Από το Σουέζ στη Ρόδο!

Η κλιματική αλλαγή μεταμορφώνει σταδιακά τη Μεσόγειο, δημιουργώντας νέα δεδομένα για τα θαλάσσια οικοσυστήματα της Ρόδου και συνολικά της Δωδεκανήσου. Δεκάδες είδη ψαριών, μαλακίων και καρκινοειδών που προέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα έχουν εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια στα ελληνικά νερά, ενώ την ίδια ώρα οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την υποβάθμιση των πολύτιμων λιβαδιών Ποσειδωνίας, ενός από τους σημαντικότερους φυσικούς «πνεύμονες» της Μεσογείου.
Πρώτοι ήρθαν
οι Γερμανοί!
Η παρουσία των πρώτων τροπικών ειδών στη Ρόδο δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Ήδη από τα χρόνια της γερμανικής κατοχής εμφανίστηκε το ψάρι που οι Ροδίτες ονόμασαν «Γερμανό», καθώς αποτέλεσε πολύτιμη πηγή τροφής για τον πληθυσμό που δοκιμαζόταν από την πείνα. Από τότε μέχρι σήμερα, όμως, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά.
Όπως έχει επισημάνει σε συνέντευξή του στη «δ» ο ιχθυολόγος Γεράσιμος Κονδυλάτος, η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας ευνοεί την εγκατάσταση ολοένα και περισσότερων τροπικών οργανισμών στη Μεσόγειο. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο λαγοκέφαλος, το λεοντόψαρο, διάφορα είδη κουνουπόψαρων, γαρίδων, καβουριών και μαλακίων, αρκετά από τα οποία πλέον έχουν αποκτήσει μόνιμους πληθυσμούς στα Δωδεκάνησα.
Τα είδη αυτά είναι γνωστά ως «λεσσεψιανοί μετανάστες», από τον Γάλλο μηχανικό Φερντινάν ντε Λεσέψ, κατασκευαστή της Διώρυγας του Σουέζ, μέσω της οποίας πέρασαν από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο. Η άνοδος της θερμοκρασίας των υδάτων διευκολύνει την επιβίωση και την εξάπλωσή τους, με αποτέλεσμα να μεταβάλλεται σταδιακά η σύνθεση της θαλάσσιας πανίδας.
Σύμφωνα με πανεπιστημιακές έρευνες του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από το 1869 έως σήμερα έχουν καταγραφεί στην ανατολική Μεσόγειο και στο Αιγαίο 67 νέα είδη ψαριών, 115 είδη μαλακίων και 44 είδη δεκάποδων οργανισμών. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι κάθε δεκαπενταετία αυξάνεται ο αριθμός των νέων ειδών που εγκαθίστανται στα ελληνικά νερά, ακολουθώντας την άνοδο της μέσης θερμοκρασίας της Μεσογείου.
Η εμφάνιση των νέων ειδών δεν συνεπάγεται πάντοτε αρνητικές συνέπειες. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά, όπως ο λαγοκέφαλος και το λεοντόψαρο, χαρακτηρίζονται ιδιαίτερα επεκτατικά, ανταγωνίζονται τα αυτόχθονα είδη, προκαλούν σημαντικές επιπτώσεις στην αλιεία και μεταβάλλουν την ισορροπία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Τα δάση της Ποσειδωνίας
Την ίδια ώρα, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η κατάσταση των λιβαδιών Ποσειδωνίας, τα οποία αποτελούν προστατευόμενο οικότοπο προτεραιότητας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στις δυτικές ακτές της Ρόδου, προς την περιοχή της Καμείρου Σκάλας, διατηρούνται από τις σημαντικότερες εκτάσεις του Αιγαίου.
Η Ποσειδωνία δεν είναι φύκος αλλά ανώτερο θαλάσσιο φυτό, δημιουργώντας πραγματικά υποθαλάσσια δάση που προσφέρουν καταφύγιο και χώρο αναπαραγωγής σε περισσότερα από 1.000 είδη θαλάσσιων οργανισμών και περίπου 400 είδη φυτών. Παράλληλα παράγει μεγάλες ποσότητες οξυγόνου, δεσμεύει σημαντικές ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, συγκρατεί τα ιζήματα του πυθμένα, διατηρεί τη διαύγεια των νερών και προστατεύει τις ακτές από τη διάβρωση.
Παρά τη μεγάλη οικολογική της αξία, η Ποσειδωνία εξακολουθεί να δέχεται έντονες πιέσεις από ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως οι παρεμβάσεις στις παράκτιες ζώνες, η ρύπανση, τα ανεξέλεγκτα αγκυροβόλια και, κυρίως, η χρήση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων που προκαλούν σοβαρές καταστροφές στον θαλάσσιο πυθμένα.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, έχουν ληφθεί σημαντικά μέτρα προστασίας. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγόρευσε την χρήση των συρόμενων αλιευτικών εργαλείων πάνω στα λιβάδια Ποσειδωνίας, ακριβώς επειδή προκαλούν μη αναστρέψιμες ζημιές σε έναν οικότοπο που χρειάζεται δεκαετίες, ακόμη και αιώνες, για να ανακάμψει.
Δράσεις προστασίας
και εταιρική κοινωνική ευθύνη
Καθοριστική συμβολή στην προστασία της Ποσειδωνίας έχει το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», το οποίο εφαρμόζει προγράμματα δορυφορικής χαρτογράφησης και υποβρύχιας βιολογικής καταγραφής των λιβαδιών, σε συνεργασία με ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια και εξειδικευμένους επιστημονικούς φορείς.
Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερες μεγάλες επιχειρήσεις εντάσσουν την προστασία της Ποσειδωνίας στις δράσεις εταιρικής κοινωνικής ευθύνης που αναπτύσσουν στη Μεσόγειο. Μέσα από χρηματοδότηση επιστημονικών προγραμμάτων, καμπάνιες ενημέρωσης, δράσεις αποκατάστασης θαλάσσιων οικοτόπων και πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης των πολιτών, επιχειρείται να ενισχυθεί η προστασία ενός οικοσυστήματος που θεωρείται ζωτικής σημασίας τόσο για τη βιοποικιλότητα όσο και για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η Μεσόγειος αλλάζει με ταχύτερους ρυθμούς από ποτέ. Η διατήρηση της βιοποικιλότητας, η προστασία της Ποσειδωνίας και η συνεχής παρακολούθηση των νέων τροπικών ειδών αποτελούν πλέον βασικές προϋποθέσεις ώστε η θάλασσα της Ρόδου και της Δωδεκανήσου να παραμείνει παραγωγική και υγιής για τις επόμενες γενιές.