Αναζητώντας χρυσό κανόνα για τη δόμηση στα νησιά – Πώς θα οριστεί η φέρουσα ικανότητα

Τελικά, πόσο κόσμο μπορούν –ή, καλύ­τερα, θα έπρεπε– να «σηκώ­σουν» τα νησιά μας; Μια σειρά από παράλ­λη­λες εξε­λί­ξεις υπο­χρε­ώ­νουν την πολι­τεία να απο­φα­σί­σει και μάλιστα γρήγορα. Ο υπο­λο­γι­σμός της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας, ωστόσο, κάθε άλλο παρά απλή υπόθεση είναι και, όπως επι­ση­μαί­νουν ειδικοί επι­στή­μο­νες, θα ήταν καλό να μη γίνει υπό ασφυ­κτική πίεση χρόνου. Σε κάθε περί­πτωση, η ευκαι­ρία δείχνει ήδη χαμένη για τη Μύκονο και τη Σαντο­ρίνη, στις οποίες το πολε­ο­δο­μικό σχέδιο βρί­σκε­ται ήδη υπό εκπό­νηση. Το γεγονός δημιουρ­γεί ένα τερά­στιο ερώτημα για τον τρόπο που θα ληφθούν απο­φά­σεις για τις του­ρι­στι­κές «ναυαρ­χί­δες» της χώρας, οι οποίες είναι παρα­δείγ­ματα πολε­ο­δο­μι­κής αναρ­χίας και υπε­ρεκ­με­τάλ­λευ­σης του χώρου.

Ο βασικός μοχλός πίεσης για τις εξε­λί­ξεις είναι για ακόμη μια φορά το Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας. Το ανώτατο διοι­κη­τικό δικα­στή­ριο έχει ήδη από τη δεκα­ε­τία του ’90 υπο­δεί­ξει την ανάγκη να υπο­λο­γί­ζε­ται η φέρουσα ικα­νό­τητα, δηλαδή η αντοχή μιας περιο­χής, όταν η πολι­τεία απο­φα­σί­ζει την επέ­κταση ή τη δημιουρ­γία νέων οικι­σμών (οι πρώτες απο­φά­σεις αφο­ρού­σαν τις πολε­ο­δο­μι­κές μελέτες για το Κρανίδι και την Κάρυστο το 1992 και 1993). Ειδικά δε για τα νησιά και τις Κυκλά­δες, η νομο­λο­γία του ΣτΕ είναι πιο πλούσια και υπο­δει­κνύει την ανάγκη ο υπο­λο­γι­σμός της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας να λαμ­βά­νει υπόψη την προ­στα­σία όχι μόνο του ευαί­σθη­του περι­βάλ­λο­ντός τους, αλλά και του ανθρω­πο­γε­νούς περι­βάλ­λο­ντος και του νησιω­τι­κού τοπίου.

Ωστόσο, πριν από ένα έτος η πίεση του ανώ­τα­του διοι­κη­τι­κού δικα­στη­ρίου κλι­μα­κώ­θηκε. Με νέες απο­φά­σεις το ΣτΕ στα­μά­τησε δύο μεγάλες του­ρι­στι­κές επεν­δύ­σεις στη Μύκονο και στην Ιο (οι οποίες δρο­μο­λο­γού­νταν ως στρα­τη­γι­κές επεν­δύ­σεις, η πρώτη με ειδικό σχέδιο χωρικής ανά­πτυ­ξης – ΕΣΧΑΣΕ και η δεύτερη ως σύνθετο του­ρι­στικό κατά­λυμα). Ακύρωσε επίσης το γενικό πολε­ο­δο­μικό σχέδιο της Πάρου, που προ­έ­βλεπε γεν­ναίες επε­κτά­σεις οικι­σμών.

Και στις τρεις περι­πτώ­σεις το ΣτΕ ανα­φέρ­θηκε με σαφή­νεια στην ανάγκη όχι μόνο χωρο­τα­ξι­κής οργά­νω­σης των νησιών, ώστε να μη λαμ­βά­νο­νται απο­φά­σεις «α λα καρτ» (κάτι που επέ­τρε­ψαν οι πολε­ο­δο­μι­κές ρυθ­μί­σεις της προη­γού­με­νης δεκα­ε­τίας υπέρ των στρα­τη­γι­κών επεν­δύ­σεων), αλλά και υπο­λο­γι­σμού της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας των νησιών όχι με γενικό τρόπο αλλά (εδώ βρί­σκε­ται η μεγάλη δια­φο­ρο­ποί­ηση σε σχέση με το παρελ­θόν) νομο­θε­τη­μένο, με σαφή κρι­τή­ρια.

Ο νομο­θε­τι­κός ορισμός

Η πολι­τεία δεν μπο­ρούσε να αγνο­ή­σει άλλο το ΣτΕ. Είναι πλέον σαφές ότι το ανώτατο διοι­κη­τικό δικα­στή­ριο θα απορ­ρί­πτει στο εξής κάθε μεγάλη του­ρι­στική επέν­δυση στα νησιά, κάθε πολε­ο­δο­μικό σχέδιο. Ετσι, σε πρό­σφατο νόμο (4964/22, άρθρο 64) το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος ήρθε για πρώτη φορά να δώσει έναν πρώτο νομο­θε­τικό ορισμό: «Ως Φέρουσα Ικα­νό­τητα ενός χωρικού συστή­μα­τος νοού­νται τα μέγιστα ανεκτά όρια επι­βα­ρύν­σεων ή και μετα­βο­λών των συν­θη­κών που επι­κρα­τούν σε αυτό, πέραν των οποίων παύει να υπάρχει ισορ­ρο­πία ανάμεσα στο φυσικό περι­βάλ­λον, την οικο­νο­μία και την κοι­νω­νία που διαβιοί σε αυτό, με απο­τέ­λε­σμα να προ­κα­λού­νται υπέρ­με­τρες ή μη ανα­στρέ­ψι­μες φθορές στο φυσικό περι­βάλ­λον και να ασκού­νται αρνη­τι­κές πιέσεις στο ανθρω­πο­γε­νές περι­βάλ­λον και στην κοι­νω­νία». Σύμφωνα με τη ρύθμιση, θα ακο­λου­θή­σει προ­ε­δρικό διά­ταγμα (άρα κείμενο που θα ελεγ­χθεί προ­δι­κα­στικά από το ΣτΕ) με το οποίο θα προσ­διο­ρι­στεί η μεθο­δο­λο­γία για την εκτί­μηση της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας και τα όρια που αυτή θα θέτει.

Οι ειδικοί εκτι­μούν ότι ο υπο­λο­γι­σμός των αντοχών –περι­βαλ­λο­ντι­κών, κοι­νω­νι­κών και οικο­νο­μι­κών– ενός τόπου μπορεί να προσ­διο­ρι­στεί με σαφή κρι­τή­ρια.

Παράλ­ληλα, το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος δημιούρ­γησε μια επι­τροπή ειδικών η οποία εξε­τά­ζει το θέμα. «Φέρουσα ικα­νό­τητα σημαί­νει ότι δεν θα φορ­τώ­νουμε το γαϊ­δου­ράκι μέχρι να πέσει κάτω», λέει στην «Κ» ο υφυ­πουρ­γός Χωρο­τα­ξίας και Αστικού Περι­βάλ­λο­ντος Νίκος Ταγαράς. «Η φέρουσα ικα­νό­τητα θα πρέπει να συνε­κτι­μά­ται στον σχε­δια­σμό, ώστε να δια­τη­ρη­θεί το αγαθό, η πραγ­μα­τική αξία ενός τόπου. Η ανά­πτυξη πρέπει να είναι βιώσιμη. Την περίοδο αυτή η επι­τροπή συζη­τάει τις προ­δια­γρα­φές που οι μελε­τη­τές των πολε­ο­δο­μι­κών σχεδίων θα καλού­νται να λάβουν υπόψη. Η δια­δι­κα­σία παρα­κο­λου­θεί­ται από την ηγεσία του υπουρ­γείου και εκτιμώ ότι θα ολο­κλη­ρω­θεί μέσα στο επόμενο έτος».

Ομως, η ανεύ­ρεση ενός αξιό­πι­στου τρόπου υπο­λο­γι­σμού της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας ενός τόπου δεν είναι απλή υπόθεση. Ο πολε­ο­δό­μος Πάνος Βου­λέλ­λης ασχο­λεί­ται με τη φέρουσα ικα­νό­τητα στο πλαίσιο της διδα­κτο­ρι­κής δια­τρι­βής του, ήταν μέλος της ομάδας που εκπό­νησε μελέτη φέρου­σας ικα­νό­τη­τας για λογα­ρια­σμό του Δήμου Θήρας και συμ­με­τέ­χει στην επι­τροπή ειδικών του υπουρ­γείου Περι­βάλ­λο­ντος (ενώ συμ­με­τείχε και στην ομάδα που εκπό­νησε άλλη μελέτη ΕΣΧΑΣΕ για του­ρι­στική επέν­δυση στη Μύκονο, η οποία «πέρασε» από το ΣτΕ). «Το ζήτημα είναι πώς ποσο­τι­κο­ποιείς τη φέρουσα ικα­νό­τητα. Ποιους δείκτες επι­λέ­γεις για να την ορίσεις και τι όριο θέτεις σε αυτούς, ώστε η ανά­πτυξη μιας περιο­χής να είναι βιώσιμη», εξηγεί.

«Οι δείκτες πρέπει να αφορούν ορι­σμέ­νες κρί­σι­μες παρα­μέ­τρους, για παρά­δειγμα την εξέλιξη του πραγ­μα­τι­κού πλη­θυ­σμού, όχι μόνο αυτού που έχει κατα­γρα­φεί ως μόνιμος, τους επο­χι­κούς κατοί­κους και τους επι­σκέ­πτες. Πρέπει να καλύ­πτουν τη δόμηση σε κατη­γο­ρίες, ανάλογα με τη χρήση, περι­λαμ­βά­νο­ντας όχι μόνο την κάλυψη των κτιρίων αλλά και τη “σφρά­γιση” του εδάφους στην έκταση γύρω από αυτά. Πρέπει επίσης να καλύ­πτουν τις κρί­σι­μες υπο­δο­μές, που αφορούν την ενέρ­γεια, το νερό, τη δια­χεί­ριση απορ­ριμ­μά­των και λυμάτων και φυσικά τις κοι­νω­νι­κές υπο­δο­μές».

Αφού η πολι­τεία κατα­λή­ξει στο ποιοι δείκτες θα εξε­τά­ζο­νται για τη φέρουσα ικα­νό­τητα μιας περιο­χής, θα πρέπει να ορίσει το ελά­χι­στο ανεκτό όριο σε αυτές (πέρα από το οποίο θα θεω­ρεί­ται ότι οι αντοχές του νησιού έχουν ξεπε­ρα­στεί). «Πρό­κει­ται για ένα σύνθετο μέγεθος, δεν εκφρά­ζε­ται απλώς με έναν αριθμό. Πρέπει να συν­θέ­τει δια­φο­ρε­τι­κούς παρά­γο­ντες, ανάλογα με την περιοχή. Για παρά­δειγμα, η έλλειψη πρα­σί­νου έχει άλλη βαρύ­τητα σε μια περιοχή που βρί­σκε­ται δίπλα σε μια βιο­μη­χα­νική ζώνη», κατα­λή­γει ο κ. Βου­λέλ­λης.

Το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος έχει συγκε­κρι­μέ­νους πολι­τι­κούς λόγους να θέλει να «κλείσει» όσο το δυνατόν πιο γρήγορα τον τρόπο ορισμού της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας. Είναι όμως ένα ζήτημα που μπορεί να λυθεί σε τόσο λίγο χρόνο; «Για τον υπο­λο­γι­σμό της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας υπάρ­χουν υλικά χαρα­κτη­ρι­στικά (όπως η δόμηση, οι υπο­δο­μές) αλλά και άυλα (πολι­τι­στι­κές παρά­με­τροι, το τοπίο) που πρέπει επίσης να συνυ­πο­λο­γι­στούν», εκτιμά ο Κώστας Σερράος, καθη­γη­τής Αστικού Σχε­δια­σμού και Πολε­ο­δο­μίας στη Σχολή Αρχι­τε­κτό­νων του ΕΜΠ. «Κατά τη γνώμη μου, αυτά τα θέματα είναι σύνθετα και απαι­τεί­ται επι­στη­μο­νική έρευνα και διά­λο­γος, δεν λύνο­νται εν τάχει. Η εκτί­μησή μου είναι ότι δεν υπάρχει αρκετός χρόνος για να δομηθεί ένα σύστημα υπο­λο­γι­σμού και δια­χεί­ρι­σης των ορίων αντοχής ενός τόπου έως το 2025, οπότε και ολο­κλη­ρώ­νε­ται το πρό­γραμμα πολε­ο­δο­μι­κού σχε­δια­σμού του υπουρ­γείου. Γιατί ακόμη κι αν οριο­θε­τή­σεις μια μεθο­δο­λο­γία, όταν έρθει η ώρα να την εφαρ­μό­σεις θα χρεια­στείς στοι­χεία και έρευνα».

Πάντως, η επιμονή του ΣτΕ να τεθεί ένας τρόπος μέτρη­σης της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας δεν είναι τυχαία. Από τα πρώτα χρόνια της οικο­νο­μι­κής κρίσης θεσπί­στηκε πλήθος «ειδικών» πολε­ο­δο­μι­κών μοντέ­λων που είχαν ως στόχο να παρα­κάμ­πτουν τον υφι­στά­μενο σχε­δια­σμό για την υλο­ποί­ηση όποιας επέν­δυ­σης χαρα­κτη­ρι­ζό­ταν ως στρα­τη­γική. Η νομο­θε­σία εγκρί­θηκε με την επί­κληση της επεί­γου­σας οικο­νο­μι­κής ανάγκης της περιό­δου, δια­τη­ρεί­ται ωστόσο και σήμερα, με απο­τέ­λε­σμα να συνε­χί­ζε­ται η διάχυση δρα­στη­ριο­τή­των στον εξω­α­στικό χώρο.

Πολε­ο­δο­μικά σχέδια-εξπρές για Μύκονο και Σαντο­ρίνη

Η υπόθεση θα μπο­ρούσε να είναι και κωμική, αν δεν αφο­ρούσε τις του­ρι­στι­κές «ναυαρ­χί­δες» της χώρας. Μόλις έξι μήνες, εκ των οποίων έχουν παρέλ­θει οι δύο, έχουν στη διάθεσή τους οι μελε­τη­τές για να κατα­θέ­σουν στο υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος ένα ολο­κλη­ρω­μένο πολε­ο­δο­μικό σχέδιο για τη Μύκονο και τη Σαντο­ρίνη. Περαι­τέρω, οι μελε­τη­τές καλού­νται να προ­τεί­νουν την αντι­με­τώ­πιση των σοβαρών πολε­ο­δο­μι­κών και περι­βαλ­λο­ντι­κών προ­βλη­μά­των των δύο νησιών… χωρίς να έχουν κατευ­θύν­σεις από το κράτος. Και αυτό γιατί όλα τα «ανώτερα» επίπεδα του χωρο­τα­ξι­κού σχε­δια­σμού έχουν είτε ακυ­ρω­θεί είτε βρί­σκο­νται υπό ανα­θε­ώ­ρηση.

Η Μύκονος και η Σαντο­ρίνη είναι δύο από τις τέσ­σε­ρις περιο­χές που η πολι­τεία απο­φά­σισε ότι θα απο­κτή­σουν πολε­ο­δο­μικό σχε­δια­σμό μέσα από ένα νέο, πιο συνο­πτικό μοντέλο, τα ειδικά πολε­ο­δο­μικά σχέδια. Τα δύο σχέδια ανέλαβε το ίδιο γραφείο, «Σαμαράς και Συνερ­γά­τες ΕΠΕ». «Ο χρόνος για τα ειδικά πολε­ο­δο­μικά σχέδια (ΕΠΣ) είναι 14 μήνες, έναντι 2,5 ετών των τοπικών πολε­ο­δο­μι­κών σχεδίων», εξηγεί ο πρό­ε­δρος και διευ­θύ­νων σύμ­βου­λος της εται­ρείας, Δημή­τρης Σαμαράς. «Ο “καθαρός” χρόνος για τους μελε­τη­τές είναι 6 μήνες, μέσα στους οποίους καλού­μα­στε να κάνουμε διά­γνωση της υφι­στά­με­νης κατά­στα­σης, να εκτι­μή­σουμε τη φέρουσα ικα­νό­τητα και να παρα­δώ­σουμε στο υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος την πρόταση χωρο­τα­ξι­κής οργά­νω­σης των δύο νησιών». Ακο­λου­θούν η δια­βού­λευση της μελέτης, η επε­ξερ­γα­σία της από το ΥΠΕΝ και η υποβολή του τελικού σχεδίου στο ΣτΕ.

Υπάρχει ωστόσο ένα σοβαρό ζήτημα. Ποιος θα απο­φα­σί­σει σε ποια κατεύ­θυνση πρέπει να κινηθεί η ανά­πτυξη των δύο νησιών; Ποιος θα κρίνει αν, λ.χ., πρέπει να απα­γο­ρευ­τεί εντελώς η εκτός σχεδίου δόμηση στα δύο νησιά ή να μη δοθεί περι­θώ­ριο για την ανέ­γερση νέων του­ρι­στι­κών μονάδων; Το χωρο­τα­ξικό του του­ρι­σμού έχει ακυ­ρω­θεί (βρί­σκε­ται νέο υπό εκπό­νηση), το περι­φε­ρειακό χωρο­τα­ξικό του Νοτίου Αιγαίου βρί­σκε­ται υπό ανα­θε­ώ­ρηση και από ό,τι φαί­νε­ται δεν θα υπο­γρα­φεί άμεσα. «Θα πρέπει να δώσει η κυβέρ­νηση μια πολι­τική κατεύ­θυνση, “πού θέλουμε να πάμε” στα δύο νησιά. Η ευθύνη είναι μεγάλη, γιατί αυτά τα νησιά θα απο­τε­λέ­σουν φάρο για τα υπό­λοιπα», εκτιμά ο κ. Σαμαράς. «Πάντως το πολε­ο­δο­μικό σχέδιο δεν θα έρθει απλά να τακτο­ποι­ή­σει τις εκκρε­μό­τη­τες, δεν είναι αυτό το ζητού­μενο. Κατά την άποψή μου, το τελικό πλαίσιο θα πρέπει να είναι πιο περιο­ρι­στικό από το υφι­στά­μενο ειδάλ­λως δεν πρό­κει­ται να γίνει δεκτό από το Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τείας».

«Το περι­φε­ρειακό χωρο­τα­ξικό του Νοτίου Αιγαίου δεν έχει υπο­γρα­φεί ακόμη, γιατί μας απα­σχο­λεί το θέμα των ΑΠΕ. Συζη­τούμε ορι­ζό­ντια μέτρα για τον περιο­ρι­σμό τους στις Κυκλά­δες, όπως να μη δίνο­νται νέες άδειες, αλλά και να μην υλο­ποι­η­θούν όσες από τις υφι­στά­με­νες δεν βρί­σκο­νται σε προ­χω­ρη­μένο στάδιο», λέει ο υφυ­πουρ­γός Χωρο­τα­ξίας, Νίκος Ταγαράς. «Αυτή τη στιγμή “τρέχουν” παράλ­ληλα τα χωρο­τα­ξικά πλαίσια, το πρό­γραμμα εκπό­νη­σης πολε­ο­δο­μι­κών σχεδίων, το κτη­μα­το­λό­γιο και οι δασικοί χάρτες, οι ειδικές περι­βαλ­λο­ντι­κές μελέτες. Πώς συντο­νί­ζο­νται όλα αυτά; Κατ’ αρχάς οι μελε­τη­τές των δια­φο­ρε­τι­κών πλαι­σίων βρί­σκο­νται σε επι­κοι­νω­νία μεταξύ τους. Επι­πλέον το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος έχει έτοιμο εσω­τε­ρικό μηχα­νι­σμό, ώστε να τα παρα­κο­λου­θούμε και να τα συντο­νί­ζουμε. Παράλ­ληλα, θα ετοι­μά­σουμε και ένα μηχα­νι­σμό εξω­τε­ρι­κής υπο­στή­ρι­ξης γιατί είναι τερά­στιος ο όγκος και ελά­χι­στος ο χρόνος».

Οσον αφορά τα δύο νησιά, ο κ. Ταγαράς υπο­στη­ρί­ζει ότι θα κατα­βλη­θεί κάθε προ­σπά­θεια. «Σίγουρα ο χρόνος είναι λίγος. Υπάρ­χουν όμως πλαίσια, αρχές και θα υπάρξει δια­βού­λευση. Βεβαίως, ο σχε­δια­σμός δεν μπορεί να ικα­νο­ποι­ή­σει όλα τα αιτή­ματα των τοπικών κοι­νω­νιών, θα πρέπει να προ­στα­τευ­θεί η αξία του κάθε τόπου για τις επό­με­νες γενιές».

Οι Δήμοι Μυκόνου και Θήρας συνε­βλή­θη­σαν με το Σπου­δα­στή­ριο Πολε­ο­δο­μι­κών Ερευνών του ΕΜΠ για την επι­στη­μο­νική τους υπο­στή­ριξη. «Δύο νησιά που έχουν φυσική ομορφιά και έντονη του­ρι­στική ανά­πτυξη μπαί­νουν σε δια­δι­κα­σία σχε­δια­σμού του χώρου και αυτό είναι πολύ θετικό», τονίζει ο διευ­θυ­ντής του Σπου­δα­στη­ρίου, καθη­γη­τής στο ΕΜΠ Κώστας Σερράος. «Ομως φτά­νουμε στο άλλο άκρο: από πολε­ο­δο­μικά σχέδια που χρειά­στη­καν 15 χρόνια για να εγκρι­θούν, δίνουμε προ­θε­σμίες 6 μηνών. Μόλις το όποιο σχέδιο βγει σε δια­βού­λευση, θα υπάρ­ξουν αντι­δρά­σεις. Υπάρ­χουν δύο κατη­γο­ρίες πολιτών στα νησιά: όσοι δεν έχουν μεγάλα συμ­φέ­ρο­ντα και υπο­στη­ρί­ζουν την προ­στα­σία του τοπίου και ζητούν αυστη­ρό­τε­ρους περιο­ρι­σμούς. Και όσοι έχουν μεγάλα συμ­φέ­ρο­ντα επί της γης και βλέπουν τον πολε­ο­δο­μικό σχε­δια­σμό ως κάτι που θα άρει τις δεσμεύ­σεις που υπάρ­χουν σήμερα».

Πηγή kathimerini.gr