Βιωσιμότητα στον τουρισμό: από την αύξηση των αφίξεων στη διαχείριση των ροών

Ο όρος «βιω­σι­μό­τητα» ακού­γε­ται ολοένα και συχνό­τερα στον δημόσιο διάλογο, ιδίως στον τομέα του του­ρι­σμού. Πρό­κει­ται, ωστόσο, για μια έννοια με ευρύ και σύνθετο περιε­χό­μενο, που σχε­τί­ζε­ται με τον τρόπο οργά­νω­σης, δια­χεί­ρι­σης και μακρο­πρό­θε­σμης ανά­πτυ­ξης των προ­ο­ρι­σμών.

Η βιώσιμη του­ρι­στική ανά­πτυξη συν­δέ­ε­ται με την ισορ­ρο­πία ανάμεσα στην οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα, την προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος και τη συνοχή των τοπικών κοι­νω­νιών. Παράλ­ληλα, ανα­δει­κνύει τη σημασία της συστη­μα­τι­κής δια­χεί­ρι­σης, της αξιο­ποί­η­σης δεδο­μέ­νων και του στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού, καθώς η προβολή από μόνη της δεν αρκεί για να δια­σφα­λί­σει τη δια­χρο­νική ανθε­κτι­κό­τητα ενός προ­ο­ρι­σμού.

Ο Ιωάννης Παππάς, περι­φε­ρεια­κός διευ­θυ­ντής Ευρώπης (Regional Director Europe) του Global Sustainable Tourism Council (GSTC), μιλώ­ντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων, αναλύει τις ευρω­παϊ­κές τάσεις στον τομέα της βιω­σι­μό­τη­τας και επι­ση­μαί­νει παρα­μέ­τρους που, όπως σημειώ­νει, συμ­βάλ­λουν στην προ­σαρ­μογή και τη στα­διακή εξέλιξη του του­ρι­στι­κού μοντέ­λου.

Sustainability: από «μόδα» σε ανα­γκαιό­τητα

«Το sustainability (βιω­σι­μό­τητα) μπορεί να ακού­γε­ται σαν μια έννοια “ της μόδας”, όμως στην πραγ­μα­τι­κό­τητα απο­τε­λεί ουσια­στική ανάγκη», επι­ση­μαί­νει ο κ. Παππάς. «Δεν μιλάμε πλέον απλώς για τον περιο­ρι­σμό των επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, αλλά για το αν μπο­ρούμε, όπου είναι εφικτό, να τις ανα­στρέ­ψουμε. Στον του­ρι­σμό ειδικά, το ζητού­μενο είναι ξεκά­θαρο: να μειώ­νουμε τα αρνη­τικά και να αυξά­νουμε τα θετικά».

Ο ίδιος περι­γρά­φει τον του­ρι­σμό ως ένα σύνθετο σύστημα, που απαιτεί ενη­μέ­ρωση, εργα­λεία και δομη­μένη προ­σέγ­γιση. Σε αυτό το πλαίσιο, το GSTC υλο­ποιεί ένα εκτε­τα­μένο πρό­γραμμα ενη­μέ­ρω­σης με συνέ­δρια, εκδη­λώ­σεις, webinars και εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα, πολλά από τα οποία προ­σφέ­ρο­νται δωρεάν.

Αγορά, νομο­θε­σία και compliance

Παράλ­ληλα, το θεσμικό πλαίσιο γίνεται ολοένα και πιο αυστηρό. Η συμ­μόρ­φωση (compliance) με τη σχετική νομο­θε­σία δεν είναι πλέον προ­αι­ρε­τική.

«Συχνά οι επι­χει­ρή­σεις δεν γνω­ρί­ζουν καν ποιες είναι οι υπο­χρε­ώ­σεις τους. Ωστόσο, αν δεν προ­σαρ­μο­στούν, κιν­δυ­νεύ­ουν να βρεθούν εκτός αγοράς».

Ιδιαί­τερα σημα­ντι­κός είναι και ο ρόλος των μεγάλων κανα­λιών δια­νο­μής και των διεθνών πλατ­φορ­μών ηλε­κτρο­νι­κού εμπο­ρίου, που πλέον ζητούν συγκε­κρι­μένα στοι­χεία βιω­σι­μό­τη­τας ή τα ενσω­μα­τώ­νουν ως κρι­τή­ριο προ­βο­λής.

«Η αει­φο­ρία δεν είναι πια κάτι εξωτικό. Είναι mainstream. Και θα γίνεται ολοένα και πιο κεντρικό στοι­χείο της του­ρι­στι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας, τόσο λόγω της αγοράς όσο και λόγω της νομο­θε­σίας».

Οι πιέσεις στις πόλεις και η ανάγκη δια­χεί­ρι­σης

Οι πιέσεις που δέχο­νται ορι­σμέ­νες ευρω­παϊ­κές πόλεις λόγω του­ρι­σμού δεν αντι­με­τω­πί­ζο­νται πλέον απο­σπα­σμα­τικά. Όπως επι­ση­μαί­νει ο κ.Παππάς, απαι­τεί­ται οργα­νω­μένο σχέδιο, συστη­μα­τική συλλογή δεδο­μέ­νων και κατάλ­ληλα εργα­λεία λήψης απο­φά­σεων.

Μεγάλες πόλεις όπως η Βενετία, η Βαρ­κε­λώνη και η Κοπεγ­χάγη έχουν προ­χω­ρή­σει σημα­ντικά βήματα, κυρίως γιατί αντι­λή­φθη­καν νωρίς την ανάγκη δια­χεί­ρι­σης των ροών επι­σκε­πτών.

Σήμερα δια­θέ­τουμε τεχνο­λο­γικά συστή­ματα, όχι απα­ραί­τητα υψηλού κόστους, που επι­τρέ­πουν την παρα­κο­λού­θηση των του­ρι­στι­κών ροών σε πραγ­μα­τικό χρόνο. Με δεδο­μένα από πολ­λα­πλές πηγές, οι αρμό­διοι φορείς μπορούν να λει­τουρ­γούν σχεδόν όπως ένα «κέντρο ελέγχου κυκλο­φο­ρίας». Αυτό σημαί­νει ότι μπορούν να κατευ­θύ­νουν ροές προς εναλ­λα­κτικά σημεία ενδια­φέ­ρο­ντος, να ρυθ­μί­ζουν την πρό­σβαση σε δημο­φιλή αξιο­θέ­ατα, να λαμ­βά­νουν μέτρα απο­συμ­φό­ρη­σης, να προ­σαρ­μό­ζουν πολι­τι­κές τιμο­λό­γη­σης ή ωραρίων.

Η δια­χεί­ριση, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τον αριθμό των επι­σκε­πτών. Περι­λαμ­βά­νει δείκτες που σχε­τί­ζο­νται με την ποιό­τητα ζωής των κατοί­κων, τη λει­τουρ­γία των γει­το­νιών, τη συνερ­γα­σία με την τοπική κοι­νω­νία και φυσικά, την περι­βαλ­λο­ντική επι­βά­ρυνση.

Ο προ­ο­ρι­σμός χρειά­ζε­ται οργα­νω­μένη δομή δια­χεί­ρι­σης (Destination Marketing Organization- DMO), σαφείς αρμο­διό­τη­τες, παρα­τη­ρη­τή­ριο δεδο­μέ­νων και εξει­δι­κευ­μένα στελέχη που μπορούν να μετα­τρέ­πουν την πλη­ρο­φο­ρία σε πολι­τική.

Φέρουσα ικα­νό­τητα: δυνα­μική και όχι στατική έννοια

Η έννοια της «φέρου­σας ικα­νό­τη­τας» δεν είναι στατική. Δεν αφορά μόνο έναν συνο­λικό αριθμό επι­σκε­πτών. Είναι χωρική (δεν είναι όλα τα σημεία μιας πόλης ίδιας αντοχής), χρονική (άλλη πίεση τον Αύγου­στο, άλλη τον Οκτώ­βριο) και ποιο­τική (δια­φο­ρε­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά επι­σκε­πτών και δρα­στη­ριο­τή­των). Επο­μέ­νως, η φέρουσα ικα­νό­τητα πρέπει να μετριέ­ται όσο το δυνατόν πιο δυνα­μικά και, ιδανικά, σε πραγ­μα­τικό χρόνο. Μόνο έτσι μπορεί να επι­τευ­χθεί το «βέλ­τι­στο» ισο­ζύ­γιο μεταξύ του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης και κοι­νω­νι­κής συνοχής.

 
Το παρά­δειγμα της παλιάς πόλης με τα τείχη

Ως χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα, ο κ.Παππάς ανα­φέ­ρει την περί­πτωση του Ντου­μπρόβ­νικ. Η παλιά πόλη, που περι­βάλ­λε­ται από μεσαιω­νικά τείχη, απο­τε­λεί το βασικό του­ρι­στικό «προϊόν» της πόλης.

Εκεί, έχει δημιουρ­γη­θεί μια ισχυρή ΜΚΟ πολιτών («Πολίτες των τειχών- Građani zidina»), η οποία δια­χει­ρί­ζε­ται σημα­ντικό ετήσιο προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό, άνω των 30 εκατ. ευρώ, που προ­έρ­χε­ται κυρίως από τα εισι­τή­ρια εισόδου στα τείχη. Τα έσοδα αυτά κατευ­θύ­νο­νται σε έργα συντή­ρη­σης και προ­στα­σίας των τειχών, χρη­μα­το­δο­τούν παρεμ­βά­σεις υπο­δο­μής στην παλιά πόλη και απο­δί­δουν μέρος των πόρων στον δήμο για τη στήριξη πολι­τι­στι­κών και μου­σεια­κών λει­τουρ­γιών.

Το μοντέλο αυτό δείχνει ότι η λύση δεν είναι απλώς «να βάλουμε τέλος για να στα­μα­τή­σουν να έρχο­νται», αλλά να δημιουρ­γή­σουμε μηχα­νι­σμούς ανα­κύ­κλω­σης των εσόδων προς όφελος του ίδιου του προ­ο­ρι­σμού.

Το κρίσιμο ερώτημα, σύμφωνα με τον κ. Παππά, είναι στρα­τη­γικό: «Θέλουμε να μειώ­σουμε τον αριθμό των επι­σκε­πτών ή να δια­χει­ρι­στούμε καλύ­τερα τις ροές χωρίς να υπο­βαθ­μι­στεί η ποιό­τητα ζωής των κατοί­κων και η εμπει­ρία του επι­σκέ­πτη;»

Σλο­βε­νία και βορειο-ευρωπαϊκό μοντέλο

Η Σλο­βε­νία θεω­ρεί­ται από τα κράτη που κινή­θη­καν ταχύ­τερα και πιο οργα­νω­μένα στην προ­σαρ­μογή του του­ρι­σμού στις αρχές της βιω­σι­μό­τη­τας, σύμφωνα με τον ίδιο. Ανέ­πτυξε ένα του­ρι­στικό μοντέλο στενά συν­δε­δε­μένο με το φυσικό περι­βάλ­λον, καλ­λιέρ­γησε περι­βαλ­λο­ντική κουλ­τούρα, επέν­δυσε σε ήπιες μορφές μετα­κί­νη­σης, όπως ο ποδη­λα­τι­κός του­ρι­σμός, και ενσω­μά­τωσε τη βιω­σι­μό­τητα στον πυρήνα του εθνικού brand της.

Αντί­στοιχα, η Νορ­βη­γία προ­χώ­ρησε σε μια συστη­μα­τική προ­σπά­θεια επα­να­το­πο­θέ­τη­σης της του­ρι­στι­κής της ταυ­τό­τη­τας, με έμφαση στην και­νο­το­μία και στη δομη­μένη δια­χεί­ριση των προ­ο­ρι­σμών. Η προ­σέγ­γισή της βασί­ζε­ται σε μετρή­σεις, δείκτες και οργα­νω­μένα εργα­λεία παρα­κο­λού­θη­σης. Κοινός παρο­νο­μα­στής αυτών των παρα­δειγ­μά­των είναι ότι η βιω­σι­μό­τητα δεν αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως επι­κοι­νω­νιακό αφήγημα, αλλά ως σύστημα δια­χεί­ρι­σης με μετρή­σιμα απο­τε­λέ­σματα.

Η ανάγκη για εξει­δί­κευση και δεδο­μένα

Στον τομέα της βιώ­σι­μης του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης απαι­τού­νται εξει­δι­κευ­μέ­νοι και εκπαι­δευ­μέ­νοι επαγ­γελ­μα­τίες. Χωρίς τεχνο­γνω­σία, η στρα­τη­γική παρα­μέ­νει θεω­ρη­τική.

Καθο­ρι­στικό ρόλο δια­δρα­μα­τί­ζουν τα παρα­τη­ρη­τή­ρια ανά περιοχή. Χωρίς συστη­μα­τική συλλογή και ανάλυση δεδο­μέ­νων, δεν μπορεί να υπάρξει ουσια­στική δια­χεί­ριση. Η λήψη απο­φά­σεων οφείλει να βασί­ζε­ται σε μετρή­σι­μους δείκτες και όχι σε εκτι­μή­σεις.

Δια­χεί­ριση και προβολή: δύο όψεις της ίδιας στρα­τη­γι­κής

Η βιώσιμη του­ρι­στική πολι­τική απαιτεί ισορ­ρο­πία ανάμεσα στη δια­χεί­ριση και την προβολή. Η επι­κοι­νω­νία από μόνη της δεν αρκεί. Ένας προ­ο­ρι­σμός μπορεί να είναι ελκυ­στι­κός, αλλά αν δεν δια­θέ­τει μηχα­νι­σμούς δια­χεί­ρι­σης ροών, πόρων και επι­πτώ­σεων, η ανά­πτυξη γίνεται εύκολα μη βιώσιμη.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι απα­ραί­τητο να ακού­γε­ται άμεσα, και όχι έμμεσα, η φωνή της τοπικής κοι­νω­νίας στη λήψη απο­φά­σεων.

«Στην Ελλάδα, σήμερα, δεν υπάρχει θεσμο­θε­τη­μένη πρό­βλεψη για ουσια­στική συμ­με­τοχή της τοπικής κοι­νω­νίας στη λει­τουρ­γία των DMO. Ωστόσο, σε επίπεδο Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής βρί­σκο­νται σε εξέλιξη μελέτες και επε­ξερ­γα­σία προ­δια­γρα­φών, οι οποίες ανα­μέ­νε­ται -πιθανόν από τον Ιούνιο- να επι­φέ­ρουν δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις στο ευρω­παϊκό πλαίσιο λει­τουρ­γίας των οργα­νι­σμών δια­χεί­ρι­σης προ­ο­ρι­σμών», επι­ση­μαί­νει ο κ.Παππάς.

Τα πρότυπα ως εργα­λείο

Τα πρότυπα δεν είναι απλώς ένα μέσο πιστο­ποί­η­σης», τονίζει. «Είναι ένα πρα­κτικό εργα­λείο εκπαί­δευ­σης. Βοηθούν μια επι­χεί­ρηση να γνω­ρί­σει τις καλές πρα­κτι­κές και να τις ενσω­μα­τώ­σει στην καθη­με­ρινή της λει­τουρ­γία».

Η εφαρ­μογή αρχών αει­φο­ρίας, όπως εξηγεί, δεν είναι μόνο θέμα περι­βαλ­λο­ντι­κής ευαι­σθη­σίας. Έχει και σαφές επι­χει­ρη­μα­τικό απο­τύ­πωμα.

«Όταν μια επι­χεί­ρηση μετρά, για παρά­δειγμα, την κατα­νά­λωση νερού ή ενέρ­γειας, περιο­ρί­ζει τη σπατάλη πόρων. Ουσια­στικά “ νοι­κο­κυ­ρεύει” τη λει­τουρ­γία της. Αυτό μετα­φρά­ζε­ται σε καλύ­τερη δια­χεί­ριση εσόδων- εξόδων και σε μεγα­λύ­τερη ανθε­κτι­κό­τητα απέ­να­ντι στις δια­κυ­μάν­σεις της αγοράς».

 Τι αλλάζει με τη νέα ευρω­παϊκή νομο­θε­σία για τις πιστο­ποι­ή­σεις

Από τα μέσα Σεπτεμ­βρίου 2026 τίθεται σε εφαρ­μογή νέα ευρω­παϊκή νομο­θε­σία για την προ­στα­σία του κατα­να­λωτή που αυστη­ρο­ποιεί το πλαίσιο γύρω από τις περι­βαλ­λο­ντι­κές δηλώ­σεις.

Σύμφωνα με όσα εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Παππάς, δεν αρκεί μια επι­χεί­ρηση να δηλώνει ότι είναι «αειφόρα» ή να επι­δει­κνύει απλώς ένα σήμα. Ο ισχυ­ρι­σμός πρέπει να βασί­ζε­ται σε τεκ­μη­ριω­μένο και ανε­ξάρ­τητο έλεγχο. Ο φορέας που απο­νέ­μει πιστο­ποί­ηση οφείλει να λει­τουρ­γεί με ανε­ξαρ­τη­σία και δια­φά­νεια.

«Το Global Sustainable Tourism Council δεν πιστο­ποιεί επι­χει­ρή­σεις. Ανα­πτύσ­σει τα πρότυπα. Η πιστο­ποί­ηση γίνεται από ανε­ξάρ­τη­τους δια­πι­στευ­μέ­νους φορείς. Η ”σφρα­γίδα” απο­τε­λεί μόνο μέρος μιας ευρύ­τε­ρης δια­δι­κα­σίας, που περι­λαμ­βά­νει αξιο­λό­γηση, απο­δεί­ξεις συμ­μόρ­φω­σης και συνεχή έλεγχο. Η νέα ρύθμιση στο­χεύει στη δια­φά­νεια και στην αποφυγή παρα­πλα­νη­τι­κών ισχυ­ρι­σμών (greenwashing), ενι­σχύ­ο­ντας την αξιο­πι­στία της αγοράς», επι­ση­μαί­νει.

Ο ρόλος και η απο­στολή του GSTC

Το Παγκό­σμιο Συμ­βού­λιο Αει­φό­ρου Του­ρι­σμού (GSTC) είναι ένας διεθνής, μη κερ­δο­σκο­πι­κός οργα­νι­σμός (NGO), που ιδρύ­θηκε το 2007 στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες και σήμερα έχει παγκό­σμια παρου­σία, με γραφεία σε Ασία, Ευρώπη και Αμερική.

Απο­στολή του είναι η ανά­πτυξη και διάδοση των παγκό­σμιων προ­τύ­πων αει­φό­ρου του­ρι­σμού, τα οποία απο­τε­λούν σημείο ανα­φο­ράς διεθνώς. Τα πρότυπα αυτά καλύ­πτουν ξενο­δο­χεία, του­ρι­στι­κούς πρά­κτο­ρες, προ­ο­ρι­σμούς, αξιο­θέ­ατα και, σε λίγο χρονικό διά­στημα, και τον τομέα της γαστρο­νο­μίας.

Ο οργα­νι­σμός δημιουρ­γή­θηκε αρχικά με τη στήριξη του World Tourism Organization (UNWTO), ωστόσο από το 2012 λει­τουρ­γεί ως ανε­ξάρ­τη­τος φορέας.

Πηγή: moneyreview.gr