ΤΟΠΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ

Το γεμιστό κατσίκι, η ατόφια γεύση του Πάσχα στο Αιγαίο

news room 9 λεπτά ανάγνωση
1_H Marina kaiei ton fourno gia na psisei to vizanti_©NikosGMastropavlos_EudemoniaGR_NM151146_2024_Ι

«ΑΡΧΟΝΤΕΣ ΤΡΩΝ’ ΚΑΙ ΠΙΝΟΥΣΙ, σε μαρ­μα­ρένη τάβλα»… Πράγ­ματι αισθά­νε­σαι άρχο­ντας όταν έχεις καθίσει στο τραπέζι της οικο­γέ­νειας του παπα-Γιάννη στην Όλυμπο της Καρ­πά­θου ανήμερα το Πάσχα και έχεις χορ­τά­σει με ροδο­ψη­μένο ώρες πολλές στον παρα­δο­σιακό φούρνο με ξύλα «βυζάντι», αρνάκι ή κατσι­κάκι που δεν έχει απο­κο­πεί ακόμη από το βυζί της μάνας του. Μπο­ρούμε να το πούμε και αλλιώς: αισθά­νε­σαι άρχο­ντας επειδή βρί­σκε­ται στο κέντρο του τρα­πε­ζιού ολό­κληρο το γεμιστό βυζάντι.

Όλα τα τρα­πέ­ζια στο Αιγαίο που γύρω τους περι­πλέ­κο­νται άνθρω­ποι, έγνοιες, μοι­ρά­σματα και αγάπες είναι μικρή γιορτή, αλλά αυτές τις ακριβές ημέρες, όπου εμφα­νί­ζε­ται το ολό­κληρο γεμιστό κατσίκι ή αρνί, είναι μεγάλη γιορτή. Στα άδεια πιάτα –που με μεγάλη ευχα­ρί­στηση είχαν κενωθεί από το κρέας και τη γέμιση που λίγο πριν ήταν πλη­ρω­μένα– ηχούν τη χαρά με τον ρυθμικό χτύπο των πιρου­νιών και η γιορτή γίνεται τρα­γούδι:

Κι όλοι τρώσι και πίνουσι, κι όλοι χαρο­κο­πούσι

κι ο Κων­στα­ντί­νος ο μικρός κι ας ελια­νο­τρα(γ)ούβει,

του Ανδρό­νι­κου, τ’ αήτ­τη­του, του νιου του παι­νε­μέ­νου.

Μαύρος είσαι, μαύρα φορείς, μαύρον καβα­λι­κεύ­εις,

μαθαί­νεις τον να πορ­πα­τεί, μαθαί­νεις τον να δρέμει,

μαθαί­νεις τον να δέχεται, τον όχλο του πολέμου,

μαθαί­νεις τον να πολεμά στεριάς και του πελά(γ)ου.

Η εκδή­λωση του ενθου­σια­σμού με το ρυθμικό χτύπημα του πιρου­νιού στο πιάτο όπως και το τρα­γούδι της τάβλας «Του Μικρο­κων­στα­ντί­νου» κατά­γο­νται από τη βυζα­ντινή παρά­δοση, η οποία τόσο ζωντανή εμφα­νί­ζε­ται στους μοντέρ­νους καιρούς μας στην Όλυμπο. Φαντα­ζό­μα­στε ότι από την ίδια εποχή, ίσως και παλαιό­τερα, έρχεται και η συνταγή για το βυζάντι, η οποία βρίσκει το πιο κατάλ­ληλο περι­βάλ­λον για να δια­τη­ρή­σει την αυθε­ντι­κό­τητά της. Η Όλυμπος είναι, ίσως, το μονα­δικό χωριό του ελλη­νι­κού χώρου στο οποίο δεν υπάρχει δημό­σιος φούρνος, και οι οικο­γέ­νειες εξα­σφα­λί­ζουν το ψωμί τους μόνες τους, ζυμώ­νο­ντας και ψήνο­ντας τα καρ­βέ­λια στον παρα­δο­σιακό έξω φούρνο της γει­το­νιάς, ο οποίος πυρώνει με ξύλα από τους γύρω λόγγους που μαζεύ­ουν οι ίδιοι και αρω­μα­τί­ζουν με ευω­δια­στά κλω­νά­ρια φασκο­μη­λιάς. Οι φούρνοι αυτοί χωρούν να ψήσουν ολό­κληρα αρνιά ή κατσί­κια, που τα φουρ­νί­ζουν το από­γευμα του Μεγάλου Σαβ­βά­του και τα βγάζουν την Κυριακή του Πάσχα για το μεση­με­ριανό τραπέζι.

Το βυζάντι έτοιμο να μπει στον φούρνο. Φωτ.: Νίκος Γ. Μαστρο­παύ­λος/Eudemonia.gr

Το βυζάντι μόλις βγήκε από τον φούρνο. Φωτ.: Νίκος Γ. Μαστρο­παύ­λος/Eudemonia.gr

Όσο πιο κοντά πλη­σιά­ζεις στην αρχέ­γονη τροφή, τόσο η θωριά της είναι πιο απο­κα­λυ­πτική για την κατα­γωγή της. Έτσι όπως βρί­σκε­ται ολάκερο το αρνί ξαπλω­μένο μέσα στο ταψί, δεν σου αφήνει καμιά αμφι­βο­λία για το τι ήταν πριν γίνει θυσία στη γιορτή· και πρέπει να είσαι προ­ε­τοι­μα­σμέ­νος να το αντι­με­τω­πί­σεις. Για τους ανθρώ­πους που ζουν σε συνά­φεια με την τροφή τους, η παρα­δοχή αυτή είναι δεδο­μένη ήδη από τη μεγα­λύ­τερη επα­νά­σταση που εμπνεύ­στηκε ο άνθρω­πος, την καλ­λιέρ­γεια των φυτών και την εξη­μέ­ρωση των ζώων και την ανα­τροφή τους για να γίνουν σφάγια και να γεμί­σουν το πιάτο τους.

Η Μαρίνα είναι εξοι­κειω­μένη με αυτό, και η μόνη έγνοια της είναι να μαρι­νά­ρει καλά το ακέραιο αρνί με ένα μείγμα ξηρού πελτέ, λίγου ελαιό­λα­δου, αλατιού και μπα­χα­ρι­κών (πιπέρι, κύμινο, πολύ λίγη κανέλα) και με μια λεμο­νό­κουπα να τρίψει το σώμα του. Στο μεταξύ ετοι­μά­ζει τη γέμιση. Τσι­γα­ρί­ζει στο ελαιό­λαδο το ψιλο­κομ­μένο ξερό κρεμ­μύδι και τα συκω­τά­κια, καρυ­κευ­μένα με αλάτι, πιπέρι, κύμινο, πολύ λίγη κανέλα, και αρτυ­μένα με ένα ματσάκι ψιλο­κομ­μένο άνηθο, ένα μάραθο, δυο φύλλα δυόσμου, σέλινο, μια-δυο κου­τα­λιές πελτέ και φρέσκια ντομάτα. Όλα αυτά σιγο­βρά­ζουν και κάποια στιγμή δέχο­νται και το ρύζι για να πάρει κι αυτό τη μακριά μυρωδιά (έτσι λένε, χαϊ­δευ­τικά, στην Κάρπαθο το κύμινο) και την ευωδιά των υπο­λοί­πων μυρι­στι­κών. Όταν το γεμίσει, το ράβει και το ξαπλώ­νει στο μεγάλο ταψί, επάνω στις κλη­μα­τό­βερ­γες.

Κασιώ­τικο οφτό ψημένο στον φούρνο με ξύλα. Φωτ.: Νίκος Γ. Μαστρο­παύ­λος/Eudemonia.gr

Απέ­να­ντι, στην άλλη άκρη του Καρ­πά­θιου Πελά­γους, το μεση­μέρι της Κυρια­κής του Πάσχα το «οφτό» κατα­λαμ­βά­νει το επί­κε­ντρο του εορ­τα­στι­κού συμπο­σίου. Το οφτό είναι αρχαία λέξη, από τις πολλές που συνε­χί­ζουν να ζουν στη δια­λε­κτική ποι­κι­λία της Κάσου, δίπλα στη μητρική ντο­πιο­λα­λιά της Κρήτης. Αλλά, ενώ στην Κρήτη ως οφτό περι­γρά­φε­ται το οπτόν, το ψητό γενικώς (λένε και τις πατάτες που ψήνο­νται στη στάχτη οφτές), στην Κάσο ανα­φέ­ρο­νται στο γεμιστό κατσίκι ή αρνί στον έξω, παρα­δο­σιακό φούρνο. Αν και οι φούρνοι που πυρώ­νουν με κλαδιά καπνί­ζουν όλο και πιο σπάνια, το οφτό ζει και βασι­λεύει, ιδιαι­τέ­ρως τις ακρι(β)ές ημέρες, στους ηλε­κτρι­κούς φούρ­νους μέσα στις οικια­κές κου­ζί­νες. Μόνο που εκεί δεν χωρά ένα ολό­κληρο σφάγιο, και γι’ αυτό πρέπει να αφαι­ρε­θούν τα «πισω­μέ­ρια» και να μείνει η μεγάλη κοι­λό­τητα που δημιουρ­γούν τα «μπρο­στά­ρια».

Σε αυτό το μέγεθος είναι προ­σαρ­μο­σμένη η συνταγή της Καλ­λιό­πης. Αυτό, το μεγα­λύ­τερο κομμάτι του ριφιού, το πλένει καλά-καλά και το τρίβει με λεμο­νό­κου­πες και χοντρό, αυθε­ντικό, θαλασ­σινό αλάτι. Παλαιό­τερα, λένε, το περ­νού­σαν από την άρμη. Κι όσο αυτό τραβά γεύσεις, η Καλ­λιόπη κατα­πιά­νε­ται για να ετοι­μά­σει τον «πασπαρά», τη γέμιση, δηλαδή, του σφάγιου.

Οφτό, πασπα­ράς και πατάτες. Φωτ.: Νίκος Γ. Μαστρο­παύ­λος/Eudemonia.gr

Στο νησί, επειδή η συκω­τα­ριά (συκώτι, πνεύ­μο­νες, καρδιά, εκτός της σπλήνας) και τα εντό­σθια (έντερα, ποδα­ρά­κια, κεφα­λάκι που πάνε μαζί) συμ­με­τέ­χουν σε πανη­γυ­ρικά εδέ­σματα – στον πασπαρά, κυρίως, αλλά και στα «μπου­στιά» και στον «ντερ­μπι­γιέ», την αυτό­χθονη μαγει­ρί­τσα), πρέπει να παραγ­γεί­λεις ένα ολό­κληρο ζώο για να τα εξα­σφα­λί­σεις. Αυτή την πολυ­πό­θητη συκω­τα­ριά η Καλ­λιόπη την ψιλο­κό­βει με τον παρα­δο­σιακό τρόπο, με δυο δια­σταυ­ρού­μενα μαχαί­ρια. Μετά τη βασα­νί­ζει στην κατσα­ρόλα μέχρι να απο­βά­λει τα υγρά της και όταν ολο­κλη­ρω­θεί αυτή η φάση προ­σθέ­τει το ελαιό­λαδο. Τα γυρίζει λίγο και συμπλη­ρώ­νει ψιλο­κομ­μένα δύο μεγάλα παλιά κρεμ­μύ­δια, αλάτι, πιπέρι και λίγο χυμό ντο­μά­τας, για να μην κοκ­κι­νί­σει πολύ ο πασπα­ράς, δύο ποτήρια ρύζι και δύο ποτήρια νερό. Μόλις όλα αυτά πάρουν μια βράση, κατε­βά­ζει την κατσα­ρόλα και γεμίζει με το περιε­χό­μενό της την κοι­λό­τητα των μπρο­στα­ριών, το άνοιγμα της οποίας ράβει με βελόνα και κλωστή. Αλείφει το κατσίκι με δια­λυ­μένο σε νεράκι πελτέ, πιπέρι και με λίγο βούτυρο, ίσα-ίσα για να μυρίσει, και το βάζει στον φούρνο που καίει στους 200 βαθμούς. Όταν ροδο­κοκ­κι­νί­σει, βάζει τρία ποτήρια νερό, και στις έξι ώρες που θέλει για να ψηθεί, θα χρεια­στεί να προ­σθέ­σει, τακτικά, και άλλα. Δύο ώρες πριν ολο­κλη­ρω­θεί το ψήσιμο, βάζει τις κομ­μέ­νες σε μεγάλα κομ­μά­τια πατάτες που συνο­δεύ­ουν το οφτό. Αν το κατσίκι είναι ολό­κληρο και προ­ο­ρί­ζε­ται για τον ξυλό­φουρνο, πρέπει να υπο­λο­γί­σουμε ένα τρίτο επι­πλέον υλικά. Η μεγάλη από­λαυση του οφτού είναι το τρά­βηγμα με τα δάχτυλα της ξερο­ψη­μέ­νης πέτσας πριν το επίσημο σερ­βί­ρι­σμα και η απο­λαυ­στική απο­κά­λυψη του σπυ­ρω­τού πασπαρά, που είναι κα

Και από εκεί, την απώτερη άκρη του Αιγαίου, η χάρη του γεμι­στού αρνιού ή κατσι­κιού απλώ­νε­ται σε όλο το Αρχι­πέ­λα­γος και εμφα­νί­ζει την πιο λαμπρή εκδοχή του το Πάσχα. Κι όμως, αν ανα­ζη­τού­σαμε το πιο εμβλη­μα­τικό έδεσμα του λίκνου του σύγ­χρο­νου πολι­τι­σμού μας (και του γαστρο­νο­μι­κού φυσικά), δεν θα είναι ανά­θρεμμα της μεγάλης θάλασ­σάς μας αλλά των μικρών στεριών. Γιατί το κατσι­κάκι που ζει ουσια­στικά επάνω στους βράχους, ισορ­ρο­πώ­ντας σαν και τους κατοί­κους στο άγριο όσο και συναρ­πα­στικό γενέ­θλιο τοπίο της Μικρής Πατρί­δας, είναι το επίσημο φαγητό της γιορτής στο Αρχι­πέ­λα­γος, συντρο­φιά, συχνά, με το ρύζι, που δεν έχει απλώς συμ­βο­λικό χαρα­κτήρα, αλλά και υπο­στη­ρί­ζει κυρίως την παρα­δο­σιακή οικο­νο­μία της λιτό­τη­τας. Τα άπειρα σπυριά του ρυζιού που κλεί­νο­νται μέσα στην κοιλιά του σφαχτού, μαζί με τις πατάτες, είναι σημείο πλούτου, που όχι μόνο θα μαγει­ρευ­τούν με τους νόστι­μους χυμούς του, αλλά θα πολ­λα­πλα­σιά­σουν και τα στόματα που θα χορ­τά­σουν. Γιατί στα νησιά το κατσίκι, και μάλιστα το ολάκερο, είναι πολύ πιο σπάνιο από ό,τι είναι στις χλοερές μεγάλες στεριές, κι όταν ψηθεί στη σούβλα θα μείνει το μισό και θα μείνουν στόματα στε­ρη­μένα.

Ακόμη και σε νησιά όπως η Κάλυ­μνος, που ζει και ανα­πνέει θάλασσα, το πανη­γυ­ρικό έδεσμα της Λαμπρής είναι το «μουούρι», το γεμιστό σφάγιο που ψήνεται στον φούρνο ολό­κληρο, είκοσι τέσ­σε­ρις με είκοσι έξι ώρες, μέσα στο ειδικό πήλινο κιούπι που λέγεται «μαούρι», από το οποίο πήρε και το όνομά του, παρα­δο­σιακά αγυά­λωτο στο εσω­τε­ρικό του, σφρα­γι­σμένο με ζυμάρι. Η γέμιση, εκτός από τα κλασικά –τη συκω­τα­ριά, το ρύζι και τα μυρι­στικά– περιέ­χει και μοσχα­ρί­σιο κιμά, τριμ­μένο κεφα­λο­τύρι, δυο αυγά, κου­κου­νάρι και δεν­δρο­λί­βανο.

Και από εκεί, την απώτερη άκρη του Αιγαίου, η χάρη του γεμι­στού αρνιού ή κατσι­κιού απλώ­νε­ται σε όλο το Αρχι­πέ­λα­γος και εμφα­νί­ζει την πιο λαμπρή εκδοχή του το Πάσχα. Κι όμως, αν ανα­ζη­τού­σαμε το πιο εμβλη­μα­τικό έδεσμα του λίκνου του σύγ­χρο­νου πολι­τι­σμού μας (και του γαστρο­νο­μι­κού φυσικά), δεν θα είναι ανά­θρεμμα της μεγάλης θάλασ­σάς μας αλλά των μικρών στεριών. Γιατί το κατσι­κάκι που ζει ουσια­στικά επάνω στους βράχους, ισορ­ρο­πώ­ντας σαν και τους κατοί­κους στο άγριο όσο και συναρ­πα­στικό γενέ­θλιο τοπίο της Μικρής Πατρί­δας, είναι το επίσημο φαγητό της γιορτής στο Αρχι­πέ­λα­γος, συντρο­φιά, συχνά, με το ρύζι, που δεν έχει απλώς συμ­βο­λικό χαρα­κτήρα, αλλά και υπο­στη­ρί­ζει κυρίως την παρα­δο­σιακή οικο­νο­μία της λιτό­τη­τας. Τα άπειρα σπυριά του ρυζιού που κλεί­νο­νται μέσα στην κοιλιά του σφαχτού, μαζί με τις πατάτες, είναι σημείο πλούτου, που όχι μόνο θα μαγει­ρευ­τούν με τους νόστι­μους χυμούς του, αλλά θα πολ­λα­πλα­σιά­σουν και τα στόματα που θα χορ­τά­σουν. Γιατί στα νησιά το κατσίκι, και μάλιστα το ολάκερο, είναι πολύ πιο σπάνιο από ό,τι είναι στις χλοερές μεγάλες στεριές, κι όταν ψηθεί στη σούβλα θα μείνει το μισό και θα μείνουν στόματα στε­ρη­μένα.

Ακόμη και σε νησιά όπως η Κάλυ­μνος, που ζει και ανα­πνέει θάλασσα, το πανη­γυ­ρικό έδεσμα της Λαμπρής είναι το «μουούρι», το γεμιστό σφάγιο που ψήνεται στον φούρνο ολό­κληρο, είκοσι τέσ­σε­ρις με είκοσι έξι ώρες, μέσα στο ειδικό πήλινο κιούπι που λέγεται «μαούρι», από το οποίο πήρε και το όνομά του, παρα­δο­σιακά αγυά­λωτο στο εσω­τε­ρικό του, σφρα­γι­σμένο με ζυμάρι. Η γέμιση, εκτός από τα κλασικά –τη συκω­τα­ριά, το ρύζι και τα μυρι­στικά– περιέ­χει και μοσχα­ρί­σιο κιμά, τριμ­μένο κεφα­λο­τύρι, δυο αυγά, κου­κου­νάρι και δεν­δρο­λί­βανο.

Αμορ­γιανό γεμιστό αρνί σε ξυλό­φουρνο στην Αιγιάλη. Φωτ.: Νίκος Γ. Μαστρο­παύ­λος/Eudemonia.gr

Καθώς ο «λαμπρια­νός» της Αστυ­πά­λαιας δημιουρ­γεί, όπως και η ίδια η πατρίδα του, γέφυρα μεταξύ των Νοτίων Σπο­ρά­δων και των Κυκλά­δων Νήσων, απλώ­νε­ται η χαρα­κτη­ρι­στική ευωδιά του δεν­δρο­λί­βα­νου, καθώς το αμορ­γιανό λαμπριά­τικο αρνί ή κατσίκι ψήνεται στον ξυλό­φουρνο. Έτσι φτά­νουμε στη μεγάλη στεριά της Νάξου, με τον πλούσιο εσω­τε­ρικό κόσμο στις ρεμα­τιές και στα βουνά, όπου το «πάτουδο» –το γεμιστό σφάγιο με «σεύκλα» (σέσκουλα), κου­τσου­νά­δες (παπα­ρού­νες), άγριο μάραθο, φρέσκα κρεμ­μυ­δά­κια, άνηθο, στα­φί­δες ξανθές, μαζί με το ρύζι και τη συκω­τα­ριά, εκτός από τη σπλήνα που μαυ­ρί­ζει τα πάντα– είναι μια ωδή στο καλό φαγητό και στην άνοιξη. Κι έτσι κατα­λή­γουμε στον «λαμπριάτη» της Άνδρου, παρα­γε­μι­σμένο με χόρτα (σέσκουλα, μαρούλι, άνηθος, κρεμ­μυ­δά­κια, δυόσμος), πολλά τυριά και τριάντα τρία αυγά –όσα και τα χρόνια του ανα­στη­μέ­νου Χριστού– ελαφρώς χτυ­πη­μένα που δένουν τη γέμιση, η οποία κόβεται σε κομ­μά­τια όπως η ομελέτα. Η φαντα­σία των παρα­δο­σια­κών κοι­νω­νιών εξου­σιά­ζει και το πιο λαμπρό τραπέζι του χρόνου.

Πηγή lifo.gr

Πώς σας φάνηκε το άρθρο;

Ένα πάτημα, χωρίς λογαριασμό. Μία ψήφος ανά συσκευή.

Σχολιασμός άρθρου

Προσθέστε ένα σχόλιο

Εμφανίζεται μετά από έγκριση · το e-mail δεν δημοσιεύεται0 / 2000

Τα σχόλια εκφράζουν τον σχολιαστή, όχι τη Δημοκρατική. Όροι σχολιασμού

Τα σχόλια εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Η Δημοκρατική δεν υιοθετεί αυτές τις απόψεις. Διατηρούμε το δικαίωμα να διαγράψουμε όποια σχόλια θεωρούμε προσβλητικά ή περιέχουν ύβρεις, χωρίς καμία προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται. Τα σχόλια δημοσιεύονται μετά από έγκριση· το e-mail δεν δημοσιεύεται.

Γίνετε ο πρώτος που θα σχολιάσει.