Η Ελλάδα δεν βίωσε Αναγέννηση, από τον Μεσαίωνα πέρασε στο τίποτε

Όταν μι­λά­με για την ευ­ρω­παϊ­κή ιστο­ρία, η Ανα­γέν­νη­ση θε­ω­ρεί­ται η με­γά­λη τομή ανά­με­σα στον Με­σαί­ω­να και τη νε­ό­τε­ρη εποχή. Ήταν η πε­ρί­ο­δος κατά την οποία η Δυ­τι­κή Ευ­ρώ­πη ανα­κά­λυ­ψε ξανά την κλα­σι­κή αρ­χαιό­τη­τα, ανέ­πτυ­ξε τις επι­στή­μες, την τέχνη, τη φι­λο­σο­φία και στα­δια­κά οι­κο­δό­μη­σε τα θε­μέ­λια του σύγ­χρο­νου κό­σμου. Η Ιτα­λία, η Γαλ­λία, οι Κάτω Χώρες και αρ­γό­τε­ρα η Αγ­γλία γνώ­ρι­σαν μια βαθιά πνευ­μα­τι­κή και κοι­νω­νι­κή με­τα­μόρ­φω­ση. Η Ελ­λά­δα όμως δεν ακο­λού­θη­σε αυτή τη δια­δρο­μή.

Την εποχή που η Φλω­ρε­ντία, η Βε­νε­τία και άλλες ευ­ρω­παϊ­κές πό­λεις γέ­μι­ζαν με καλ­λι­τέ­χνες, επι­στή­μο­νες και εμπό­ρους, ο ελ­λη­νι­κός χώρος βρι­σκό­ταν υπό οθω­μα­νι­κή κυ­ριαρ­χία. Η πτώση της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης το 1453 δεν σή­μα­νε μόνο το τέλος του Βυ­ζα­ντί­ου. Σή­μα­νε και τη δια­κο­πή μιας ιστο­ρι­κής συ­νέ­χειας που θα μπο­ρού­σε να επι­τρέ­ψει τη δη­μιουρ­γία ισχυ­ρών αστι­κών κέ­ντρων, πα­νε­πι­στη­μί­ων και θε­σμών αντί­στοι­χων με εκεί­νους που ανα­πτύ­χθη­καν στη Δύση. Ενώ η Ευ­ρώ­πη έμπαι­νε σε μια εποχή ανα­κα­λύ­ψε­ων και νέων ιδεών, ο ελ­λη­νι­κός χώρος πα­ρέ­με­νε εγκλω­βι­σμέ­νος σε ένα κα­θε­στώς όπου η πο­λι­τι­κή και πνευ­μα­τι­κή αυ­το­νο­μία ήταν εξαι­ρε­τι­κά πε­ριο­ρι­σμέ­νη.

Η ει­ρω­νεία της ιστο­ρί­ας είναι ότι πολ­λοί Έλ­λη­νες λό­γιοι συ­νέ­βα­λαν κα­θο­ρι­στι­κά στην Ανα­γέν­νη­ση της Δύσης. Με­τέ­φε­ραν χει­ρό­γρα­φα, δί­δα­ξαν την ελ­λη­νι­κή γλώσ­σα και βο­ή­θη­σαν τους Ευ­ρω­παί­ους να γνω­ρί­σουν εκ νέου τα έργα της αρ­χαί­ας ελ­λη­νι­κής σκέ­ψης. Η Ευ­ρώ­πη ανα­γεν­νή­θη­κε με­ρι­κώς χάρη στην ελ­λη­νι­κή πνευ­μα­τι­κή κλη­ρο­νο­μιά, αλλά η ίδια η Ελ­λά­δα δεν βίωσε αυτή την ανα­γέν­νη­ση στον τόπο της.

Οι συ­νέ­πειες αυτής της απου­σί­ας ήταν βα­θιές. Η Δυ­τι­κή Ευ­ρώ­πη πέ­ρα­σε από την Ανα­γέν­νη­ση στον Δια­φω­τι­σμό, από τον Δια­φω­τι­σμό στην Επι­στη­μο­νι­κή Επα­νά­στα­ση και από εκεί στη Βιο­μη­χα­νι­κή Εποχή. Δη­μιούρ­γη­σε ισχυ­ρούς θε­σμούς, πα­νε­πι­στή­μια, αστι­κές τά­ξεις, πα­ρά­δο­ση δη­μό­σιου δια­λό­γου και κουλ­τού­ρα αμ­φι­σβή­τη­σης της εξου­σί­ας. Αντί­θε­τα, η Ελ­λά­δα απέ­κτη­σε ανε­ξάρ­τη­το κρά­τος τον 19ο αιώνα χωρίς να έχει προη­γη­θεί η ίδια μακρά ιστο­ρι­κή δια­δι­κα­σία. Κλή­θη­κε να ει­σα­γά­γει θε­σμούς που σε άλλες χώρες είχαν δια­μορ­φω­θεί ορ­γα­νι­κά μέσα σε αιώ­νες.

Αυτό το ιστο­ρι­κό έλ­λειμ­μα δεν εξα­φα­νί­στη­κε ποτέ πλή­ρως. Αντί­θε­τα, σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις με­τα­φέρ­θη­κε στο σύγ­χρο­νο ελ­λη­νι­κό κρά­τος. Οι θε­σμοί συχνά αντι­με­τω­πί­ζο­νται όχι ως απρό­σω­ποι μη­χα­νι­σμοί που υπη­ρε­τούν το κοινό συμ­φέ­ρον, αλλά ως ερ­γα­λεία εξυ­πη­ρέ­τη­σης πο­λι­τι­κών ή προ­σω­πι­κών σκο­πι­μο­τή­των. Η αξιο­κρα­τία συ­γκρού­ε­ται διαρ­κώς με τις πε­λα­τεια­κές λο­γι­κές, ενώ η εμπι­στο­σύ­νη των πο­λι­τών προς το κρά­τος πα­ρα­μέ­νει χα­μη­λή.

Πα­ράλ­λη­λα, η Ελ­λά­δα βιώ­νει σή­με­ρα μια κρίση αξιών και ιδεών. Σε με­γά­λο βαθμό έχει χαθεί η πίστη σε συλ­λο­γι­κά ορά­μα­τα. Οι ιδε­ο­λο­γί­ες που κυ­ριάρ­χη­σαν τον 20ό αιώνα έχουν εξα­ντλή­σει τη δυ­να­μι­κή τους, ενώ δεν έχει εμ­φα­νι­στεί κά­ποιο νέο πνευ­μα­τι­κό ρεύμα που να εμπνέ­ει την κοι­νω­νία. Η δη­μό­σια συ­ζή­τη­ση συχνά πε­ριο­ρί­ζε­ται σε συν­θή­μα­τα, κομ­μα­τι­κές αντι­πα­ρα­θέ­σεις και επι­κοι­νω­νια­κές εντυ­πώ­σεις, χωρίς βα­θύ­τε­ρο προ­βλη­μα­τι­σμό για το μέλ­λον της χώρας.

Ταυ­τό­χρο­να, η εκ­παί­δευ­ση δυ­σκο­λεύ­ε­ται να καλ­λιερ­γή­σει κρι­τι­κή σκέψη και δη­μιουρ­γι­κό­τη­τα. Η γνώση αντι­με­τω­πί­ζε­ται συχνά ως μέσο από­κτη­σης πτυ­χί­ων και όχι ως ερ­γα­λείο κα­τα­νό­η­σης του κό­σμου. Η έρευ­να, η και­νο­το­μία και η πα­ρα­γω­γή νέων ιδεών δεν βρί­σκο­νται στο επί­κε­ντρο της κοι­νω­νι­κής ζωής στον βαθμό που συμ­βαί­νει σε άλλες ευ­ρω­παϊ­κές χώρες.

Η κρίση είναι επί­σης πο­λι­τι­σμι­κή. Πολ­λές φορές η ελ­λη­νι­κή κοι­νω­νία μοιά­ζει να τα­λα­ντεύ­ε­ται ανά­με­σα σε μια εξι­δα­νι­κευ­μέ­νη ει­κό­να του πα­ρελ­θό­ντος και σε μια άκρι­τη μί­μη­ση ξένων προ­τύ­πων. Αντί να πα­ρά­γει αυ­το­πε­ποί­θη­ση και δη­μιουρ­γία, η σχέση με την ιστο­ρία με­τα­τρέ­πε­ται είτε σε νο­σταλ­γία είτε σε αμυ­ντι­κή στάση απέ­να­ντι στις προ­κλή­σεις του πα­ρό­ντος.

Στη δη­μό­σια ζωή πα­ρα­τη­ρεί­ται συχνά και μια κρίση εμπι­στο­σύ­νης. Οι πο­λί­τες δυ­σπι­στούν απέ­να­ντι στα κόμ­μα­τα, στη Δι­καιο­σύ­νη, στα μέσα ενη­μέ­ρω­σης και σε πολ­λούς από τους θε­σμούς που απο­τε­λούν τη βάση μιας σύγ­χρο­νης δη­μο­κρα­τί­ας. Όταν η εμπι­στο­σύ­νη φθεί­ρε­ται, ενι­σχύ­ε­ται ο κυ­νι­σμός και η πε­ποί­θη­ση ότι τί­πο­τε δεν μπο­ρεί να αλ­λά­ξει. Αυτό με τη σειρά του απο­δυ­να­μώ­νει τη συμ­με­το­χή στα κοινά και ευ­νο­εί την αδια­φο­ρία ή τον λαϊ­κι­σμό.

Φυ­σι­κά, η εξή­γη­ση όλων των σύγ­χρο­νων προ­βλη­μά­των δεν μπο­ρεί να ανα­χθεί απο­κλει­στι­κά στην απου­σία μιας ελ­λη­νι­κής Ανα­γέν­νη­σης. Η ιστο­ρία είναι πολύ πιο σύν­θε­τη. Ωστό­σο, η Ελ­λά­δα πράγ­μα­τι δεν γνώ­ρι­σε εκεί­νη τη με­γά­λη πνευ­μα­τι­κή και θε­σμι­κή με­τά­βα­ση που δια­μόρ­φω­σε τη νε­ό­τε­ρη Ευ­ρώ­πη. Το απο­τέ­λε­σμα είναι ότι συχνά προ­σπα­θεί να λει­τουρ­γή­σει ως σύγ­χρο­νο ευ­ρω­παϊ­κό κρά­τος χωρίς να έχει απο­κτή­σει πλή­ρως τις ιστο­ρι­κές και πο­λι­τι­σμι­κές βά­σεις πάνω στις οποί­ες στη­ρί­χθη­καν άλλα ευ­ρω­παϊ­κά έθνη.

Ίσως γι’ αυτό η ση­με­ρι­νή κρίση να μην είναι μόνο οι­κο­νο­μι­κή ή πο­λι­τι­κή. Είναι βα­θύ­τε­ρα μια κρίση θε­σμών, αξιών, εμπι­στο­σύ­νης και προ­σα­να­το­λι­σμού. Και ίσως η πραγ­μα­τι­κή πρό­κλη­ση για την Ελ­λά­δα του 21ου αιώνα να είναι αυτό που δεν κα­τά­φε­ρε να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει στους προη­γού­με­νους αιώ­νες, μια δική της πνευ­μα­τι­κή ανα­γέν­νη­ση, βα­σι­σμέ­νη στην παι­δεία, την κρι­τι­κή σκέψη, τη δη­μιουρ­γι­κό­τη­τα, την αξιο­κρα­τία και την ευ­θύ­νη του πο­λί­τη απέ­να­ντι στην κοι­νω­νία. Μια ανα­γέν­νη­ση που δεν θα στη­ρί­ζε­ται στη νο­σταλ­γία για το πα­ρελ­θόν, αλλά στην ικα­νό­τη­τα να δη­μιουρ­γή­σει ένα κα­λύ­τε­ρο μέλ­λον.