Θα αντέξει η Ευρώπη;

23 ερω­τή­ματα για το 2023

Η Ε.Ε. επέ­δειξε εντυ­πω­σιακή ενότητα στη στήριξη της Ουκρα­νίας και στην επιβολή κυρώ­σεων στη Ρωσία μετά την εισβολή της 24ης Φεβρουα­ρίου. Στα μέσα Δεκεμ­βρίου οι «27» υιο­θέ­τη­σαν το ένατο πακέτο περιο­ρι­στι­κών μέτρων κατά της Μόσχας. Λίγες ημέρες νωρί­τερα συμ­φώ­νη­σαν σε νομο­θε­τική πρόταση για την παροχή δανείων συνο­λι­κού ύψους 18 δισ. ευρώ προς την Ουκρα­νία για τη στήριξη της οικο­νο­μίας της το 2023. Στις αρχές Δεκεμ­βρίου κατέ­λη­ξαν σε κοινή θέση για πλαφόν στην τιμή του ρωσικού πετρε­λαίου, επι­τρέ­πο­ντας την επιβολή του από κοινού με το G7 και την Αυστρα­λία.

Το τίμημα του πολέμου και των επι­λο­γών αυτών ήταν βαρύ για την Ενωση. Οι κυρώ­σεις και τα ρωσικά αντί­ποινα, με σημα­ντι­κό­τερα τη δρα­στική περι­στολή της παροχής αερίου, είχαν ως απο­τέ­λε­σμα το ΑΕΠ της ευρω­παϊ­κής οικο­νο­μίας να ανα­μέ­νε­ται να συρ­ρι­κνω­θεί στο δ΄ τρίμηνο του 2022. Η πρό­γνωση για το 2023 κινεί­ται στα όρια της ύφεσης: 0,3%, βάσει των φθι­νο­πω­ρι­νών προ­βλέ­ψεων της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής.

Ο πλη­θω­ρι­σμός, ως απο­τέ­λε­σμα ειδικά της εκτό­ξευ­σης των τιμών της ενέρ­γειας, θα κυμαν­θεί φέτος στο 9,3% στην Ε.Ε. και στο 8,5% στην Ευρω­ζώνη, επίπεδα που απο­τε­λούν ιστο­ρικά υψηλά, ενώ θα παρα­μεί­νει αυξη­μέ­νος και το 2023 (7% στην Ε.Ε., 6,1% στην Ευρω­ζώνη). Η δια­φαι­νό­μενη απο­τροπή των πιο αρνη­τι­κών σενα­ρίων σχετικά με την ενερ­γειακή ασφά­λεια της Ευρώπης κατά τον φετινό χειμώνα απο­τε­λεί πηγή ανα­κού­φι­σης, αλλά δεν κατευ­νά­ζει τους φόβους για το επόμενο έτος. Η παρά­ταση της οικο­νο­μι­κής δυσπρα­γίας εξαι­τίας του πολέμου ισχυ­ρο­ποιεί τις ευρω­σκε­πτι­κι­στι­κές φωνές που, προ­φα­σι­ζό­με­νες τις ανάγκες των πιο οικο­νο­μικά ευά­λω­των στρω­μά­των, τάσ­σο­νται υπέρ της άρσης των κυρώ­σεων και της άσκησης πίεσης στο Κίεβο για τερ­μα­τι­σμό των εχθρο­πρα­ξιών.

Τι θα κρίνει τη στάση της Ευρώπης το νέο έτος; Θα παρα­μεί­νει σθεναρή σύμ­μα­χος της Ουκρα­νίας, περιο­ρί­ζο­ντας την οικο­νο­μική ζημία του πολέμου και τις πολι­τι­κές επι­πτώ­σεις της; Ή θα επι­κρα­τή­σουν η κόπωση, ο φόβος του λαϊ­κι­σμού και το μυωπικό οικο­νο­μικό συμ­φέ­ρον, οδη­γώ­ντας σε πιέσεις προς το Κίεβο να εμπλα­κεί πρόωρα σε διπλω­μα­τι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις για τον τερ­μα­τι­σμό των εχθρο­πρα­ξιών;

«Ο πόλεμος στην Ουκρα­νία θα διαρ­κέ­σει σχεδόν σίγουρα έως και το δεύτερο εξάμηνο του 2023», λέει στην «Κ» ο Γιάκομπ Κίρ­κε­γκα­αρντ, senior fellow του German Marshall Fund of the United States στις Βρυ­ξέλ­λες. «Ωστόσο η Ουκρα­νία είναι πολύ πιθανό στα­διακά να επι­κρα­τή­σει, καθώς η Ρωσία δεν μπορεί να αντι­με­τω­πί­σει μια οικο­νο­μία 20 φορές μεγα­λύ­τερη – και η δυτική στήριξη [προς το Κίεβο] δείχνει στέρεη. Συνεπώς δεν θεωρώ ότι μια πιθανή ύφεση το 2023 στην Ε.Ε. θα ενι­σχύ­σει το λεγό­μενο “στρα­τό­πεδο της ειρήνης”. Ολοι διά­κει­νται θετικά απέ­να­ντι σε κάποιον που κερ­δί­ζει – και η Ουκρα­νία θα μοιάζει όλο και περισ­σό­τερο με νική­τρια το 2023». Η στήριξη για τους Ουκρα­νούς, προ­σθέ­τει ο Δανός ανα­λυ­τής, θα ενι­σχυ­θεί περαι­τέρω εξαι­τίας του «τρο­μο­κρα­τι­κού τρόπου διε­ξα­γω­γής του πολέμου από τη Μόσχα», με τον ανηλεή βομ­βαρ­δι­σμό των υπο­δο­μών της Ουκρα­νίας εν μέσω χειμώνα.

«Η κοινή θέση μεταξύ των υπο­στη­ρι­κτών της Ουκρα­νίας –ότι η ουκρα­νική κυβέρ­νηση είναι αυτή που θα απο­φα­σί­σει πότε θα ξεκι­νή­σουν οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με τον Πούτιν– παρα­μέ­νει πολύ ισχυρή», ανα­φέ­ρει από την πλευρά της η Ντα­νιέλα Σβάρ­τσερ, εκτε­λε­στική διευ­θύ­ντρια των Open Society Foundations για την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία. Η Σβάρ­τσερ τονίζει πάντως ότι το Παρίσι και το Βερο­λίνο πρέπει να συντο­νί­σουν στενά τις πρω­το­βου­λίες τους με τις χώρες της Ε.Ε. που συνο­ρεύ­ουν με τη Ρωσία, «δια­φο­ρε­τικά το ρήγμα μεταξύ τους θα βαθύνει».

Κυρώ­σεις και βοήθεια

Οι περισ­σό­τε­ροι Ευρω­παίοι ηγέτες έπαθαν σοκ τα ξημε­ρώ­ματα της 24ης Φεβρουα­ρίου όταν συνει­δη­το­ποί­η­σαν ότι οι αμε­ρι­κα­νι­κές προει­δο­ποι­ή­σεις ήταν ακρι­βείς και ότι ο Βλα­ντι­μίρ Πούτιν είχε δια­τά­ξει ευρείας κλί­μα­κας εισβολή στην Ουκρα­νία. Στο Ευρω­παϊκό Συμ­βού­λιο που έλαβε χώρα εκείνη την ημέρα, η αρχική αντί­δραση ήταν μάλλον χλιαρή. Η κατα­λυ­τική εμφά­νιση (με ψηφιακή σύνδεση) του Βολο­ντί­μιρ Ζελέν­σκι εκείνο το βράδυ ενώπιον των Ευρω­παίων ηγετών, η ηρωική αντί­σταση των ουκρα­νι­κών ενόπλων δυνά­μεων και η κατα­κραυγή στα ευρω­παϊκά ΜΜΕ οδή­γη­σαν σε ραγδαία κλι­μά­κωση.

Η Ε.Ε. έκτοτε έχει γράψει Ιστορία. Πότε στο παρελ­θόν δεν επέβαλε τόσο ευρείες και σφοδρές κυρώ­σεις, που περι­λαμ­βά­νουν πλέον την απα­γό­ρευση εισα­γω­γής ρωσικού πετρε­λαίου και άνθρακα, την επιβολή πλαφόν στο ρωσικό πετρέ­λαιο, το «πάγωμα» των περιου­σια­κών στοι­χείων της ρωσικής τρά­πε­ζας που βρί­σκο­νται σε χώρες της Ενωσης (και σε άλλα μέλη του G7), τον απο­κλει­σμό του μεγα­λύ­τε­ρου μέρους του ρωσικού τρα­πε­ζι­κού συστή­μα­τος από το σύστημα πλη­ρω­μών SWIFT, την απα­γό­ρευση εξα­γω­γών μιας ευρύ­τα­της γκάμας προ­ϊ­ό­ντων υψηλής τεχνο­λο­γίας στη Ρωσία κ.ά. Επι­πλέον, από το 2014 έως σήμερα έχουν επι­βλη­θεί περιο­ρι­στικά μέτρα σε 1.386 άτομα και 171 οργα­νι­σμούς και εται­ρείες.

Δεν ήταν μια εύκολη δια­δι­κα­σία. Κάθε νέος γύρος δια­πραγ­μα­τεύ­σεων γινόταν ολοένα και πιο δύσκο­λος, καθώς τα οφέλη των περαι­τέρω μέτρων μειώ­νο­νταν και το κόστος του οικο­νο­μι­κού πολέμου με τη Μόσχα αυξα­νό­ταν. Ολες οι χώρες επι­χεί­ρη­σαν να θωρα­κί­σουν κλάδους και προ­ϊ­ό­ντα με ειδικό βάρος για την οικο­νο­μία τους: η Ελλάδα τη ναυ­τι­λία, το Βέλγιο τα δια­μά­ντια, η Γαλλία και άλλες χώρες το ρωσικό ουράνιο που έχουν ανάγκη τα πυρη­νικά τους εργο­στά­σια. Οι συμ­βι­βα­σμοί, στη συντρι­πτική πλειο­νό­τητα των περι­πτώ­σεων, εξυ­πη­ρε­τού­σαν το κοινό ευρω­παϊκό συμ­φέ­ρον της επι­βο­λής του μέγι­στου κόστους στον Πούτιν, ελα­χι­στο­ποιώ­ντας τις συνέ­πειες για τις οικο­νο­μίες των κρατών-μελών.

Μία χώρα ήταν η οφθαλ­μο­φα­νής εξαί­ρεση. Η Ουγ­γα­ρία του Βίκτορ Ορμπαν έχει επι­δο­θεί σε εκστρα­τεία διαρ­κείας κατά των κυρώ­σεων. Το Μάιο ήταν ο βασικός παρά­γο­ντας καθυ­στέ­ρη­σης και παρ’ ολίγον εκτρο­χια­σμού του έκτου πακέτου, κυρίως με τη θέση της κατά της απα­γό­ρευ­σης εισα­γω­γής ρωσικού πετρε­λαίου στην Ε.Ε. Ο κ. Ορμπαν χαρα­κτή­ρισε το συγκε­κρι­μένο μέτρο «πυρη­νική βόμβα» κατά της ουγ­γρι­κής οικο­νο­μίας, ενώ τον Σεπτέμ­βριο απε­φάνθη ότι η πολι­τική των κυρώ­σεων συνο­λικά γύρισε μπού­με­ρανγκ κατά της Ε.Ε.

Η Ενωση προ­χώ­ρησε και σε άλλες κινή­σεις άνευ προη­γου­μέ­νου. Στις 4 Μαρτίου ενερ­γο­ποί­ησε για πρώτη φορά την Οδηγία Προ­σω­ρι­νής Προ­στα­σίας, που παρέχει σε όλους τους Ουκρα­νούς πρό­σφυ­γες που φθάνουν σε ευρω­παϊκό έδαφος δικαιώ­ματα δια­μο­νής, εργα­σίας, πρό­σβα­σης στο σύστημα εκπαί­δευ­σης και σε υπη­ρε­σίες υγείας και πρό­νοιας. Τα δικαιώ­ματα αυτά ισχύουν για ένα έτος, με τη δυνα­τό­τητα παρά­τα­σης έως τα τρία έτη. Ενέ­κρινε επίσης για πρώτη φορά τη χρη­μα­το­δό­τηση στρα­τιω­τι­κής βοή­θειας με κοι­νο­τι­κούς πόρους. Οι έξι δόσεις απο­ζη­μιώ­σεων στα κράτη-μέλη από το European Peace Facility για την παροχή οπλι­σμού στις ουκρα­νι­κές ένοπλες δυνά­μεις αθροί­ζουν πλέον 3,1 δισ. ευρώ.

Παρά τις επι­μέ­ρους δια­φω­νίες και τις οικο­νο­μι­κές συνέ­πειες, η πολι­τική της Ε.Ε. απέ­να­ντι στον πόλεμο μοιάζει να έχει τη στήριξη της ευρω­παϊ­κής κοινής γνώμης.

Σύμφωνα με το Ευρω­βα­ρό­με­τρο του Δεκεμ­βρίου, το 82% των Ευρω­παίων θεωρεί ότι πρέπει να συνε­χι­στεί η προ­σπά­θεια απε­ξάρ­τη­σης της Ε.Ε. από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα. Το 71% τάσ­σε­ται υπέρ των οικο­νο­μι­κών κυρώ­σεων κατά της Ρωσίας και το 70% υπέρ της χρη­μα­το­δο­τι­κής βοή­θειας προς την Ουκρα­νία. Το 82% εγκρί­νει την υποδοχή Ουκρα­νών προ­σφύ­γων στην Ευρώπη.

Ενερ­γειακή ανα­σφά­λεια

Στο μέτωπο της ενέρ­γειας, ορι­σμέ­νοι ανα­λυ­τές προει­δο­ποιούν ότι ο κίν­δυ­νος των μπλακ άουτ δεν έχει παρέλ­θει, ειδικά αν ο χει­μώ­νας απο­δει­χθεί ασυ­νή­θι­στα σφοδρός. Παράλ­ληλα, η Διεθνής Υπη­ρε­σία Ενέρ­γειας (IEA) προει­δο­ποί­ησε στα μέσα Δεκεμ­βρίου ότι η Ε.Ε. κιν­δυ­νεύει του χρόνου να αντι­με­τω­πί­σει ελλεί­ψεις αερίου αν η Ρωσία περιο­ρί­σει ακόμα περισ­σό­τερο τις εξα­γω­γές της και η κινε­ζική ζήτηση ανα­κάμ­ψει από τα χαμηλά επίπεδα στα οποία την είχε οδη­γή­σει η πολι­τική zero COVID.

Ο Κίρ­κε­γκα­αρντ αμφι­βάλ­λει. «Η αγορά αυτή τη στιγμή εκτιμά ότι η κατά­σταση με τις προ­μή­θειες αερίου της Ε.Ε. δεν θα επι­δει­νω­θεί μέσα στο 2023», σημειώ­νει. «Αυτό σημαί­νει ότι ο πλη­θω­ρι­σμός που τρο­φο­δο­τεί­ται από τις τιμές της ενέρ­γειας στην Ευρω­ζώνη θα μηδε­νι­στεί έως το τέλος του β΄ τρι­μή­νου του νέου έτους, γεγονός που θα έπρεπε να κάνει την Ευρω­παϊκή Κεντρική Τράπεζα να ανα­στεί­λει τις αυξή­σεις στα επι­τό­κια».

«Το πιο κρίσιμο για την ενερ­γειακή ασφά­λεια της Ενωσης», τονίζει, «είναι να δια­τη­ρη­θεί η σημα­ντική περι­στολή της ζήτησης – που κυμαί­νε­ται σε μέσο επίπεδο 20% στην Ε.Ε. «Αν αυτό γίνει –όπως ανα­μέ­νουν οι αγορές–, η κατά­σταση με τις ενερ­γεια­κές προ­μή­θειες της Ε.Ε. θα βελ­τιω­θεί, μεταξύ άλλων λόγω της στα­δια­κής επα­νό­δου της παρα­γω­γής των γαλ­λι­κών πυρη­νι­κών εργο­στα­σίων και –κάτι πιο αβέβαιο εξαι­τίας της κλι­μα­τι­κής αλλαγής– της επι­στρο­φής σε φυσιο­λο­γικά επίπεδα παρα­γω­γής των υδροη­λε­κτρι­κών εργο­στα­σίων της Νότιας Ευρώπης».

Από την πλευρά του ο Γκέοργκ Ζάκμαν, ειδικός σε θέματα ενέρ­γειας του Ινστι­τού­του Bruegel, εμφα­νί­ζε­ται καθη­συ­χα­στι­κός για τον φετινό χειμώνα, αρκεί να μην είναι ιδιαί­τερα βαρύς. Για το 2023 ανα­φέ­ρει ότι παρά τον κίνδυνο ακόμα και μηδε­νι­σμού των ροών από τη Ρωσία, η κατα­σκευή νέων τερ­μα­τι­κών σταθμών LNG, οι πολι­τι­κές εξοι­κο­νό­μη­σης και οι νέες επεν­δύ­σεις στην ηλιακή ενέρ­γεια θα βοη­θή­σουν σημα­ντικά. «Θα είναι ανή­φο­ρος – αλλά μπο­ρούμε να τα κατα­φέ­ρουμε», τονίζει.

Μεσο­πρό­θε­σμα, οι προ­τε­ραιό­τη­τες, σύμφωνα με τον Γερμανό αναλυτή, πρέπει να είναι η επι­τά­χυνση της εισα­γω­γής νέων μονάδων ΑΠΕ στο σύστημα, η μείωση της ζήτησης για αέριο «με τρόπο φιλικό προς την οικο­νο­μική ανά­πτυξη» και η υιο­θέ­τηση πολι­τι­κών ελέγχου της τιμής του, όπως η κοινή προ­μή­θεια από Ευρω­παί­ους αγο­ρα­στές.

Ο ρόλος του µεταναστευτικού

Η ισχύς του λαϊ­κι­στι­κού παρά­γο­ντα αναµένεται να ενι­σχυ­θεί από τη νέα εισροή προ­σφύ­γων που αναµένεται από την Ουκρα­νία εξαι­τίας των ανηλεών βοµβαρδισµών των υποδοµών της χώρας εν µέσω χειµώνα από τη Ρωσία. Η νέα έξαρση των αφίξεων από την Ουκρα­νία συµπίπτει µε τα υψη­λό­τερα επίπεδα αφίξεων από τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Ασία από τις ταρα­χώ­δεις ηµέρες της µεταναστευτικής κρίσης του 2015-2016.

Αυτή η αύξηση των παρά­τυ­πων εισροών έχει ήδη οδη­γή­σει σε ενισχυµένες πιέσεις για πιο αυστηρά µέτρα φύλαξης των ευρω­παϊ­κών συνόρων. Εχει επίσης ανα­ζω­πυ­ρώ­σει τις εντά­σεις µεταξύ των χωρών υπο­δο­χής του ευρω­παϊ­κού Νότου και των υπό­λοι­πων κρατών-µελών σχετικά µε το δια­χρο­νικά ακαν­θώ­δες ζήτηµα του επιµερισµού των βαρών φιλο­ξε­νίας και επε­ξερ­γα­σίας των αιτηµάτων ασύλου όσων κατα­φθά­νουν στην Ε.Ε. Οι σχε­τι­κές προ­τά­σεις (Νέο Σύµφωνο) της Κοµισιόν γι’ αυτό το θέµα, που χρο­νο­λο­γού­νται από τον Σεπτέµβριο του 2020, δεν έχουν ακόµα υιο­θε­τη­θεί από τους «27».

Πηγή kathimerini.gr

Γιάννης Παλαιο­λό­γος