Δημογραφική κρίση: Δυσοίωνες προβλέψεις για την Ελλάδα

Η 55χρονη Σοφία, μητέρα ενός παιδιού και εργα­ζό­μενη στον χώρο της εκπαί­δευ­σης, επέλεξε να μην απο­κτή­σει δεύτερο επειδή, όπως λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, “η ευθύνη ήταν πολύ μεγάλη και δεν ήθελα να στερήσω επι­πλέον χρόνο από τα υπό­λοιπα ενδια­φέ­ρο­ντά μου, αλλά και από την προ­σω­πική μου ζωή”. Η Αννα, 42 χρονών και μητέρα δύο παιδιών, θα ήθελε ένα τρίτο παιδί αλλά συνά­ντησε την άρνηση του συζύγου της, ο οποίος προ­έ­βαλε κυρίως οικο­νο­μι­κού τύπου ενστά­σεις. Και η 30χρονη Ιωάννα, η οποία συζεί τα τελευ­ταία χρόνια με τον σύντροφό της, δεν ξέρει αν και πότε θα απο­κτή­σει παιδί: “Έχω μια δουλειά, αλλά δεν ξέρω για πόσο. Δεν μπορώ επο­μέ­νως να σκεφτώ σε αυτή τη φάση ένα παιδί, δεν θα ήθελα να μεγα­λώ­σει μέσα στη στέρηση, αντί­θετα θα ήθελα να μπορώ να του προ­σφέρω κάποια πράγ­ματα που εγώ θεωρώ βασικά”.

“Η κρίση είναι απο­τέ­λε­σμα μιας διπλής επι­τυ­χίας της ανθρω­πό­τη­τας”

Οι λόγοι είναι δια­φο­ρε­τι­κοί αλλά δεν είναι και­νούρ­γιοι. Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η δημο­γρά­φος και καθη­γή­τρια στο Χαρο­κό­πειο Πανε­πι­στή­μιο Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη, είναι λόγοι που δια­τυ­πώ­νο­νται από τις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1980 όταν η ελλη­νική οικο­γέ­νεια άρχισε να αναζητά μια καλύ­τερη ποιό­τητα ζωής. Τα πολλά παιδιά έπαψαν να θεω­ρού­νται οικο­γε­νεια­κός πλούτος για να γίνει βασική επι­δί­ωξη, του­λά­χι­στον για τα νοι­κο­κυ­ριά της μεσαίας τάξης, μια πιο άνετη ζωή: Ένα μεγα­λύ­τερο σπίτι με ξεχω­ρι­στό υπνο­δω­μά­τιο για κάθε παιδί, που τώρα όμως δεν είναι τέσσερα και πέντε αλλά ένα ή δυο, ένα αυτο­κί­νητο, ενδε­χο­μέ­νως και μια εξοχική κατοι­κία.

“Όλα αυτά ήταν απο­λύ­τως θεμιτά. Και σήμερα είναι ουτο­πικό να πιστεύει κανείς πως ο κόσμος θα αλλάξει άποψη και θα αρχίσει να αποκτά πολλά παιδιά. Είναι μια πολύ συνει­δητή επιλογή και είναι μια επιλογή που σχε­τί­ζε­ται με την οικο­νο­μική άνεση, τον ελεύ­θερο χρόνο, τις επαγ­γελ­μα­τι­κές μας φιλο­δο­ξίες” λέει η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη. Αν όμως σε αυτήν την καθόλα θεμιτή επι­δί­ωξη, αυτό το κυνήγι της ευτυ­χίας, προ­στε­θεί η συγκρά­τηση της αύξησης του παγκό­σμιου πλη­θυ­σμού, αυτών των 7 δισ. ατόμων από τον οποίο ο πλα­νή­της υπο­φέ­ρει, τότε γιατί μιλάμε για κρίση; “Με αυτό που λέμε κρίση και δημο­γρα­φικό πρό­βλημα περι­γρά­φουμε δυο πολύ μεγάλες επι­τυ­χίες της ανθρω­πό­τη­τας” απαντά η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη. “Η μία μεγάλη επι­τυ­χία ήταν ο έλεγχος της γονι­μό­τη­τάς μας. Κάνουμε πλέον τα παιδιά που επι­θυ­μούμε και μπο­ρούμε να στη­ρί­ξουμε και να μεγα­λώ­σουμε. Η δεύτερη μεγάλη επι­τυ­χία της ανθρω­πό­τη­τας είναι ότι μπο­ρούμε και ζούμε περισ­σό­τερα χρόνια και πιο υγιείς σε σχέση με παλαιό­τερα. Πού είναι το πρό­βλημα; Στις επι­πτώ­σεις ετών στην ηλι­κιακή δομή”.

Οι δυσοί­ω­νες προ­βλέ­ψεις για το μέλλον

Με λίγα λόγια, ο πλη­θυ­σμός γερνάει. Στην ηλι­κιακή πυρα­μίδα αρχίζει και στε­νεύει η βάση, δηλαδή η ομάδα των νέων ανθρώ­πων, ενώ φαρ­δαί­νει η κορυφή, όπου βρί­σκο­νται οι μεγάλες ηλικίες. Και μια τέτοια ανε­στραμ­μένη πυρα­μίδα δεν μπορεί να στη­ρί­ξει κανένα ασφα­λι­στικό σύστημα. “Προ­σθέ­στε σε αυτό το γεγονός πως παλαιό­τερα οι άνθρω­ποι έμπαι­ναν νωρί­τερα στην αγορά εργα­σίας και παρέ­με­ναν περισ­σό­τερα χρόνια. Σήμερα δεν συμ­βαί­νει αυτό. Επο­μέ­νως ζούμε περισ­σό­τερο, αλλά εργα­ζό­μα­στε λιγό­τερα χρόνια, αφού μπαί­νουμε στην αγορά εργα­σίας αργό­τερα και βγαί­νουμε από αυτήν λίγο μετά τα εξήντα μας χρόνια ή ακόμη και νωρί­τερα”.

Αυτό που περι­γρά­φει η καθη­γή­τρια του Χαρο­κο­πείου μοιάζει με φαύλο κύκλο. Οι συντα­ξιού­χοι περι­μέ­νουν να λάβουν από το ασφα­λι­στικό σύστημα την αντα­πό­δοση των εισφο­ρών τους τη στιγμή που νεώ­τε­ροι, οι οποίοι και καλού­νται να χρη­μα­το­δο­τή­σουν τις συντά­ξεις είναι λιγό­τε­ροι και μικρό­τερο και πιο ασταθή ασφα­λι­στικό βίο. Είναι λοιπόν η δημο­γρα­φική κρίση ανάλογη της κλι­μα­τι­κής, ένα πρό­βλημα που ζούμε ήδη και για το οποίο εάν δεν δρά­σουμε θα κατα­στεί μη ανα­στρέ­ψιμο; “Ο παραλ­λη­λι­σμός με την κλι­μα­τική κρίση είναι δόκιμος” απαντά η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη. “Και στις δυο περι­πτώ­σεις, αυτό που συμ­βαί­νει είναι απο­τέ­λε­σμα παλαιό­τε­ρων επι­λο­γών. Είχαμε προ­βλέ­ψει αυτό που θα συνέ­βαινε αλλά επειδή δεν κάναμε τίποτε για να το ανα­κό­ψουμε τώρα πια το ζούμε. Και το ζούμε με τον χρόνο να κυλάει σε βάρος μας καθώς οποια­δή­ποτε αλλαγή είναι εξαι­ρε­τικά χρο­νο­βόρα. Αν δηλαδή υπο­θέ­σουμε ότι λαμ­βά­νουμε τώρα μέτρα για την ανα­στολή του φαι­νο­μέ­νου, δεν θα βλέπαμε τα πρώτα απο­τε­λέ­σματα παρά σε τριάντα χρόνια από σήμερα”.

Και αν δεν λάβουμε μέτρα και συνε­χι­στούν οι σημε­ρι­νές τάσεις; Την εικόνα περι­γρά­φει έκθεση της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής για τη δημο­γρα­φική κρίση που δόθηκε στη δημο­σιό­τητα στα μέσα του περα­σμέ­νου Ιουνίου. Οι προ­βλέ­ψεις για την Ελλάδα λένε πως έως το 2070 ο πλη­θυ­σμός της χώρας θα έχει μειωθεί από τα 10,7 εκα­τομ­μύ­ρια σήμερα στα 8,5 εκα­τομ­μύ­ρια. Ενώ όμως ο πλη­θυ­σμός από 10 έως 69 ετών θα έχει μειωθεί έως και κατά 15%, ο πλη­θυ­σμός από 69 ετών ως 80 θα έχει διπλα­σια­στεί. Τα στοι­χεία λένε ακόμη πως ο δείκτης εξάρ­τη­σης ηλι­κιω­μέ­νων θα έχει εκτο­ξευ­θεί στο 65% από το 38% σήμερα. Και η διάμεση ηλικία θα ανεβεί στα 52 από τα 45 χρόνια σήμερα.

“Τα κίνητρα για γεν­νή­σεις δεν αρκούν”

Το πρό­βλημα απο­τυ­πώ­νε­ται και στην πορεία του δείκτη γονι­μό­τη­τας: το 1960 κάθε Ελλη­νίδα γεν­νούσε 2,23 παιδιά. Σήμερα γεννάει 1,35. Κι αυτό σημαί­νει πως οι γενιές δεν ανα­νε­ώ­νο­νται. Πόσα παιδιά θα έπρεπε να γεννά κάθε γυναίκα γι’ αυτήν την ανα­νέ­ωση; “2,1 παιδιά, αυτή είναι η παγκό­σμια σταθερά με τα σημε­ρινά επίπεδα θνη­σι­μό­τη­τας” απαντά η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη. “Δεν είναι πολλά, είναι όμως περισ­σό­τερα απ’ όσα αποκτά η πλειο­νό­τητα των γυναι­κών σήμερα. Κανέναν όμως δεν μπορείς να υπο­χρε­ώ­σεις να κάνει παιδιά”, επι­ση­μαί­νει. Μητέρα δυο παιδιών η ίδια, η καθη­γή­τρια Οικο­νο­μι­κής Δημο­γρα­φίας επι­μέ­νει στην “ουτοπία” της αύξησης της γονι­μό­τη­τας. Ακόμη και αν δοθούν κίνητρα; “Τα κίνητρα είναι πολύ σημα­ντικά με την έννοια πως είναι πολύ σημα­ντικό για μια γυναίκα που θέλει να απο­κτή­σει επι­πλέον παιδιά να έχει τη στήριξη για να το κάνει. Τα κίνητρα έχουν να κάνουν με τη δυνα­τό­τητά μου να κάνω αυτό που έχω επι­λέ­ξει. Και πάντως δεν είναι κίνητρο από μόνο του οποιο­δή­ποτε επίδομα γέν­νη­σης. Κάνω ένα παιδί αλλά πού το πάω; Αυτό είναι το πρό­βλημα. Χρειά­ζο­μαι επο­μέ­νως έναν βρε­φο­νη­πιακό σταθμό. Χρειά­ζο­μαι ενδε­χο­μέ­νως και κάποια βοήθεια στα πάγια έξοδα της βρε­φι­κής ηλικίας. Αλλά χρειά­ζο­μαι οπωσ­δή­ποτε και ένα καλύ­τερο εκπαι­δευ­τικό σύστημα. Να έχω την αίσθηση πως το παιδί μου πηγαί­νει σε ένα σχολείο που του παρέχει εφόδια για τη ζωή”.

Οι 55 και άνω: Ενας μονα­δι­κός σε αφθονία πόρος

Η ίδια υπο­γραμ­μί­ζει ακόμη πως για να πετύχει μια πολι­τική κινή­τρων, όπως συνέβη στη Γαλλία ή τις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες, πρέπει να είναι σταθερή. Όπως το θέτει, “κανένας δεν θα κάνει παιδί επειδή θα πάρει ένα επίδομα 2000 ευρώ. Η κατάρ­γηση του επι­δό­μα­τος όμως θα επι­δρούσε αρνη­τικά στη σχέση της εμπι­στο­σύ­νης κράτους – πολίτη”. Ακόμη κι έτσι, όμως, μάλλον είναι απίθανο να εκτο­ξευ­θεί ο δείκτης γονι­μό­τη­τας από τα 1,35 παιδιά στα 2,1. Τι μας μένει επο­μέ­νως να κάνουμε; “Να ξεκα­θα­ρί­σουμε κατ’ αρχάς πως δεν υπάρχει ιδα­νι­κός πλη­θυ­σμός. Υπάρχει όμως ιδανική ανα­λο­γία ηλικιών. Η ανα­λο­γία δεν είναι καλή, η πυρα­μίδα κιν­δυ­νεύει να αντι­στρα­φεί. Πρέπει επο­μέ­νως να ανοί­ξουμε την αγορά εργα­σίας σε κατη­γο­ρίες που έχουν πιο περιο­ρι­σμένη πρό­σβαση όπως είναι οι γυναί­κες και, ακόμη περισ­σό­τερο, οι μετα­νά­στες. Κυρίως όμως πρέπει να αντι­λη­φθούμε πως οι άνω των 55 είναι ένας πόρος. Αυτήν την ηλι­κιακή ομάδα θα έχουμε σε αφθονία και αυτήν την ηλι­κιακή ομάδα θα πρέπει να εκμε­ταλ­λευ­τούμε ως οικο­νο­μία” επι­ση­μαί­νει.

“Εκμε­τάλ­λευση” σημαί­νει να δια­τη­ρού­νται οι ομάδες αυτές κοι­νω­νικά και οικο­νο­μικά ενεργές. Δεν μοιάζει ανέ­φι­κτο αν λάβει υπόψη του κανείς πως οι ειδικοί έχουν αρχίσει να ανα­θε­ω­ρούν την έννοια της μέσης ηλικίας, καθώς αυτή παρα­τεί­νε­ται πλέον στα χρόνια. Το γήρας έρχεται πια πολύ αργό­τερα σε σχέση με τις περα­σμέ­νες δεκα­ε­τίες, δεν είναι πια ο 50αρης ο “νέος της εποχής”, αλλά ο 60αρης ή ακόμη και ο 65αρης. “Αυτόν τον 65αρη, λοιπόν, δεν μπορείς να τον έχεις στην άκρη της κοι­νω­νίας. Δεν έχεις το περι­θώ­ριο να τον έχεις στην άκρη της κοι­νω­νίας” σχο­λιά­ζει η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη.

Θα συμ­φω­νού­σαν και οι ψυχο­λό­γοι: για να μπει κανείς στο περι­θώ­ριο, να γίνει ένας από­μα­χος της ζωής που το μόνο που του έμεινε να κάνει είναι να κρατάει τα εγγόνια του, πρέπει να αισθά­νε­ται πως συνε­χί­ζει να προ­σφέ­ρει. Πώς; “Το κλειδί βρί­σκε­ται σε αυτό που οι κοι­νω­νι­κές επι­στή­μες ανα­γνω­ρί­ζουν ως social involvement. Είτε μιλάμε για περισ­σό­τερα χρόνια εργα­σίας είτε για άλλου τύπου συμ­με­τοχή, πολι­τική, κοι­νω­νική εθε­λο­ντική κλπ”.

Στη ρίζα του προ­βλή­μα­τος

Η αύξηση των ορίων συντα­ξιο­δό­τη­σης είναι ωστόσο κόκκινο πανί για τα συν­δι­κάτα – αρκεί μια γρήγορη ανα­ζή­τηση στο Δια­δί­κτυο για να εντο­πί­σει ανα­κοι­νώ­σεις όπως αυτή: “Οι προ­σπά­θειες για αύξηση των ορίων ηλικίας των γυναι­κών (και στη συνέ­χεια και των ανδρών) είναι μια αντι­κοι­νω­νική και αντερ­γα­τική επιλογή”. Η Αλε­ξάν­δρα Τραγάκη επα­νέρ­χε­ται στη ρίζα του δημο­γρα­φι­κού προ­βλή­μα­τος: “Η ουσία βρί­σκε­ται στην ανα­ντι­στοι­χία του συλ­λο­γι­κού με το ατομικό συμ­φέ­ρον. Στο ατομικό μου συμ­φέ­ρον είναι να κάνω ένα ή το πολύ δυο παιδιά και να στα­μα­τήσω εκεί για να μπορώ να κάνω κάθε χρόνο τις δια­κο­πές μου ή να παρέχω όσα περισ­σό­τερα μπορώ στα παιδιά μου. Στο ατομικό μου συμ­φέ­ρον είναι να φύγω στο εξω­τε­ρικό για να έχω περισ­σό­τε­ρες ευκαι­ρίες ή απο­λα­βές. Είναι να ζήσω όσο το δυνατόν περισ­σό­τερο και να πάρω σύνταξη όσο το δυνατόν νωρί­τερα. Όλα αυτά όμως αντι­κρού­ουν στο συλ­λο­γικό συμ­φέ­ρον. Αυτά τα δυο αντι­κρουό­μενα συμ­φέ­ρο­ντα είναι που πρέπει να συμ­φι­λιώ­σουμε”.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ