Η Πρωτοχρονιά δεν ήταν πάντα 1η Ιανουαρίου

Η κα­θιέ­ρω­ση και η γε­νί­κευ­ση της 1ης Ια­νουα­ρί­ου είναι σχε­τι­κά πρό­σφα­τη. Ευ­ρύ­τε­ρα απο­δε­κτή έγινε μόλις τον προη­γού­με­νο αιώνα και αμ­φι­σβη­τή­θη­κε αρ­κε­τές φορές στη διάρ­κειά του. Το πα­ρά­δο­ξο είναι ότι δεν αντι­στοι­χεί ακρι­βώς σε κά­ποιο αστρο­νο­μι­κό φαι­νό­με­νο. Οπως, λόγου χάρη, στη χει­με­ρι­νή ιση­με­ρία (22 Δε­κεμ­βρί­ου), όταν η μέρα αρ­χί­ζει να με­γα­λώ­νει και η νύχτα να υπο­χω­ρεί. Ούτε, φυ­σι­κά, στα Χρι­στού­γεν­να (25 Δε­κεμ­βρί­ου), ημε­ρο­μη­νία από την οποία ξε­κι­νά η χρο­νο­λό­γη­ση και, φυ­σιο­λο­γι­κά, τότε ακρι­βώς έπρε­πε ν αρ­χί­ζει να μετρά η νέα χρο­νιά. Παρ όλα αυτά, ως αρχή του πο­λι­τι­κού έτους ίσχυε πριν από την κα­θιέ­ρω­ση του πα­λιού Ιου­λια­νού ημε­ρο­λο­γί­ου (μέσα 1ου π.Χ. αιώνα), συ­νε­χί­στη­κε μ αυτό και δια­τη­ρή­θη­κε στο ισχύ­ον Γρη­γο­ρια­νό.

Αν και το μόνο αστρο­νο­μι­κό γε­γο­νός είναι ότι απλώς τότε η Γη βρί­σκε­ται στο πε­ρι­ή­λιο της τρο­χιάς της (το πλη­σιέ­στε­ρο ση­μείο στον ήλιο). Το δε­δο­μέ­νο, όμως, αυτό δεν φαί­νε­ται να έχει παί­ξει ρόλο στην εξί­σω­ση Πρω­το­χρο­νιά=1 Ια­νουα­ρί­ου. Οι ρίζες της κα­θιέ­ρω­σης βρί­σκο­νται μάλ­λον στην αρ­χαία Ρώμη και ει­δι­κά στο ημε­ρο­λό­γιο του Νουμά -δια­δό­χου του Ρω­μύ­λου. Σε αυτόν απο­δί­δε­ται η προ­σθή­κη του Ια­νουα­ρί­ου στο δε­κά­μη­νο τότε ρω­μαϊ­κό ημε­ρο­λό­γιο. Ως 11ος μήνας αφιε­ρώ­θη­κε στον Ιανό, ο οποί­ος, εκτός των άλλων, θε­ω­ρού­νταν και θεός κάθε αρχής. Με τη διά­στα­ση αυτή ήταν ζή­τη­μα χρό­νου ο τε­λευ­ταί­ος μήνας να γίνει πρώ­τος και η πρώτη μέρα του Πρω­το­χρο­νιά.

Γύρω στο 150 π.Χ. η έναρ­ξη του ρω­μαϊ­κού πο­λι­τι­κού έτους θα το­πο­θε­τη­θεί επι­σή­μως κατά τον Ια­νουά­ριο. Φαί­νε­ται ένας από τους λό­γους ήταν πως στις κα­λέν­δες του (αρχές του μήνα) ορ­κί­ζο­νταν οι άρ­χο­ντες (ετή­σιοι ύπα­τοι, πραί­το­ρες). Στις τε­λε­τές που ακο­λου­θού­σαν και συ­νε­χί­στη­καν από τους με­τέ­πει­τα αυ­το­κρά­το­ρες, πολ­λοί ει­δι­κοί εκτι­μούν ότι έχουν τις ρίζες τους τα σύγ­χρο­να κά­λα­ντα, αλλά και τα «δώρα» των Χρι­στου­γέν­νων…

Παρά τις βα­θιές ρίζες της η 1η Ια­νουα­ρί­ου μόλις μετά τον 10ο αιώνα, βαθ­μιαία και αρ­γό­συρ­τα, θα αρ­χί­σει να κα­θιε­ρώ­νε­ται στην Ευ­ρώ­πη ως η αρχή του πο­λι­τι­κού έτους.

Το μπέρ­δε­μα με το έτος γέν­νη­σης του Χρι­στού

Η χρο­νιά της γέν­νη­σης

Σύμ­φω­να με το ση­με­ρι­νό γε­νι­κευ­μέ­νο σύ­στη­μα χρο­νο­λό­γη­σης ο Χρι­στός δεν γεν­νή­θη­κε το 1 μ.Χ. ή το έτος 0 (μηδέν). Οι υπο­λο­γι­σμοί, εφό­σον ισχύ­ουν όσα πα­ρα­δί­δουν οι Ευαγ­γε­λι­στές, το­πο­θε­τούν τη γέν­νη­ση με­τα­ξύ του 4 και 6 μ.Χ.

Το σκε­πτι­κό

Το εκ­κλη­σια­στι­κό σκε­πτι­κό για τον κα­θο­ρι­σμό του πρώ­του χρι­στια­νι­κού έτους ήταν το εξής: Η σύλ­λη­ψη-εν­σάρ­κω­ση του Ιησού έγινε την 25η Μαρ­τί­ου και άρα η επο­μέ­νη 1η Ια­νουα­ρί­ου ισού­ται με την πρώτη μέρα του 2 μ.Χ.

Το υπο­λο­γι­στι­κό λάθος

Το λάθος του μο­να­χού Διο­νυ­σί­ου ήταν ότι δεν «μέ­τρη­σε» κατά τους υπο­λο­γι­σμούς του για τον κα­θο­ρι­σμό της γέν­νη­σης του Χρι­στού το έτος μηδέν. Τον καιρό του και αρ­γό­τε­ρα ο λάθος υπο­λο­γι­σμός του δεν είχε κά­ποια πρα­κτι­κή ση­μα­σία.

Τα­ξί­δι στον… χρόνο κατά τον Με­σαί­ω­να

Δεν είναι και τόσο μα­κρι­νή η εποχή, με αστρο­νο­μι­κά μέτρα, που τα­ξι­δεύ­ο­ντας στην Ευ­ρώ­πη, μπο­ρού­σες να ξε­κι­νή­σεις μια χρο­νιά από ένα μέρος και, ύστε­ρα από πολ­λές μέρες, να φτά­σεις σ’ ένα άλλο την προη­γού­με­νη χρο­νιά! Ετσι, για πα­ρά­δειγ­μα, ένας έμπο­ρος που ανα­χω­ρού­σε την 1η Μαρ­τί­ου του 1250 από τη Βε­νε­τία, φθά­νο­ντας στη Φλω­ρε­ντία βρι­σκό­ταν το 1249. Συ­νε­χί­ζο­ντας, μά­λι­στα, την πο­ρεία του προς την Πίζα βρι­σκό­ταν στο 1251! Το τα­ξί­δι στο… πα­ρελ­θόν ή το μέλ­λον, κατά το Με­σαί­ω­να, δεν οφει­λό­ταν, φυ­σι­κά, σε κά­ποια «μη­χα­νή του χρό­νου». Αλλά στα ανό­μοια ημε­ρο­λό­για που ίσχυαν την ίδια εποχή σε δια­φο­ρε­τι­κές πε­ριο­χές. Αλλού στην ιτα­λι­κή χερ­σό­νη­σο η χρο­νιά άρ­χι­ζε την 1η Ια­νουα­ρί­ου, αλλού την 1η ή και την 25η Μαρ­τί­ου.

Το ίδιο συ­νέ­βαι­νε σε πα­νευ­ρω­παϊ­κή και πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο σε πα­γκό­σμια κλί­μα­τα. Στην Ισπα­νία και τη Γερ­μα­νία του Με­σαί­ω­να το έτος άρ­χι­ζε τα Χρι­στού­γεν­να, ενώ στη Γαλ­λία για ένα διά­στη­μα την 1η Απρι­λί­ου Αλλά και στη βυ­ζα­ντι­νή Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, που εν­δια­φέ­ρει πε­ρισ­σό­τε­ρο στα «καθ ημάς», η Πρω­το­χρο­νιά ορι­ζό­ταν δια­φο­ρε­τι­κά. Το­πο­θε­τού­νταν την 1η Σε­πτεμ­βρί­ου, αν και την πρω­το­μη­νιά (κα­λέν­δες, νου­μη­νί­ες – νε­ο­μη­νί­ες) του Ια­νουα­ρί­ου γί­νο­νταν πα­ρα­δο­σια­κά λαϊκά πα­νη­γύ­ρια. Συ­νε­χί­ζο­νταν, έτσι, οι αντί­στοι­χες ρω­μαϊ­κές εκ­δη­λώ­σεις, που αντα­να­κλού­σαν πα­λιό­τε­ρες θρη­σκευ­τι­κές πε­ποι­θή­σεις, οι οποί­ες σχε­τί­ζο­νταν με το χει­με­ρι­νό ηλιο­στά­σιο (22 Δε­κεμ­βρί­ου).

Στην Αγ­γλία η Πρω­το­χρο­νιά ακο­λου­θού­σε άλ­λους ρυθ­μούς. Μέχρι τον 14ο αιώνα το­πο­θε­τού­νταν την 25η Δε­κεμ­βρί­ου. Μετά και μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα με­τα­τέ­θη­κε την 25η Μαρ­τί­ου. Η τε­λευ­ταία, όπως και η 1η Μαρ­τί­ου, ορι­ζό­ταν για με­γά­λα δια­στή­μα­τα και από πολ­λούς Ευ­ρω­παί­ους ως Πρω­το­χρο­νιά. Ο ορι­σμός αυτός είχε κά­ποια λο­γι­κή, αφού ο Μάρ­τιος είναι ο μήνας της εα­ρι­νής ιση­με­ρί­ας (21 Μαρ­τί­ου εξί­σω­ση της ημέ­ρας με τη νύχτα). Είχε, επί­σης, τη λο­γι­κή της και η θέ­σπι­ση της Πρω­το­χρο­νιάς την 1η Σε­πτεμ­βρί­ου. Η ημε­ρο­μη­νία ήταν ταυ­τι­σμέ­νη με το άνοιγ­μα και την ανα­θε­ώ­ρη­ση των φο­ρο­λο­γι­κών κα­τα­λό­γων και από την εποχή ακόμη του Μ. Κων­στα­ντί­νου άρ­χι­ζε να μετρά τότε το πο­λι­τι­κό έτος των Βυ­ζα­ντι­νών.

Αυτή η «αρχή της Ιν­δί­κτου» (δε­κα­πε­ντα­ε­τές σύ­στη­μα μέ­τρη­σης του χρό­νου) θα υιο­θε­τη­θεί από την Εκ­κλη­σία και θα απο­τε­λέ­σει την αφε­τη­ρία του εκ­κλη­σια­στι­κού έτους. Η έναρ­ξη της νέας χρο­νιάς, λοι­πόν, είτε για το πο­λι­τι­κό είτε για το εκ­κλη­σια­στι­κό ημε­ρο­λό­γιο στο χρι­στια­νι­κό κόσμο, δεν ορι­ζό­ταν πάντα με τον ίδιο τρόπο από τους ίδιους λαούς την ίδια εποχή.

Πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο δεν συ­νέ­βαι­νε αυτό σε όλους τους λαούς σε όλες τις ιστο­ρι­κές πε­ριό­δους.

Ακόμη και σή­με­ρα, άλ­λω­στε, μου­σουλ­μά­νοι, εβραί­οι και άλλες πολ­λές ομά­δες έχουν τη δική τους Πρω­το­χρο­νιά.

Κοι­νός, όμως, πα­ρα­νο­μα­στής, ανε­ξαρ­τή­τως συ­γκε­κρι­μέ­νης ημε­ρο­μη­νί­ας, είναι ο εορ­τα­σμός της νέα χρο­νιάς πα­ντού και σε απροσ­διό­ρι­στο βάθος χρό­νου. Η προσ­δο­κία για κα­λύ­τε­ρες μέρες.

Αρ­χαία Ελ­λά­δα και Ρώμη

* Αρ­χαϊ­κή και κλα­σι­κή Ελ­λά­δα: Τα διά­φο­ρα ελ­λη­νι­κά ημε­ρο­λό­για έχουν δια­φο­ρε­τι­κές πρω­το­χρο­νιές, σύμ­φω­να με αντί­στοι­χες φυ­σι­κο-θρη­σκευ­τι­κές γιορ­τές (θε­ρι­νό ή χει­με­ρι­νό ηλιο­στά­σιο, εα­ρι­νή ή φθι­νο­πω­ρι­νή ιση­με­ρία).

* Μέσα 2ου π.Χ.: Κα­θιε­ρώ­νε­ται η 1η Ια­νουα­ρί­ου ως έναρ­ξη του πο­λι­τι­κού ρω­μαϊ­κού έτους, που συ­μπί­πτει με τις γιορ­τές για το χει­με­ρι­νό ηλιο­στά­σιο και τα Σα­τουρ­νά­λια. * Μέσα 1ου π.Χ.: Το Ιου­λια­νό ημε­ρο­λό­γιο δια­τη­ρεί την Πρω­το­χρο­νιά κατά την 1η Ια­νουα­ρί­ου. Χρι­στια­νι­κή εποχή

* 4ος αιώ­νας: Από την εποχή του Μ. Κων­στα­ντί­νου το έτος στην αυ­το­κρα­το­ρία ξε­κι­νά την 1η Σε­πτεμ­βρί­ου. Δια­τη­ρού­νται τα προ­ϋ­πάρ­χο­ντα λαϊκά πα­νη­γύ­ρια και οι γιορ­τές κατά τις κα­λέν­δες-νε­ο­μη­νί­ες του Ια­νουα­ρί­ου.

* Πρώ­τοι με­τα­χρι­στια­νι­κοί αιώ­νες: Η χρι­στια­νι­κή εκ­κλη­σία θε­ω­ρεί αρχή του έτους τον Ευαγ­γε­λι­σμό (25 Μαρ­τί­ου). Αρ­γό­τε­ρα κα­τα­δι­κά­ζει ως ει­δω­λο­λα­τρι­κή την Πρω­το­χρο­νιά της 1ης Ια­νουα­ρί­ου. Το εκ­κλη­σια­στι­κό έτος αρ­χί­ζει από την 1η Σε­πτεμ­βρί­ου.

* Τέλη 16ου αιώνα: Μαζί με την ει­σα­γω­γή του νέου (Γρη­γο­ρια­νού) ημε­ρο­λο­γί­ου ο Πάπας Γρη­γό­ριος ΙΓ καλεί τους χρι­στια­νούς να υιο­θε­τή­σουν ως Πρω­το­χρο­νιά την 1η Ια­νουα­ρί­ου.

* 17ος -19ος αιώ­νας: Η Ευ­ρώ­πη γιορ­τά­ζει πολ­λές και δια­φο­ρε­τι­κές πρω­το­χρο­νιές, ενώ ο κό­σμος ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρες.

* Οι διά­φο­ρες πα­ρα­δό­σεις δύ­σκο­λα εγκα­τα­λεί­πο­νται.

* Αρχές 20ού αιώνα: Γε­νί­κευ­ση του γιορ­τα­σμού της Πρω­το­χρο­νιάς την 1η Ια­νουα­ρί­ου, με πα­ράλ­λη­λη δια­τή­ρη­ση δύο δε­κά­δων άλλων βα­σι­κών ημε­ρο­λο­γί­ων. (εφ. ελευ­θε­ρο­τυ­πία)

Πηγή: www.24grammata.com