Χρήστος Πετρέας: Σημαντικές προτάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη του ελληνικού τουρισμού

Κύριε Πετρέα, έχει γίνει πιο ανθε­κτικό το του­ρι­στικό μας προϊόν έπειτα από όλες αυτές τις κρίσεις που βιώσαμε τα τελευ­ταία χρόνια; Ανά­γκα­σαν τις επι­χει­ρή­σεις να προ­σαρ­μο­στούν στις έκτα­κτες συν­θή­κες που επι­κρα­τού­σαν κάθε φορά, καθι­στώ­ντας τες περισ­σό­τερο ανθε­κτι­κές;

Ανθε­κτι­κό­τητα του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος στην δική μου αντί­ληψη, αφορά κατά πόσον αυτό ζητεί­ται, ανα­πτύσ­σε­ται, βελ­τιώ­νε­ται. Ουσια­στικά, νομίζω ότι το του­ρι­στικό μας προϊόν ακο­λου­θεί τη δική του εξε­λι­κτική πορεία, προ­σπα­θώ­ντας να επε­κτα­θεί γεω­γρα­φικά, χρονικά και εναλ­λα­κτικά. Και λέγο­ντας εναλ­λα­κτικά, ανα­φέ­ρο­μαι στη δημιουρ­γία δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νων επι­μέ­ρους προ­ϊ­ό­ντων.

Έχουμε πολλά προ­ϊ­ό­ντα και δρα­στη­ριό­τη­τες που δεν βγάλαμε ακόμη από το συρτάρι. Και μπορώ να σας δώσω δύο συγκε­κρι­μένα παρα­δείγ­ματα. Ένα προϊόν που δεν έχει βγάλει από το συρτάρι η Ελλάδα, είναι ο του­ρι­σμός των ατόμων μεγα­λύ­τε­ρης ηλικίας, δηλαδή προ­σέλ­κυ­σης γενι­κό­τερα των μεγα­λύ­τε­ρων σε ηλικία, που έχουν ενδια­φέ­ρο­ντα ταξι­δίων και επίσης καθ’ όλη τη διάρ­κεια του έτους. Το δεύτερο είναι ο του­ρι­σμός στρα­τιω­τι­κών ενδια­φε­ρό­ντων. Παρόλο που για την ανά­πτυξη του στρα­τιω­τι­κού του­ρι­σμού έχει υπο­γρα­φεί πρω­τό­κολλο συνερ­γα­σίας μεταξύ των Υπουρ­γείων Του­ρι­σμού, Εθνικής Άμυνας και Πολι­τι­σμού, δεν έχει ακόμη ουσια­στικά ενερ­γο­ποι­η­θεί. Θα μπο­ρού­σαν να αξιο­ποι­η­θούν στρα­τιω­τικά μνημεία, τόποι και επέ­τειοι στρα­τιω­τι­κού ενδια­φέ­ρο­ντος για την ανά­πτυξη αυτής της ειδικής κατη­γο­ρίας του­ρι­σμού, πράγμα που δεν συνέβη.

Τις κρίσεις της τελευ­ταίας δεκα­ε­τίας, ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός τις αντι­με­τώ­πισε στο πεδίο της μάχης, την ώρα που ήταν σε εξέλιξη, και κυρίως σε τοπικό επίπεδο, με εξαί­ρεση αυτές που ήταν γενι­κό­τε­ρες ή Ευρω­παϊ­κές όπως η παν­δη­μία του COVID. Απαι­τεί­ται όμως συγκε­κρι­μένη στρα­τη­γική για να αντε­πε­ξέλ­θει κανείς σε τέτοιες κατα­στά­σεις, και δεν είχαμε προ­βλέ­ψει αντι­με­τώ­πιση κρίσεων, το κάναμε στην πράξη. Δυστυ­χώς, όσο καλή πρόθεση και να υπάρχει, όσο έτοιμος και είναι ένας μόνο προ­ο­ρι­σμός (βλ. Ρόδος), δεν μπορεί και δεν πρέπει να ανα­λαμ­βά­νει μόνος του όλο το βάρος. Πρέπει κάποια πράγ­ματα να συντο­νί­ζο­νται σε κεντρικό/εθνικό επίπεδο προ­κα­τα­βο­λικά και όχι κατόπιν εορτής.

Από την άλλη πλευρά οι κρίσεις επη­ρέ­α­σαν και τις ίδιες τις του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις που ανα­γκά­στη­καν να κολυ­μπή­σουν σε βαθιά νερά. Βεβαίως, απέ­κτη­σαν μια πρα­κτική εμπει­ρία, οι περισ­σό­τε­ρες παρά τις δυσκο­λίες επέ­πλευ­σαν και απέ­κτη­σαν και ιδιαί­τε­ρες γνώσεις διοί­κη­σης κρίσεων. Δεν είμαι όμως βέβαιος κατά πόσο, μετά την κρίση, έχουν συνει­δητά προ­σαρ­μό­σει τη λει­τουρ­γία και διοί­κησή τους, ώστε να μπορούν αντι­με­τω­πί­σουν και να δια­χει­ρι­στούν οποια­δή­ποτε μελ­λο­ντική πρό­κληση.

Υπάρ­χουν ολι­γο­πώ­λια στον του­ρι­σμό; Ενι­σχύ­ε­ται ο βαθμός εξάρ­τη­σης των προ­ο­ρι­σμών από αυτά;

Τα ολι­γο­πώ­λια στον του­ρι­σμό υπάρ­χουν περισ­σό­τερο από τα τελευ­ταία δέκα χρόνια του­λά­χι­στον. Μιλάμε όχι μόνο για ολι­γο­πώ­λια τουρ οπε­ρέι­τορς και πρα­κτό­ρων αλλά και μετα­φο­ρι­κών μέσων. Πριν από περίπου 10-12 χρόνια ξεκί­νησε η Ελλάδα να συζητά με τους low cost carriers και εφάρ­μοσε συγκε­κρι­μέ­νες «πολι­τι­κές» για να ανα­πτύ­ξει αυτές τις συνερ­γα­σίες. Η όλη προ­σπά­θεια στέ­φθηκε με επι­τυ­χία καθώς η αύξηση της κίνησης στα διάφορα περι­φε­ρειακά αερο­δρό­μια, απο­τε­λεί σε μεγάλο βαθμό, απο­τέ­λε­σμα αυτής της δρα­στη­ριό­τη­τας. Μέχρι ενός σημείου θα συνε­χί­σουν να υπάρ­χουν διεθνή ολι­γο­πώ­λια και στον του­ρι­σμό όπως και σε άλλους τομείς της οικο­νο­μίας. Για τον του­ρι­σμό θα σας δώσω ένα χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα, από τον θαλάσ­σιο του­ρι­σμό.

Η κρουα­ζιέρα ελέγ­χε­ται διεθνώς από 9-10 επι­χει­ρη­μα­τι­κούς κολοσ­σούς, ανε­ξάρ­τητα από το αν εμφα­νί­ζο­νται περισ­σό­τε­ρες εται­ρείες κρουα­ζιέ­ρας. Κάθε κολοσ­σός μπορεί να δια­θέ­τει περισ­σό­τε­ρες από μία εται­ρείες. Μιλώ­ντας για θαλάσ­σιο του­ρι­σμό και κρουα­ζιέρα, πρέπει να ανα­φε­ρό­μα­στε όχι μόνο στα μεγάλα κρουα­ζιε­ρό­πλοια, και στα πολύ μικρά, το γιώ­τινγκ, αλλά και στην ενδιά­μεση κατη­γο­ρία των κρουα­ζιε­ρό­πλοιων των 200-300 επι­βα­τών. Στην Ελλάδα η μεσαία κατη­γο­ρία αυτή είναι λιγό­τερο ανε­πτυγ­μένη και λιγό­τερο προ­βε­βλη­μένη, αν και χρειά­ζε­ται μικρό­τε­ρες λιμε­νι­κές υπο­δο­μές. Πρό­κει­ται δε για μία μορφή κρουα­ζιέ­ρας που απευ­θύ­νε­ται σε πελάτες μεγα­λύ­τε­ρης οικο­νο­μι­κής επι­φά­νειας. Τα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου δέχο­νται προ­σεγ­γί­σεις από κρουα­ζιε­ρό­πλοια μεσαίας κατη­γο­ρίας, αλλά δεν έχουν ακόμη ανα­πτυ­χθεί στην κατη­γο­ρία αυτή.

• Θα λέγατε ότι η Ελλάδα δια­θέ­τει ένα οργα­νω­μένο στρα­τη­γικό σχέδιο για τον του­ρι­σμό; Αν όχι, πού οφεί­λε­ται η απουσία του;

Έχουμε σίγουρα πολύ δρόμο μπροστά μας. Στην Ελλάδα δεν έχουμε ξεκά­θαρη μακρο­πρό­θε­σμη του­ρι­στική στρα­τη­γική που να την έχουν συμ­φω­νή­σει όλα τα κόμματα έτσι ώστε να είναι εξα­σφα­λι­σμένη η συνέ­χειά της. Το «οργα­νω­μένο στρα­τη­γικό σχέδιο» πρέπει να περι­λαμ­βά­νει την επι­σή­μανση και του­ρι­στική αξιο­ποί­ηση όλων των δυνη­τι­κών του­ρι­στι­κών πόρων, την ανά­πτυξη και ανά­δειξή τους και την του­ρι­στική προβολή των πόρων και των προ­ο­ρι­σμών όπου βρί­σκο­νται. Επι­πρό­σθετα, ο λεγό­με­νος εναλ­λα­κτι­κός του­ρι­σμός ή ο του­ρι­σμός ειδικών ενδια­φε­ρό­ντων αφορά εξει­δι­κευ­μέ­νες δρα­στη­ριό­τη­τες και απαιτεί δια­φο­ρε­τική προ­σέγ­γιση και ανά­πτυξη. Μεταξύ αυτών να αναφέρω και τον θρη­σκευ­τικό του­ρι­σμό. Τα Δωδε­κά­νησα και ειδι­κό­τερα η Ρόδος και η γει­το­νική Σύμη, έχουν σημα­ντικά μνημεία και επε­τεί­ους για ανά­δειξη, και γνωρίζω ότι έχουν ήδη γίνει προ­σπά­θειες από την Ιερά Μητρό­πολη Ρόδου. Παρόλα αυτά, υπάρχει πεδίο περαι­τέρω εξέ­λι­ξης.

Επίσης όσον αφορά στην του­ρι­στική προβολή, δεν έχουμε κατα­φέ­ρει να σχε­διά­σουμε και να εφαρ­μό­σουμε στρα­τη­γική δια­φο­ρο­ποί­η­σης του­ρι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας και κατά ένα μεγάλο ποσοστό οι ελλη­νι­κοί προ­ο­ρι­σμοί αντα­γω­νί­ζο­νται και μεταξύ τους.

Το μοντέλο «παραλία – ήλιος – θάλασσα» (Sun, Sea, Sand) κυριαρ­χεί, ενώ δεν προ­βάλ­λο­νται άλλες μορφές του­ρι­σμού που δια­φο­ρο­ποιούν το του­ρι­στικό μας προϊόν, όπως ο πολι­τι­στι­κός και οι διά­φο­ρες δια­στά­σεις του. Ένα παρά­δειγμα είναι ότι δεν ανα­δει­κνύ­ο­νται επαρκώς οι διά­φο­ρες δρα­στη­ριό­τη­τες και διορ­γα­νώ­σεις των αθλη­τι­κών events που φιλο­ξε­νού­νται κάθε χρόνο ανά την Ελλάδα και ειδι­κό­τερα στη Ρόδο. Και αυτά είναι μόνο κάποια παρα­δείγ­ματα.

Είναι αντα­γω­νι­στικό το ελλη­νικό του­ρι­στικό προϊόν και ποια στοι­χεία συν­θέ­τουν την αντα­γω­νι­στι­κό­τητά του;

Υπάρ­χουν αρκετές δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις πλέον όσον αφορά στις ανάγκες και στα ενδια­φέ­ρο­ντα των επι­σκε­πτών. Ένας του­ρι­στι­κός προ­ο­ρι­σμός γενικά αλλά και μία επι­χεί­ρηση, αντα­πο­κρί­νο­νται υπο­χρε­ω­τικά είτε σε κάποια ανάγκη είτε σε κάποιο ενδια­φέ­ρον του υπο­ψή­φιου πελάτη και του προ­σφέ­ρει ό,τι ζητά, προ­κει­μέ­νου να τον κερ­δί­σει.

Υπάρ­χουν αρκετές ενδεί­ξεις διεθνώς για το πώς αλλά­ζουν οι ταξι­διω­τι­κές τάσεις και τα ενδια­φέ­ρο­ντα των του­ρι­στών. Θα πρέπει όλα αυτά να τα μελε­τάμε και να γνω­ρί­ζουμε κάθε φορά ποιες είναι οι ανάγκες, οι προσ­δο­κίες και απαι­τή­σεις των επι­σκε­πτών και να προ­σαρ­μο­ζό­μα­στε πάνω σε αυτές. Μετά την κρίση της παν­δη­μίας αφενός και με την ραγδαία τεχνο­λο­γική εξέλιξη της πλη­ρο­φο­ρι­κής, τα χαρα­κτη­ρι­στικά και τα ενδια­φέ­ρο­ντα των δυνη­τι­κών του­ρι­στών δια­φο­ρο­ποιού­νται και χρειά­ζε­ται να προ­σαρ­μό­ζουμε την του­ρι­στική μας προ­σφορά.

Η Ελλάδα οφείλει επίσης να μελετά τον κοντινό αντα­γω­νι­σμό. Δε νομίζω ότι μελε­τάμε επαρκώς το τι κάνουν οι αντα­γω­νι­στές μας – κυρίως ανα­φέ­ρο­μαι στις χώρες της ευρύ­τε­ρης γεω­γρα­φι­κής περιο­χής μας – έτσι ώστε να βελ­τιώ­νουμε αφενός το του­ρι­στικό μας προϊόν σε σχέση με αυτό που προ­τεί­νουν οι αντα­γω­νι­στές μας και αφε­τέ­ρου να προ­σπα­θούμε να δια­φο­ρο­ποι­η­θούμε από τον αντα­γω­νι­σμό, προ­σφέ­ρο­ντας κάτι άλλο. Και σαν παρά­δειγμα επι­τρέψτε μου να ανα­φερθώ στον του­ρι­σμό γιώ­τινγκ – του μικρού σκάφους …

Τα τελευ­ταία χρόνια η Ελλάδα έμεινε πίσω σε θέματα υπο­δο­μών και κατα­σκευής δομών ελλι­με­νι­σμού, για το γιώ­τινγκ, διά­σπαρ­των σε όλη τη χώρα. Υπάρ­χουν περισ­σό­τε­ρες από 100 χωρο­θε­τη­μέ­νες θέσεις «του­ρι­στι­κών λιμένων» (αγκυ­ρο­βο­λίων και μαρινών) και λει­τουρ­γούν το πολύ 40. Επι­πλέον, δεν έχουμε ανα­δεί­ξει τα πλε­ο­νε­κτή­ματα της επί­σκε­ψης των μικρών σκαφών στους μικρό­τε­ρους και λιγό­τερο γνω­στούς του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς. Και μιλώ­ντας για τα Δωδε­κά­νησα, ανα­φε­ρό­μα­στε σε νησιά όπως η Τήλος, η Χάλκη και η Ψέριμος. Η Τήλος συγκε­κρι­μένα δια­θέ­τει το μονα­δικό Μουσείο νάνων Ελε­φά­ντων σε όλη την ανα­το­λική Μεσό­γειο το οποίο θα μπο­ρούσε να αξιο­ποι­ή­σει προ­κει­μέ­νου να φιλο­ξε­νεί π.χ. κάθε χρόνο ένα συνέ­δριο με διε­θνείς συμ­με­το­χές.

Τα μικρά νησιά δεν χρειά­ζε­ται να ανα­πτυ­χθούν του­ρι­στικά όπως η Μύκονος. Στην Κάλυμνο υπάρχει η δημόσια σχολή κατά­δυ­σης που άλλοτε λει­τουρ­γεί και άλλοτε όχι. Το νησί δια­θέ­τει μακρά παρά­δοση στις κατα­δύ­σεις, με το πρώτο κατα­δυ­τικό πάρκο στην Ελλάδα. Θα μπο­ρούσε να επεν­δύ­σει στον κατα­δυ­τικό του­ρι­σμό. Γενι­κό­τερα όμως θα μπο­ρούσε να ανα­πτυ­χθεί και σε άλλους προ­ο­ρι­σμούς ο κατα­δυ­τι­κός του­ρι­σμός. Υπάρχει νομο­θε­σία για κατα­δυ­τικά πάρκα που δεν έχει αξιο­ποι­η­θεί. Αλλά και δεν προ­βάλ­λε­ται ιδιαί­τερα αυτή η μορφή του­ρι­σμού, που χαρα­κτη­ρι­στικό της είναι ότι ο δύτης δεν ενδια­φέ­ρε­ται μόνο για την υψηλή σεζόν. Μπορεί να κάνει κατα­δύ­σεις και τον Οκτώ­βριο και το Νοέμ­βριο και τον Μάρτιο στην Ελλάδα. Να λοιπόν άλλο ένα του­ρι­στικό προϊόν που θα μπο­ρούσε να ανα­πτυ­χθεί.

Τέλος θα ανα­φερθώ στο δημο­γρα­φικό, όχι στην υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα, αλλά στην αύξηση του πλη­θυ­σμού των ηλι­κιω­μέ­νων. Μεγάλος αριθμός όσων ανήκουν στην ηλι­κιακή κατη­γο­ρία άνω των 60, πραγ­μα­το­ποιούν ταξίδια εκτός της υψηλής σεζόν. Το θέμα είναι αν έχουμε εντο­πί­σει αυτή την κατη­γο­ρία του­ρι­στών και αν έχουμε αντι­λη­φθεί τις προ­ο­πτι­κές που παρου­σιά­ζει, και να τις αξιο­ποι­ή­σουμε.

Είναι θέμα στρα­τη­γι­κής.

Όμως η του­ρι­στική στρα­τη­γική έχει το μειο­νέ­κτημα ότι δεν είναι απο­τε­λε­σμα­τική όταν εφαρ­μό­ζε­ται σε βρα­χυ­χρό­νια βάση Απαιτεί μακρο­χρό­νιο προ­γραμ­μα­τι­σμό. Πρέπει να επι­μέ­νεις και να χτίζεις βήμα-βήμα τον προ­γραμ­μα­τι­σμό, έτσι ώστε να σε μάθει ο πελάτης. Κυρίως όμως πρέπει να συνε­χί­ζεις με συνέ­πεια την στρα­τη­γική προ­βο­λής που έχεις χαράξει ως χώρα/προ­ο­ρι­σμός.

Είναι ευχά­ρι­στο που το Υπουρ­γείο Του­ρι­σμού και το Υπουρ­γείο ηλε­κτρο­νι­κής Δια­κυ­βέρ­νη­σης ανα­κοί­νω­σαν προ μερικών ημερών, μία νέα AI εφαρ­μογή “mAiGreece,” που θα παρέχει πλη­ρο­φο­ρίες σε 31 γλώσσες. Προ­κει­μέ­νου όμως αυτή η εφαρ­μογή να φτάσει στα πέρατα του κόσμου και να χρη­σι­μο­ποιεί­ται από τους δυνη­τι­κούς πελάτες, θα χρεια­στεί πολύς χρόνος. Θα πρέπει και η επόμενη κυβέρ­νηση να συνε­χί­σει τη στρα­τη­γική. Δια­φο­ρε­τικά η πρω­το­βου­λία θα πάει στράφι.

Πώς βλέπετε το μέλλον του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού; Θα κατα­φέ­ρει να προ­σαρ­μο­στεί στις προ­κλή­σεις και να δια­τη­ρή­σει/αυξήσει την αντα­γω­νι­στι­κό­τητά του;

Αυτή είναι η ερώτηση του ενός εκα­τομ­μυ­ρίου… Ναι, ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός θα έχει μέλλον εφόσον βεβαίως ακο­λου­θή­σει και εκμε­ταλ­λευ­θεί τις υφι­στά­με­νες τάσεις και προ­σαρ­μο­στεί σε αυτές. Πρέπει ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός να πορεύ­ε­ται με σχέδιο … Και είναι απο­δε­κτό το σχέδιο να ανα­θε­ω­ρεί­ται, όχι όμως να μην υπάρχει.

Οι επι­χει­ρη­μα­τίες του του­ρι­σμού στην Ελλάδα, προ­σαρ­μό­ζο­νται στις διε­θνείς εξε­λί­ξεις. Υπάρχει όμως ένα μεγάλο πρό­βλημα που λέγεται έλλειψη συνερ­γειών και συνερ­γα­σίας για να πάρουμε κοινές απο­φά­σεις για το κοινό καλό. Υπάρ­χουν λ.χ. δύο του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις που ασχο­λού­νται με το ίδιο του­ρι­στικό αντι­κεί­μενο. Κατά τη συνήθη τακτική, ο ένας προ­σπα­θεί να κλέψει τους πελάτες του αντα­γω­νι­στή του ενώ θα μπο­ρούσε να συνερ­γα­στεί έτσι ώστε και οι δύο να φέρουν περισ­σό­τε­ρους πελάτες και να τους μοι­ρα­στούν. Δεν ωφελεί σε τίποτε ο στείρος αντα­γω­νι­σμός.

Οι συνέρ­γειες είναι το κλειδί στην επι­τυ­χία και βεβαίως από την άλλη πλευρά χρειά­ζε­ται να παρα­κο­λου­θούμε τι κάνουν οι αντα­γω­νι­στές μας.

*Who is Who

Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΕΤΡΕΑΣ είναι οικο­νο­μο­λό­γος, εμπει­ρο­γνώ­μων και μελε­τη­τής περι­φε­ρεια­κής, οικο­νο­μι­κής και του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης και έχει δρα­στη­ριο­ποι­η­θεί σε πολλές χώρες, ενώ ως EU Expert έχει παρά­σχει συμ­βου­λευ­τι­κές υπη­ρε­σίες σε κυβερ­νη­τικό επίπεδο σε διά­φο­ρες χώρες. Έχει δύο φορές (2010-2012 και 2019-2021) δια­τε­λέ­σει ειδικός σύμ­βου­λος σε έλληνες υπουρ­γούς του­ρι­σμού, και κατά την διάρ­κεια 2019-2021 της κρίσης του COVID, ήταν υπεύ­θυ­νος για τον συντο­νι­σμό του Περι­φε­ρεια­κού Συμ­βου­λίου Του­ρι­σμού. Έχει εκτε­τα­μένη ακα­δη­μαϊκή και διδα­κτική εμπει­ρία ως καθη­γη­τής, κυρίως σε θέματα του­ρι­σμού, και μεγάλο συγ­γρα­φικό έργο σε βιβλία, σε επι­στη­μο­νι­κές εργα­σίες και άρθρα, και έχει ασχο­λη­θεί με την ανά­πτυξη δια­φό­ρων εναλ­λα­κτι­κών – ειδικών μορφών του­ρι­σμού.

Μεταξύ άλλων έχει δια­τε­λέ­σει επι­στη­μο­νι­κός σύμ­βου­λος στον Όμιλο Επι­με­λη­τη­ρίων Ανά­πτυ­ξης Ελλη­νι­κών Νησιών – ΕΟΑΕΝ, στον Σύν­δε­σμο Ιδιο­κτη­τών Του­ρι­στι­κών Επαγ­γελ­μα­τι­κών Σκαφών, στο Πολε­μικό Μουσείο, στην Ένωση Ξενο­δο­χείων Νομού Τρι­κά­λων, Οργα­νι­σμών Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης, και μέλος διοι­κη­τι­κού συμ­βου­λίου της Ελλη­νι­κής Σπη­λαιο­λο­γι­κής Εται­ρείας, και είναι από το 2012 τακτικό μέλος της Επι­τρο­πής Προ­σκυ­νη­μα­τι­κών Περι­η­γή­σεων της Ιεράς Συνόδου της Εκκλη­σίας της Ελλάδος, και σε δεύτερη θητεία μέλος του ΔΣ της Ομο­σπον­δίας Φυσιο­λα­τρι­κών, Ορει­βα­τι­κών και Εκδρο­μι­κών Σωμα­τείων Ελλάδος.