη­τας και ο Απόλλων ως έκφραση του φωτός του Ελλη­νι­κού Πόντου.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Barthes R., 1957: Mythologies, Seuil, Paris. Ελλην. έκδ.: Μυθο­λο­γία, μτφρ. Ράππας, Κέδρος, Αθήνα 1979

Εco U., 1995: Faith in Fakes. Travels in Hyperreality, Minerva, London

Ζαμα­ρόφ­σκι Βόϊτεχ, χ.χ.: Εγκυ­κλο­παί­δεια της Μυθο­λο­γίας, μτφρ. Δ. Μάλλιος, Ελ. Πούπτη, τόμ. 1-3, εκδό­σεις Ταμπάκη.

Η Ελλάς και η Θάλασσα, 1977: Έκδοσις Ελλη­νι­κής Θαλάσ­σιας Ενώσεως, Αθήνα

Jurt Joseph, 1983: L’Esthétique de la réception. Une nouvelle approche de la littérature? Letters Romanes 3

Μαρι­νά­τος Σπ., 1972: «Οι Κυκλά­δες ως παράγων του Μεσο­γεια­κού πολι­τι­σμού», Επε­τη­ρίς Εται­ρείας Κυκλα­δι­κών Μελετών, τoμ. Β΄, σελ. 234-243

Μεγάλη Σοβιε­τική Εγκυ­κλο­παί­δεια, 1979: Ακά­δη­μος ΑΕ, τόμ. 13, Μόσχα

Μέντης Κων/νος, 2008: Ελληνική Θαλασ­σινή Μυθο­λο­γία και Πολι­τι­σμι­κός Του­ρι­σμός – Κοι­νω­νιο­λο­γία και Φιλο­σο­φία της Εκπαί­δευ­σης, Εκδό­σεις Σμι­γο­πέ­λα­γου, Πει­ραιάς

Μentis Cοnstantinos, 1994: S. Peloponnesus – Kithira – Elafonisos, Εκδό­σεις Ζ. Μέντη, Πει­ραιάς

Μερα­κλής Μ. Γ., 1998: «Η θάλασσα στο λαϊκό πολι­τι­σμό», περ. Η Λέξη, τεύχ. 145-146, Αθήνα Μάιος – Αύγου­στος, σ. 317-323

Ποτα­μιά­νος Κων­στα­ντί­νος, 2001: Θαλάσ­σια Μυστή­ρια στην Αρχαιό­τητα – Μύθοι, Θρύλοι και Παρα­δό­σεις των Ελλη­νι­κών Θαλασ­σών, Εκδό­σεις Ελεύ­θερη Σκέψις, Αθήνα

Richepin Jean, χ.χ.: Μεγάλη Ελλη­νική Μυθο­λο­γία, μτφρ. Πολίτη Κοσμά, Εκδό­σεις Π. Κου­τσού­μπος Α.Ε. τόμ. Α΄ και Β΄

Vontier, 1823: Memoires, Paris

Χει­μω­νάς Γ., 1998: «Η θάλασσα στην Ελλη­νική λογο­τε­χνία», περ. Η Λέξη, τεύχ. 145-146, Αθήνα Μάιος – Αύγου­στος, σ. 310-315