Από την Κάσο στη νότια Κρήτη: Το καλώδιο, η Chevron και η μεγάλη μεσογειακή εξίσωση

Η νέα γεω­πο­λι­τική πραγ­μα­τι­κό­τητα που δια­μορ­φώ­νε­ται στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο με την εμπλοκή των μεγάλων “παικτών” κρύβει σημα­ντι­κούς κιν­δύ­νους για τη χώρα μας και την κυριαρ­χία της

Η ενερ­γειακή σκα­κιέρα, οι συμ­βά­σεις με τους αμε­ρι­κα­νι­κούς κολοσ­σούς, η εμπλοκή της Γαλλίας και η επι­δί­ωξη μιας στα­θε­ρής Μεσο­γείου δια­μορ­φώ­νουν ένα νέο γεω­πο­λι­τικό περι­βάλ­λον. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρ­ξουν συμ­φω­νίες, αλλά ποιοι θα καθο­ρί­σουν τους όρους τους. Και κυρίως, εάν η ειρήνη που προ­ω­θεί­ται θα στη­ρι­χθεί στο διεθνές δίκαιο ή σε μια πρα­κτική διευ­θέ­τηση των δια­φο­ρών, ώστε να δια­σφα­λι­στούν οι επεν­δύ­σεις, οι ενερ­γεια­κές δια­δρο­μές και η αμε­ρι­κα­νική στρα­τη­γική στην περιοχή.

Η επα­νεκ­κί­νηση του καλω­δίου και το άλυτο πρό­βλημα της Κάσου 

Η κινη­τι­κό­τητα για την επα­νέ­ναρξη των ερευνών του Great Sea Interconnector (GSI), της ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης Ελλάδας-Κύπρου, παρου­σιά­ζε­ται ως ένα βήμα εξόδου από το τέλμα. Η Nexans ζήτησε την έκδοση NAVTEX, ενώ δρο­μο­λο­γή­θηκε η δια­δι­κα­σία αδειο­δό­τη­σης του γαλ­λι­κής σημαίας ερευ­νη­τι­κού πλοίου “Abeille Marengo”, με στόχο τις υπο­θα­λάσ­σιες έρευνες που απαι­τού­νται για την εγκα­τά­σταση του καλω­δίου.

Μόνο που η ουσία δε βρί­σκε­ται στην ανα­κοί­νωση της επα­νεκ­κί­νη­σης, αλλά στο πού ακριβώς θα μπο­ρέ­σει να προ­χω­ρή­σει το ερευ­νη­τικό. Η δια­δι­κα­σία αδειο­δό­τη­σης αφορά εργα­σίες εντός ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων, ενώ το πραγ­μα­τικό γεω­πο­λι­τικό εμπόδιο έχει ήδη εμφα­νι­στεί πέρα από αυτά, στην περιοχή μεταξύ Κάσου και Καρ­πά­θου, όπου η Τουρκία αμφι­σβή­τησε εμπρά­κτως τη δυνα­τό­τητα ανε­μπό­δι­στης συνέ­χι­σης των εργα­σιών, σε οριο­θε­τη­μένη ΑΟΖ με την Αίγυπτο, εκεί που στο πεδίο το παρά­νομο τουρ­κο­λι­βυκό γίνεται χαρ­τούρα. Αλλά επειδή πολλοί κάνουν πως δε βλέπουν, το καλώδιο έχει συνέ­χεια ως την Κύπρο, για εκεί ομοίως κου­βέ­ντα δεν ακούμε τι θα γίνει.

Το καλο­καίρι του 2024, το ιταλικό ερευ­νη­τικό “Ievoli Relume”, που εργα­ζό­ταν για λογα­ρια­σμό της Nexans, βρέθηκε αντι­μέ­τωπο με την τουρ­κική στρα­τιω­τική κινη­το­ποί­ηση. Η Άγκυρα προ­έ­βαλε αξιώ­σεις επί θαλάσ­σιων περιο­χών, στέλ­νο­ντας πολε­μικά πλοία και μετα­τρέ­πο­ντας μια τεχνική απο­στολή σε ελλη­νο­τουρ­κικό επει­σό­διο. Ο ΑΔΜΗΕ ανα­κοί­νωσε, σχεδόν υπο­χρε­ω­μέ­νος από την κυβέρ­νηση τότε, την ολο­κλή­ρωση των προ­γραμ­μα­τι­σμέ­νων εργα­σιών στα διεθνή ύδατα μεταξύ Κάσου και Καρ­πά­θου. Ωστόσο, το πολι­τικό απο­τύ­πωμα της κρίσης παρέ­μεινε, το έργο δεν απέ­κτησε την απαι­τού­μενη βεβαιό­τητα ότι οι έρευνες θα συνε­χί­ζο­νται χωρίς παρεμ­βά­σεις. Όπως είπε ο άλλοτε υφυ­πουρ­γός, νυν βου­λευ­τής και καθη­γη­τής του Διε­θνούς Δικαίου, Άγγελος Συρίγος, στην Κάσο η Ελλάδα υπο­χώ­ρησε δύο φορές, αλλά καλό από την άλλη πλευρά δεν είδε…

Επο­μέ­νως, η σημε­ρινή εξέλιξη δε λύνει από μόνη της το πρό­βλημα. Γιατί άλλο η πραγ­μα­το­ποί­ηση ερευνών σε περιοχή ελλη­νι­κής κυριαρ­χίας, εντός χωρικών υδάτων μας δηλαδή, που και αυτά προ­σώ­ρας τα έχουμε στα 6 ν.μ. κι όχι ως τα 12 ν.μ. που είναι μονο­με­ρές δικαί­ωμά μας από το δίκαιο της θάλασ­σας, και άλλο η συνέ­χισή τους στα σημεία όπου η Άγκυρα έχει ήδη δείξει ότι επι­διώ­κει να επι­βά­λει τη δική της ερμη­νεία των θαλάσ­σιων ζωνών.

Η είσοδος της γαλ­λι­κής Meridiam, ως πλειο­ψη­φι­κού μετόχου στην εται­ρεία του έργου, καθώς και η συμ­φω­νία μεταξύ ΑΔΜΗΕ, GSI και Nexans για τις έρευνες βυθού, προ­σθέ­τουν ένα νέο επι­χει­ρη­μα­τικό και θεσμικό βάρος. Δεν καταρ­γούν, όμως, την ανάγκη πολι­τι­κής από­φα­σης. Η παρου­σία ευρω­παϊ­κών κεφα­λαίων δεν απο­τε­λεί αυτο­μά­τως εγγύηση ότι η Τουρκία δε θα επι­χει­ρή­σει ξανά να παρε­μπο­δί­σει τις εργα­σίες.

Το ερώτημα είναι συγκε­κρι­μένο: Υπάρχει σαφές σχέδιο για τη συνέ­χιση των ερευνών πέρα από τα ελλη­νικά χωρικά ύδατα; Έχουν εξα­σφα­λι­στεί οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις ώστε να μη μετα­τρα­πεί εκ νέου το καλώδιο σε πεδίο τουρ­κι­κής αμφι­σβή­τη­σης; Και εάν υπάρξει νέα παρε­μπό­διση, ποια θα είναι η απά­ντηση της Αθήνας και των ευρω­παϊ­κών εταίρων της;

Χωρίς απα­ντή­σεις, η επα­νεκ­κί­νηση κιν­δυ­νεύει να παρα­μεί­νει περισ­σό­τερο δια­χεί­ριση του πολι­τι­κού χρόνου παρά ουσια­στική υπέρ­βαση του αδιε­ξό­δου.

Η Chevron νότια της Κρήτης αλλάζει τις ισορ­ρο­πίες 

Το καλώδιο δεν είναι η μονα­δική ψηφίδα της ενερ­γεια­κής εξί­σω­σης. Στις 16 Φεβρουα­ρίου 2026 υπο­γρά­φη­καν οι συμ­βά­σεις μίσθω­σης μεταξύ του Ελλη­νι­κού Δημο­σίου και της κοι­νο­πρα­ξίας Chevron-HELLENiQ ENERGY για τέσ­σε­ρις θαλάσ­σιες περιο­χές: “Νότια της Κρήτης 1”, “Νότια της Κρήτης 2”, “Νότια της Πελο­πον­νή­σου” και “Α2”. Η Chevron συμ­με­τέ­χει με ποσοστό 70% και τον ρόλο του δια­χει­ρι­στή, ενώ η HELLENiQ ENERGY με 30%. Οι περιο­χές καλύ­πτουν συνο­λικά περίπου 47.000 τετρα­γω­νικά χιλιό­με­τρα.

Οι συμ­βά­σεις προ­βλέ­πουν πρό­γραμμα ερευ­νη­τι­κών εργα­σιών σε δια­δο­χι­κές φάσεις, αρχί­ζο­ντας με σει­σμι­κές έρευνες, ώστε να αξιο­λο­γη­θεί το δυνα­μικό των περιο­χών. Η κοι­νο­πρα­ξία έχει απο­κτή­σει συμ­βα­τικά δικαιώ­ματα έρευνας και, υπό τις προ­βλε­πό­με­νες προ­ϋ­πο­θέ­σεις, εκμε­τάλ­λευ­σης, σε περιο­χές μεγάλης στρα­τη­γι­κής σημα­σίας για την Ελλάδα.

Αυτή είναι η ουσία, η νότια Κρήτη εισέρ­χε­ται σε ένα νέο κεφά­λαιο ενερ­γεια­κής δρα­στη­ριό­τη­τας, με την παρου­σία ενός από τους μεγα­λύ­τε­ρους διε­θνείς ενερ­γεια­κούς ομίλους. Η εξέλιξη μπορεί να δημιουρ­γή­σει σημα­ντι­κές προ­ο­πτι­κές, αλλά ταυ­τό­χρονα εντάσ­σει τις ελλη­νι­κές επι­λο­γές σε ένα ευρύ­τερο πλέγμα επι­χει­ρη­μα­τι­κών και γεω­πο­λι­τι­κών συμ­φε­ρό­ντων.

Η Chevron δε δρα­στη­ριο­ποιεί­ται σε ένα κενό γεω­πο­λι­τικό περι­βάλ­λον. Δια­θέ­τει παρου­σία στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, μεταξύ άλλων στο Ισραήλ και στην Κύπρο, και ανα­ζη­τεί νέες δυνα­τό­τη­τες αξιο­ποί­η­σης ενερ­γεια­κών πόρων. Η ευρύ­τερη περιοχή, από την Αίγυπτο έως το Ισραήλ, την Κύπρο, την Ελλάδα και την Τουρκία, απο­τε­λεί χώρο όπου συμπί­πτουν ενερ­γειακά κοι­τά­σματα, υπο­δο­μές, αντα­γω­νι­στι­κές διεκ­δι­κή­σεις και στρα­τη­γι­κές επι­διώ­ξεις μεγάλων δυνά­μεων.

Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να αξιο­ποι­ή­σει αυτή τη συγκυ­ρία. Οφείλει, όμως, να δια­σφα­λί­σει ότι η προ­σέλ­κυση επεν­δύ­σεων δε θα μετα­τρα­πεί σε λόγο περιο­ρι­σμού των δικών της επι­λο­γών. Οι εται­ρείες επι­διώ­κουν στα­θε­ρό­τητα, προ­βλε­ψι­μό­τητα και προ­στα­σία των κεφα­λαίων τους. Οι κυβερ­νή­σεις επι­διώ­κουν να ενι­σχύ­σουν τη θέση τους. Όταν αυτοί οι στόχοι συμπί­πτουν, δημιουρ­γού­νται ευκαι­ρίες. Όταν απο­κλί­νουν, απο­κα­λύ­πτε­ται ποιος έχει τη δια­πραγ­μα­τευ­τική ισχύ και ποιος καλεί­ται να προ­σαρ­μο­στεί.

Η ρήτρα της Chevron που αλλάζει το γεω­πο­λι­τικό ερώτημα 

Εδώ βρί­σκε­ται το σημείο που μετα­φέ­ρει τη συζή­τηση από τις γενικές εκτι­μή­σεις στο συγκε­κρι­μένο συμ­βα­τικό κείμενο. Στις συμ­βά­σεις για τις θαλάσ­σιες περιο­χές “Νότια της Κρήτης 1” και “Νότια της Κρήτης 2” προ­στέ­θηκε ειδική πρό­βλεψη, στο άρθρο 30.3, για το ενδε­χό­μενο μελ­λο­ντι­κής συμ­φω­νίας οριο­θέ­τη­σης της ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας ή Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης με ένα ή περισ­σό­τερα γει­το­νικά κράτη. Η διάταξη περι­λαμ­βά­νε­ται στο πλαίσιο των συμ­βά­σεων που υπο­γρά­φη­καν στις 16 Φεβρουα­ρίου 2026 και κυρώ­θη­καν με τον Νόμο 5287/2026.

Τι προ­βλέ­πει, στην πράξη, αυτή η ρήτρα; Εάν συνα­φθεί τέτοια συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης και αυτή επη­ρε­ά­σει τη γεω­γρα­φική έκταση των δύο παρα­χω­ρή­σεων, τα όρια των συμ­βα­τι­κών περιο­χών μπορούν να ανα­θε­ω­ρη­θούν. Το τμήμα που, βάσει της συμ­φω­νη­μέ­νης οριο­θέ­τη­σης, θα βρί­σκε­ται έξω από την ελλη­νική υφα­λο­κρη­πίδα ή ΑΟΖ θα παύει να απο­τε­λεί μέρος της παρα­χώ­ρη­σης και τα δικαιώ­ματα της κοι­νο­πρα­ξίας σε αυτό θα εκλεί­πουν.

Η πρό­βλεψη δε σταματά εκεί. Η απο­χώ­ρηση του ανα­δό­χου προ­βλέ­πε­ται ακόμη και στην περί­πτωση που η συγκε­κρι­μένη περιοχή έχει ήδη μετα­τρα­πεί, εν όλω ή εν μέρει, σε περιοχή εκμε­τάλ­λευ­σης. Η εται­ρεία δεν αποκτά, εξαι­τίας αυτής της μετα­βο­λής, αξίωση κατά του Ελλη­νι­κού Δημο­σίου για πρό­σθετα έξοδα ή απο­ζη­μί­ωση, πέραν όσων προ­βλέ­πο­νται ειδικά στη σύμβαση. Αν έχουν εγκα­τα­στα­θεί εξο­πλι­σμός και υπο­δο­μές, προ­βλέ­πε­ται η απο­μά­κρυνσή τους και ο καθα­ρι­σμός της περιο­χής με δαπάνες του μισθωτή. Παράλ­ληλα, το Δημόσιο υπο­χρε­ού­ται να επι­στρέ­ψει, εντός 30 ημερών από την προ­βλε­πό­μενη ημε­ρο­μη­νία οριο­θέ­τη­σης, τις στρεμ­μα­τι­κές απο­ζη­μιώ­σεις και τα πρό­σθετα ανταλ­λάγ­ματα που έχουν κατα­βλη­θεί, ανα­λο­γικά με το τμήμα της παρα­χώ­ρη­σης που αφαι­ρεί­ται.

Αυτή είναι η ουσία της διά­τα­ξης και εδώ απαι­τεί­ται πολι­τική και νομική ακρί­βεια. Η ρήτρα δε συνιστά από μόνη της παρα­χώ­ρηση ελλη­νι­κής θαλάσ­σιας περιο­χής, ούτε απο­δει­κνύει ότι έχει συμ­φω­νη­θεί οριο­θέ­τηση με τη Λιβύη ή την Τουρκία. Δεν κατο­νο­μά­ζει τη Λιβύη ή την Τουρκία ως μελ­λο­ντικό συμ­βαλ­λό­μενο μέρος και δεν προ­ε­ξο­φλεί ποια θα είναι η γραμμή μιας ενδε­χό­με­νης οριο­θέ­τη­σης. Ανα­γνω­ρί­ζει, όμως, συμ­βα­τικά ότι μια μελ­λο­ντική διεθνής συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης μπορεί να μετα­βά­λει την έκταση των παρα­χω­ρή­σεων και ρυθ­μί­ζει εκ των προ­τέ­ρων τις συνέ­πειες για τα δικαιώ­ματα της εται­ρείας.

Και εδώ αρχίζει το πραγ­μα­τικό γεω­πο­λι­τικό ερώτημα: Γιατί κρίθηκε ανα­γκαίο να προ­βλε­φθεί εκ των προ­τέ­ρων ένας μηχα­νι­σμός προ­σαρ­μο­γής των παρα­χω­ρή­σεων σε μια μελ­λο­ντική συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης; Ποια σενάρια εξε­τά­στη­καν κατά τη σύνταξη των συμ­βά­σεων; Και τι σημαί­νει πολι­τικά το γεγονός ότι, για δύο τόσο εκτε­τα­μέ­νες θαλάσ­σιες περιο­χές νότια της Κρήτης, η σύμβαση προ­βλέ­πει ρητά τις συνέ­πειες μιας μελ­λο­ντι­κής μετα­βο­λής των ορίων της ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας ή ΑΟΖ;

Η σύμβαση του­λά­χι­στον έχει σχε­δια­στεί ώστε να μπορεί να προ­σαρ­μο­στεί σε μια μελ­λο­ντική διεθνή οριο­θέ­τηση, ακόμη και αν αυτή οδη­γή­σει σε συρ­ρί­κνωση της συμ­βα­τι­κής περιο­χής. Επο­μέ­νως, το ενδε­χό­μενο μιας τέτοιας διευ­θέ­τη­σης δεν απο­τε­λεί αφη­ρη­μένη γεω­πο­λι­τική συζή­τηση, είναι ένα ενδε­χό­μενο του οποίου οι συμ­βα­τι­κές συνέ­πειες έχουν ήδη ρυθ­μι­στεί για τις δύο συγκε­κρι­μέ­νες παρα­χω­ρή­σεις.

Αυτό ακριβώς επι­βάλ­λει στην κυβέρ­νηση να εξη­γή­σει ποια ήταν η νομική και πολι­τική συλ­λο­γι­στική πίσω από την προ­σθήκη του άρθρου 30.3, ποιες εναλ­λα­κτι­κές εξε­τά­στη­καν και πώς δια­σφα­λί­ζε­ται ότι οποια­δή­ποτε μελ­λο­ντική οριο­θέ­τηση θα γίνει με απο­κλει­στικό γνώμονα το διεθνές δίκαιο και την προ­ά­σπιση των ελλη­νι­κών δικαιω­μά­των. Η δια­φά­νεια εδώ δεν είναι λεπτο­μέ­ρεια. Είναι ανα­γκαία προ­ϋ­πό­θεση για να μην ανα­πτύσ­σο­νται υποψίες γύρω από μια ρήτρα με τόσο σοβαρές δυνη­τι­κές συνέ­πειες.

Το οικο­νο­μικό αντάλ­λαγμα και η μεγάλη εικόνα 

Η οικο­νο­μική διά­σταση συμπλη­ρώ­νει την εικόνα. Η κυβέρ­νηση έχει παρου­σιά­σει ως εκτι­μώ­μενο συνο­λικό μερίδιο του Ελλη­νι­κού Δημο­σίου περίπου το 40% των κερδών, εφόσον εντο­πι­στούν εμπο­ρικά εκμε­ταλ­λεύ­σιμα κοι­τά­σματα. Το ποσοστό αυτό συνυ­πο­λο­γί­ζει δια­φο­ρε­τι­κές πηγές εσόδων, μεταξύ των οποίων τα μισθώ­ματα επί της παρα­γω­γής, οι φόροι, τα μπόνους υπο­γρα­φής και παρα­γω­γής, οι ετήσιες στρεμ­μα­τι­κές απο­ζη­μιώ­σεις και άλλες συμ­βα­τι­κές επι­βα­ρύν­σεις. Δεν πρό­κει­ται, επο­μέ­νως, για αυτό­ματο μερίδιο 40% επί της παρα­γό­με­νης ποσό­τη­τας υδρο­γο­ναν­θρά­κων, ούτε για έσοδο που έχει ήδη εξα­σφα­λι­στεί, εξαρ­τά­ται από την ανα­κά­λυψη και την εμπο­ρική αξιο­ποί­ηση κοι­τα­σμά­των.

Παράλ­ληλα, οι ελά­χι­στες εγγυ­η­μέ­νες δαπάνες για τις δια­δο­χι­κές φάσεις του ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος, όπως έχουν δημο­σιο­ποι­η­θεί, ανέρ­χο­νται σε 20 εκατ. ευρώ για την πρώτη φάση, 24 εκατ. ευρώ για τη δεύτερη και 100 εκατ. ευρώ για την τρίτη. Τα ποσά αυτά αφορούν δεσμεύ­σεις εργα­σιών και ερευ­νη­τι­κών δαπανών, όχι εγγυ­η­μένα κέρδη για το Δημόσιο.

Άρα, η Ελλάδα παρα­χω­ρεί απο­κλει­στικά δικαιώ­ματα έρευνας και, υπό τις προ­βλε­πό­με­νες προ­ϋ­πο­θέ­σεις, εκμε­τάλ­λευ­σης, προσ­δο­κώ­ντας σημα­ντικά οικο­νο­μικά και ενερ­γειακά οφέλη. Ταυ­τό­χρονα, οι συμ­βά­σεις προ­βλέ­πουν πώς θα προ­σαρ­μο­στούν δύο από αυτές τις παρα­χω­ρή­σεις σε περί­πτωση μελ­λο­ντι­κής οριο­θέ­τη­σης. Αυτές οι δύο όψεις πρέπει να δια­βα­στούν μαζί.

Από τη στιγμή που το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου εξα­κο­λου­θεί να έχει ανοιχτό το ζήτημα της ανε­μπό­δι­στης συνέ­χι­σης των ερευνών στην περιοχή της Κάσου και που οι παρα­χω­ρή­σεις της Chevron συν­δέ­ο­νται συμ­βα­τικά με το ενδε­χό­μενο μελ­λο­ντι­κής οριο­θέ­τη­σης, η συζή­τηση για μια ευρύ­τερη μεσο­γειακή διευ­θέ­τηση αποκτά συγκε­κρι­μένο περιε­χό­μενο. Δεν απο­δει­κνύ­ε­ται ότι τα δύο έργα εντάσ­σο­νται σε ένα ενιαίο σχέδιο. Προ­κύ­πτει, όμως, ένα σαφές πολι­τικό δια­κύ­βευμα, εάν η επι­δί­ωξη της ενερ­γεια­κής στα­θε­ρό­τη­τας θα συμ­βα­δί­σει με την πλήρη άσκηση των ελλη­νι­κών δικαιω­μά­των ή εάν θα ενι­σχύ­σει πιέσεις για συμ­βι­βα­σμούς που θα πρέπει να αξιο­λο­γη­θούν με ιδιαί­τερη προσοχή.

Εδώ είναι που η κυβέρ­νηση οφείλει να δώσει απα­ντή­σεις. Όχι με γενικές δια­βε­βαιώ­σεις περί εθνικής επι­τυ­χίας, αλλά με συγκε­κρι­μένη εξήγηση των συμ­βα­τι­κών όρων, των σενα­ρίων που εξε­τά­στη­καν και των ασφα­λι­στι­κών δικλί­δων που υπάρ­χουν για την προ­στα­σία του Δημο­σίου. Γιατί, όταν μια σύμβαση προ­βλέ­πει ήδη τι θα συμβεί αν μια μελ­λο­ντική οριο­θέ­τηση αφαι­ρέ­σει τμήμα μιας παρα­χώ­ρη­σης, το ερώτημα δεν είναι αν η οριο­θέ­τηση έχει συμ­φω­νη­θεί. Το ερώτημα είναι εάν η χώρα έχει προ­ε­τοι­μα­στεί για όλες τις πιθανές εκβά­σεις και με ποιους όρους θα τις απο­δε­χθεί.

Οι συμ­βά­σεις δημιουρ­γούν δεδο­μένα, όχι όμως λευκές επι­τα­γές 

Η υπο­γραφή των συμ­βά­σεων με τη Chevron είναι γεγονός. Το ίδιο πραγ­μα­τικό δεδο­μένο είναι η προ­ώ­θηση της ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης με τη συμ­με­τοχή του ΑΔΜΗΕ, της Nexans και της Meridiam. Αυτές οι συμ­φω­νίες δεν απο­δει­κνύ­ουν ότι υπάρχει ήδη ένα ενιαίο σχέδιο ελλη­νο­τουρ­κι­κής συνεκ­με­τάλ­λευ­σης ή μια προ­συμ­φω­νη­μένη μεσο­γειακή διευ­θέ­τηση. Δια­μορ­φώ­νουν, όμως, ένα περι­βάλ­λον μέσα στο οποίο η ανάγκη προ­στα­σίας μεγάλων ενερ­γεια­κών επεν­δύ­σεων αποκτά ολοένα μεγα­λύ­τερο πολι­τικό βάρος.

Από τη στιγμή που κεφά­λαια, υπο­δο­μές και μακρο­χρό­νιες συμ­βά­σεις συν­δέ­ο­νται με θαλάσ­σιες περιο­χές στις οποίες υπάρ­χουν αντα­γω­νι­στι­κές διεκ­δι­κή­σεις, η δια­χεί­ριση των γεω­πο­λι­τι­κών εντά­σεων γίνεται κρί­σι­μος παρά­γο­ντας για την υλο­ποί­ηση των έργων. Δεν απαι­τεί­ται κάποια μυστική συμ­φω­νία για να προ­κύ­ψει αυτή η πίεση. Είναι εγγενής στη συνά­ντηση της επι­χει­ρη­μα­τι­κής επι­δί­ω­ξης για ασφά­λεια με μια περιοχή όπου τα κράτη δε συμ­φω­νούν ως προς τα δικαιώ­ματα και τις αρμο­διό­τη­τές τους.

Εδώ βρί­σκε­ται η λεπτή γραμμή. Η Ελλάδα μπορεί να επι­διώ­κει την απο­κλι­μά­κωση και ταυ­τό­χρονα να υπε­ρα­σπί­ζε­ται τις θέσεις της. Μπορεί να προ­σφέ­ρει ένα σταθερό επεν­δυ­τικό περι­βάλ­λον, χωρίς να απο­δέ­χε­ται ότι η στα­θε­ρό­τητα προ­ϋ­πο­θέ­τει αυτο­πε­ριο­ρι­σμό των νόμιμων δικαιω­μά­των της. Εκείνο που δεν μπορεί να κάνει είναι να συγχέει την επι­τυ­χία μιας εμπο­ρι­κής συμ­φω­νίας με την επίλυση μιας γεω­πο­λι­τι­κής δια­φο­ράς.

Η σύμβαση με μια εται­ρεία δεν καθο­ρί­ζει από μόνη της τα όρια των θαλάσ­σιων ζωνών. Ούτε η συμ­με­τοχή ενός ισχυρού ξένου ομίλου απο­τε­λεί εγγύηση ότι τα συμ­φέ­ρο­ντα της Ελλάδας θα ταυ­τι­στούν σε κάθε περί­πτωση με εκείνα των επεν­δυ­τών. Η τελική ευθύνη για την προ­ά­σπιση των εθνικών δικαιω­μά­των παρα­μέ­νει στην ελλη­νική Πολι­τεία.

Το σενάριο της μεγάλης μεσο­γεια­κής διευ­θέ­τη­σης 

Μέσα σε αυτή τη νέα πραγ­μα­τι­κό­τητα, το ενδε­χό­μενο μιας ευρύ­τε­ρης μεσο­γεια­κής συνεν­νό­η­σης αποκτά ιδιαί­τερη σημασία. Η λογική μιας τέτοιας διευ­θέ­τη­σης θα μπο­ρούσε να στη­ρί­ζε­ται στην ανάγκη να περιο­ρι­στούν οι εστίες έντασης, να προ­στα­τευ­θούν οι ενερ­γεια­κές δια­δρο­μές, να προ­χω­ρή­σουν οι επεν­δύ­σεις και να δια­μορ­φω­θεί ένα προ­βλέ­ψιμο πλαίσιο συνερ­γα­σίας μεταξύ κρατών που έχουν αντι­κρουό­με­νες επι­διώ­ξεις.

Σε αυτό το σενάριο, η Ουά­σινγ­κτον θα είχε λόγους να επι­διώ­ξει μια ισορ­ρο­πία που θα απο­τρέ­πει ανε­ξέ­λεγ­κτες κρίσεις και θα εξυ­πη­ρε­τεί την ενερ­γειακή και στρα­τη­γική της παρου­σία. Η Τουρκία θα επι­δί­ωκε να ανα­γνω­ρι­στεί ως ανα­γκαίος συνο­μι­λη­τής για κάθε περι­φε­ρειακή διευ­θέ­τηση και να δια­τη­ρή­σει τις διεκ­δι­κή­σεις της στο τραπέζι. Η Ελλάδα και η Κύπρος θα καλού­νταν να δια­σφα­λί­σουν ότι η απο­κλι­μά­κωση δε θα μετα­τρα­πεί σε έμμεση αποδοχή τετε­λε­σμέ­νων.

Δε χρειά­ζε­ται να προ­ε­ξο­φλή­σουμε ότι μια τέτοια διά­σκεψη έχει απο­φα­σι­στεί ή ότι υπάρχει έτοιμο κείμενο συμ­φω­νίας. Το πολι­τικό σενάριο, ωστόσο, είναι σαφές, όταν η στα­θε­ρό­τητα μιας περιο­χής συν­δέ­ε­ται με επεν­δύ­σεις δισε­κα­τομ­μυ­ρίων και με στρα­τη­γι­κές υπο­δο­μές, αυξά­νο­νται τα κίνητρα για συνο­λι­κές διευ­θε­τή­σεις των δια­φο­ρών που απει­λούν την ομαλή λει­τουρ­γία τους.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι οι όροι αυτής της διευ­θέ­τη­σης. Θα βασι­στεί στο Διεθνές Δίκαιο και στο Δίκαιο της Θάλασ­σας ή θα επι­διω­χθεί ένας πολι­τι­κός συμ­βι­βα­σμός που θα παγώνει τις δια­φω­νίες, χωρίς να τις επιλύει, για να δια­σφα­λί­σει την ηρεμία των επεν­δύ­σεων;

Μια συμ­φω­νία απο­κλι­μά­κω­σης δεν είναι από μόνη της επι­ζή­μια. Θα μπο­ρούσε να συμ­βά­λει στην περι­φε­ρειακή στα­θε­ρό­τητα, εφόσον στη­ρί­ζε­ται σε κανόνες, αμοι­βαίες δεσμεύ­σεις και σεβασμό των δικαιω­μά­των. Εάν όμως η πρα­κτική της λογική είναι να απο­φεύ­γο­νται οι αντι­δρά­σεις της Τουρ­κίας με αντί­τιμο τον περιο­ρι­σμό των ελλη­νι­κών κινή­σεων, τότε η διευ­θέ­τηση θα έχει δια­φο­ρε­τικό περιε­χό­μενο από εκείνο που θα περι­γρά­φουν οι επί­ση­μες δια­κη­ρύ­ξεις.

Η “ηρεμία για τις μπίζνες” δε χρειά­ζε­ται να δια­κη­ρυ­χθεί ως δόγμα για να λει­τουρ­γή­σει ως πραγ­μα­τική προ­τε­ραιό­τητα. Αρκεί οι κρί­σι­μες απο­φά­σεις να λαμ­βά­νο­νται με απο­κλει­στικό κρι­τή­ριο να μη δια­τα­ρα­χθούν τα επεν­δυ­τικά σχέδια. Τότε το διεθνές δίκαιο κιν­δυ­νεύει να αντι­με­τω­πι­στεί ως παρά­γο­ντας που πρέπει να παρα­καμ­φθεί όταν δυσκο­λεύει την πολι­τική συνεν­νό­ηση, αντί ως το πλαίσιο μέσα στο οποίο οφείλει να οικο­δο­μεί­ται η στα­θε­ρό­τητα.

Η συνεκ­με­τάλ­λευση και η παγίδα της συν­δια­χεί­ρι­σης: Οι “λεπτο­μέ­ρειες” στις οποίες “κρύ­βε­ται ο διά­βο­λος”, κατά τη γνωστή έκφραση, και το δια­κύ­βευμα για την Ελλάδα

Σε αυτό το σημείο επα­νέρ­χε­ται η έννοια της συνεκ­με­τάλ­λευ­σης. Η λέξη χρη­σι­μο­ποιεί­ται συχνά σαν να περι­γρά­φει μια αυτο­νό­ητη λύση που θα επι­τρέ­ψει σε όλες τις πλευρές να απο­κο­μί­σουν οικο­νο­μικά οφέλη. Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, όμως, κάθε πρόταση πρέπει να εξε­τά­ζε­ται με βάση τη συγκε­κρι­μένη περιοχή, το ισχύον νομικό καθε­στώς και τους όρους που θα περι­λαμ­βά­νει.

Άλλο η συνερ­γα­σία μεταξύ κρατών για την αξιο­ποί­ηση πόρων, ιδίως αν αυτά είναι εν τω μέσω μίας γραμμής οριο­θέ­τη­σης, με σαφώς προσ­διο­ρι­σμένα δικαιώ­ματα και συμ­φω­νη­μένη νομική βάση, και άλλο η συν­δια­χεί­ριση μιας δια­φο­ράς υπό την πίεση της απο­φυ­γής κρίσης, επί δικών σου θαλάσ­σιων ζωνών . Στη δεύτερη περί­πτωση, η συνεκ­με­τάλ­λευση μπορεί να λει­τουρ­γή­σει ως πολι­τική διέ­ξο­δος, χωρίς να έχει προη­γη­θεί η επίλυση των ουσια­στι­κών δια­φο­ρών.

Εάν, για παρά­δειγμα, η προ­ώ­θηση ενερ­γεια­κών έργων συν­δε­θεί με την ανάγκη να μην πραγ­μα­το­ποιού­νται ορι­σμέ­νες έρευνες, να ανα­βάλ­λο­νται δρα­στη­ριό­τη­τες ή να ανα­ζη­τού­νται κοινά σχήματα σε περιο­χές όπου αμφι­σβη­τού­νται δικαιώ­ματα, τότε η απο­κλι­μά­κωση μπορεί να οδη­γή­σει σε μια de facto αλλαγή του τρόπου άσκησης των δικαιω­μά­των, χωρίς να έχει υπάρξει επίσημη μετα­βολή του νομικού καθε­στώ­τος.

Αυτό δε σημαί­νει ότι μια τέτοια συμ­φω­νία υπάρχει ήδη. Σημαί­νει ότι η Αθήνα πρέπει να γνω­ρί­ζει πως το πραγ­μα­τικό περιε­χό­μενο μιας διευ­θέ­τη­σης δε θα κριθεί από τον τίτλο της, αλλά από τις δεσμεύ­σεις που θα ανα­λά­βει και τις πρα­κτι­κές συνέ­πειες που θα παράγει.

Η αμε­ρι­κα­νική ειρήνη και το ελλη­νικό δια­κύ­βευμα 

Η αμε­ρι­κα­νική στρα­τη­γική στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο συν­δέ­ε­ται με την ενερ­γειακή ασφά­λεια, τις σχέσεις με την Τουρκία, τη συνερ­γα­σία με το Ισραήλ και την προ­στα­σία των θαλάσ­σιων δια­δρο­μών. Η Ουά­σινγ­κτον έχει λόγους να απο­τρέ­πει κρίσεις που θα δια­τά­ρασ­σαν τις εμπο­ρι­κές ροές και θα υπο­νό­μευαν τη στρα­τη­γική της παρου­σία. Αυτό, όμως, δε σημαί­νει ότι κάθε αμε­ρι­κα­νική επι­δί­ωξη ταυ­τί­ζε­ται αυτο­μά­τως με τις ελλη­νι­κές προ­τε­ραιό­τη­τες.

Η απο­κα­λού­μενη “Pax Americana” μπορεί να προ­σφέ­ρει το πλαίσιο για δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και απο­κλι­μά­κωση. Μπορεί ταυ­τό­χρονα να δημιουρ­γή­σει πιέσεις για συμ­βι­βα­σμούς, εάν η περι­φε­ρειακή ηρεμία θεω­ρη­θεί σημα­ντι­κό­τερη από την επίλυση των δια­φο­ρών με βάση το διεθνές δίκαιο.

Η Ελλάδα έχει ισχυρή γεω­γρα­φική θέση, ευρω­παϊκή ιδιό­τητα, συμ­μα­χι­κές σχέσεις και σημα­ντικό ρόλο στις ενερ­γεια­κές υπο­δο­μές. Αυτά απο­τε­λούν δια­πραγ­μα­τευ­τικά πλε­ο­νε­κτή­ματα, όχι όμως αυτό­μα­τες εγγυ­ή­σεις. Η αξιο­ποί­ησή τους απαιτεί σαφή στρα­τη­γική και όρια που δε θα μετα­βάλ­λο­νται κάθε φορά που προ­κύ­πτει μια νέα επι­χει­ρη­μα­τική ή διπλω­μα­τική ευκαι­ρία.

Η προ­στα­σία των δικαιω­μά­των δεν είναι αντί­πα­λος της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης. Είναι προ­ϋ­πό­θεση για να μην εξαρ­τά­ται η ανά­πτυξη από την ανοχή τρίτων. Και η απο­τροπή μιας κρίσης δεν μπορεί να σημαί­νει ότι η μία πλευρά δια­τη­ρεί όλες τις διεκ­δι­κή­σεις της, ενώ η άλλη ανα­λαμ­βά­νει την υπο­χρέ­ωση να μην τις αμφι­σβη­τεί στην πράξη.

Η ουσία: Το πραγ­μα­τικό τεστ δεν είναι οι συμ­φω­νίες, αλλά οι όροι τους 

Η Κάσος, ο GSI και οι συμ­βά­σεις με τη Chevron δεν απο­τε­λούν απο­μο­νω­μέ­νες υπο­θέ­σεις. Συν­δέ­ο­νται μέσα από το ίδιο ευρύ­τερο περι­βάλ­λον, την προ­σπά­θεια ενερ­γεια­κής αξιο­ποί­η­σης της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου, την ανα­ζή­τηση επεν­δυ­τι­κής ασφά­λειας και τη σύγκρουση δια­φο­ρε­τι­κών αντι­λή­ψεων για τα θαλάσ­σια δικαιώ­ματα.

Το ζητού­μενο δεν είναι να απορ­ρι­φθούν οι επεν­δύ­σεις ή να απο­κλει­στεί κάθε μορφή περι­φε­ρεια­κής συνεν­νό­η­σης. Είναι να μην υπο­κα­τα­στα­θεί η υπε­ρά­σπιση των δικαιω­μά­των από την ανάγκη να παρα­μέ­νουν όλα ήρεμα για να προ­χω­ρούν οι συμ­φω­νίες.

Η Ελλάδα οφείλει να ζητήσει σαφές χρο­νο­διά­γραμμα για τις έρευνες του καλω­δίου, συγκε­κρι­μέ­νες εγγυ­ή­σεις για τη συνέ­χισή τους και πλήρη ενη­μέ­ρωση για κάθε πολι­τική συνεν­νό­ηση που επη­ρε­ά­ζει το έργο. Αντί­στοιχα, οι συμ­βά­σεις για τις θαλάσ­σιες περιο­χές νότια της Κρήτης πρέπει να υλο­ποι­η­θούν με δια­φά­νεια, αυστηρή τήρηση των όρων τους και χωρίς να δημιουρ­γεί­ται η εντύ­πωση ότι η παρου­σία ενός μεγάλου αμε­ρι­κα­νι­κού ομίλου λύνει αυτο­μά­τως τα γεω­πο­λι­τικά προ­βλή­ματα.

Το ουσια­στικό δια­κύ­βευμα βρί­σκε­ται πέρα από τις ανα­κοι­νώ­σεις. Θα φανεί όταν ένα ερευ­νη­τικό πλοίο κληθεί να συνε­χί­σει τις εργα­σίες του σε αμφι­σβη­τού­μενη περιοχή, όταν μια επέν­δυση συνα­ντή­σει πολι­τι­κές πιέσεις ή όταν τεθεί στο τραπέζι μια συνο­λική διευ­θέ­τηση των δια­φο­ρών της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου.

Τότε θα απο­κα­λυ­φθεί εάν οι συμ­φω­νίες υπη­ρε­τούν μια στρα­τη­γική που έχει σχε­διά­σει η Ελλάδα ή εάν η ελλη­νική πολι­τική προ­σαρ­μό­ζε­ται στα­διακά σε μια ισορ­ρο­πία που δια­μορ­φώ­νουν άλλοι.

Γιατί το πραγ­μα­τικό δια­κύ­βευμα δεν είναι απλώς να ποντι­στεί ένα καλώδιο ή να ξεκι­νή­σουν σει­σμι­κές έρευνες νότια της Κρήτης. Είναι ποιος θα έχει τον τελευ­ταίο λόγο στις θάλασ­σες όπου θα ανα­πτυ­χθούν αυτές οι δρα­στη­ριό­τη­τες. Αν, στο όνομα της ενερ­γεια­κής ασφά­λειας, της επεν­δυ­τι­κής στα­θε­ρό­τη­τας και της αμε­ρι­κα­νι­κής ειρήνης, η Ελλάδα αρχίσει να μετρά τα δικαιώ­ματά της με βάση το πόσο ενο­χλούν την Άγκυρα ή πόσο κοστί­ζει η υπε­ρά­σπισή τους, τότε η υπο­χώ­ρηση δε θα χρεια­στεί να απο­τυ­πω­θεί σε καμία επίσημη συμ­φω­νία. Θα έχει ήδη συντε­λε­στεί στην πράξη.

Αυτός είναι ο κίν­δυ­νος της μεγάλης μεσο­γεια­κής διευ­θέ­τη­σης: να μοι­ρα­στούν οι ρόλοι, να ασφα­λι­στούν οι μπίζνες, να εξα­σφα­λι­στεί η ηρεμία και να βαφτι­στεί «ρεα­λι­σμός» η προ­σαρ­μογή των ελλη­νι­κών επι­λο­γών στις απαι­τή­σεις των ισχυ­ρό­τε­ρων. Να μη χαθεί τυπικά ούτε σπιθαμή, αλλά να χρειά­ζε­ται κάθε φορά η ανοχή τρίτων για να ασκη­θούν δικαιώ­ματα που ήδη υπάρ­χουν.

Τότε η Ελλάδα δε θα έχει ηττηθεί επειδή υπέ­γραψε μια συμ­φω­νία που παρα­χω­ρεί κυριαρ­χία ή κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα. Θα κιν­δυ­νεύει να έχει ηττηθεί με τον πιο ύπουλο τρόπο, επειδή θα έχει απο­δε­χθεί ότι, για να δια­τη­ρεί­ται η ειρήνη των άλλων, πρέπει η ίδια να σιωπά, να ανα­βάλ­λει και να αυτο­πε­ριο­ρί­ζε­ται. Μια τέτοια Pax Americana μπορεί να εξα­σφα­λί­ζει ήρεμες θάλασ­σες για τα συμ­φέ­ρο­ντα των ισχυρών. Το αν θα εξα­σφα­λί­ζει και τα ελλη­νικά κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα είναι η απά­ντηση που η Αθήνα οφείλει να δώσει πριν βρεθεί μπροστά σε τετε­λε­σμένα.

Σαχίνης Γιώργος