Ο ελληνικός τουρισμός των ρεκόρ και των αντιφάσεων

Περισ­σό­τερο από το 50% των ξένων επι­σκε­πτών έρχο­νται στην Ελλάδα τους θερι­νούς μήνες, με τη μέση διάρ­κεια παρα­μο­νής να περιο­ρί­ζε­ται, κάτι που μειώνει και τη μέση κατά κεφαλήν δαπάνη. Αυτά είναι μερικά από τα συμπε­ρά­σματα μελέτης του ΙΝΣΕΤΕ, που εμβα­θύ­νει πέρα από τον του­ρι­σμό των ρεκόρ και χτυπάει το καμπα­νάκι για τις αντι­φά­σεις του του­ρι­σμού.

Ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός βρί­σκε­ται σήμερα στην αφε­τη­ρία ενός νέου ανα­πτυ­ξια­κού κύκλου, απο­τε­λώ­ντας τον κεντρι­κό­τερο εξω­στρεφή πυλώνα της εθνικής οικο­νο­μίας, με την άμεση συνει­σφορά του το 2025 να ανέρ­χε­ται σε 32,4 δισ. ευρώ ή στο 13% του ΑΕΠ, κατα­γρά­φο­ντας μάλιστα ονο­μα­στικό ρυθμό αύξησης +7,3%, σχεδόν διπλά­σιο από εκείνον του συνο­λι­κού ΑΕΠ (+4,9%). Μπορεί, όμως, να συνε­χί­σει έτσι; Οπως κατα­δει­κνύει η νέα μελέτη του ΙΝΣΕΤΕ, το του­ρι­στικό brand της Ελλάδας, όσο ισχυρό κι αν είναι διεθνώς, δεν αυτο­συ­ντη­ρεί­ται, ούτε η δυνα­μική του κλάδου συνε­χί­ζε­ται αυτο­μά­τως χωρίς συγκε­κρι­μέ­νες θεσμι­κές προ­ϋ­πο­θέ­σεις και στρα­τη­γικό σχε­δια­σμό. Η πρό­ε­δρος του Συν­δέ­σμου Ελλη­νι­κών Του­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σεων (ΣΕΤΕ) Αγάπη Σμπώκου επι­ση­μαί­νει ότι η ισχυρή αντα­γω­νι­στική θέση της χώρας δεν είναι τυχαία, ούτε οφεί­λε­ται μόνο στα φυσικά χαρα­κτη­ρι­στικά της, αλλά απο­τε­λεί απο­τέ­λε­σμα γνώσης, επεν­δύ­σεων, επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας, ανθρώ­πι­νης προ­σπά­θειας και αντοχής μέσα από δια­δο­χι­κές κρίσεις, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας πως ακριβώς γι’ αυτό «η επόμενη ημέρα δεν μπορεί να είναι απλή επα­νά­ληψη της προη­γού­με­νης». Οπως τονίζει χαρα­κτη­ρι­στικά η κ. Σμπώκου, «χρειά­ζε­ται, με άλλα λόγια, να περά­σουμε από το περισ­σό­τερο στο ουσια­στικό», διευ­κρι­νί­ζο­ντας ότι το επόμενο βήμα δεν είναι απλώς «περισ­σό­τε­ρος του­ρι­σμός», αλλά η καλύ­τερη δια­χεί­ριση των ροών στον χώρο και στον χρόνο, η ενί­σχυση του ανθρώ­πι­νου κεφα­λαίου, οι σύγ­χρο­νες υπο­δο­μές, η αξιο­ποί­ηση της τεχνο­λο­γίας και των δεδο­μέ­νων, η βιω­σι­μό­τητα στην πράξη και η μεγα­λύ­τερη αντα­πο­δο­τι­κό­τητα για τις κοι­νω­νίες που φιλο­ξε­νούν την του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα.

Με τον πολ­λα­πλα­σια­στή της του­ρι­στι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας στους υπό­λοι­πους κλάδους της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας, η συνο­λική συμβολή της δια­μορ­φώ­νε­ται μεταξύ 71,3 και 85,9 δισ. ευρώ, αντι­στοι­χώ­ντας στο 28,7% έως 34,6% του ΑΕΠ, ανα­φέ­ρει η μελέτη του ΙΝΣΕΤΕ «Ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός: Επι­τεύγ­ματα, προ­κλή­σεις, προ­ο­πτι­κές».

Σε αυτή τη μετά­βαση, η γνώση και η τεκ­μη­ρί­ωση απο­τε­λούν προ­ϋ­πό­θεση σοβαρών επι­λο­γών, σημειώ­νει ο γενικός διευ­θυ­ντής του ΙΝΣΕΤΕ Ηλίας Κικί­λιας. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο του­ρι­σμός δεν είναι ένας απο­μο­νω­μέ­νος κλάδος, αλλά επη­ρε­ά­ζει και επη­ρε­ά­ζε­ται από την οικο­νο­μία, την κοι­νω­νία, τις υπο­δο­μές και το φυσικό περι­βάλ­λον. Η επι­τυ­χία του τομέα ανα­δει­κνύει με μεγα­λύ­τερη καθα­ρό­τητα τις απαι­τή­σεις της επό­με­νης φάσης, και όπως τονίζει ο κ. Κικί­λιας «σε έναν τομέα τόσο σημα­ντικό για τη χώρα, η ποιό­τητα των απο­φά­σεων εξαρ­τά­ται από την ποιό­τητα της γνώσης πάνω στην οποία στη­ρί­ζο­νται». Με βάση αυτά τα δεδο­μένα, οι οικο­νο­μο­λό­γοι του ΙΝΣΕΤΕ απο­δο­μούν τους ισχυ­ρι­σμούς περί «μονο­καλ­λιέρ­γειας του του­ρι­σμού». Στον δείκτη του­ρι­στι­κής αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας του Παγκό­σμιου Οικο­νο­μι­κού Φόρουμ (WEF TTDI) η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται 21η παγκο­σμίως, δηλαδή 38 θέσεις υψη­λό­τερα από τη γενική οικο­νο­μική αντα­γω­νι­στι­κό­τητά της, υπο­λει­πό­μενη όμως των άμεσων Ευρω­παίων αντα­γω­νι­στών της, όπως η Ισπανία (2η) και η Πορ­το­γα­λία (12η), εξαι­τίας των σοβαρών ελλειμ­μά­των στις δημό­σιες υπο­δο­μές και στη δια­κυ­βέρ­νηση.

Πίσω από αυτές τις επι­δό­σεις, το ΙΝΣΕΤΕ εντο­πί­ζει όμως δομικές ασυμ­με­τρίες που καθι­στούν επι­τα­κτική τη χάραξη ενός εθνικού master plan. Η πρώτη αφορά τη σχέση δαπάνης και διάρ­κειας παρα­μο­νής: ενώ η μέση δαπάνη ανά δια­νυ­κτέ­ρευση αυξή­θηκε το 2025 στα 97 ευρώ (+27,5% έναντι του 2019), η μέση διάρ­κεια παρα­μο­νής υπο­χώ­ρησε στις 6,1 δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις (-17,2% έναντι του 2019), συγκρα­τώ­ντας τη μέση κατά κεφαλήν δαπάνη στα 595 ευρώ.

Η δεύτερη ασυμ­με­τρία είναι χωρική και χρονική: πέντε περι­φέ­ρειες απορ­ρο­φούν το 83% των επι­σκέ­ψεων και το 90% των εισπρά­ξεων, αφή­νο­ντας στις υπό­λοι­πες οκτώ μόλις το 10% των εσόδων, ενώ πέντε νησιά δέχο­νται το 47% των διεθνών αφίξεων. Αν και το μερίδιο του γ΄ τρι­μή­νου υπο­χώ­ρησε στο 52,4% των αφίξεων το 2025, περισ­σό­τερο από το ήμισυ της ετήσιας κίνησης εξα­κο­λου­θεί να συμπυ­κνώ­νε­ται σε τρεις θερι­νούς μήνες.

Σύμφωνα με το νέο Ειδικό Χωρο­τα­ξικό Πλαίσιο για τον Του­ρι­σμό, το 90,2% των δήμων εμφα­νί­ζει μικρή έως μηδα­μινή του­ρι­στική ανά­πτυξη, ενώ οι υπε­ρα­νε­πτυγ­μέ­νες περιο­χές αντι­προ­σω­πεύ­ουν μόλις το 0,7% της επι­κρά­τειας. Η Ελλάδα δεν αντι­με­τω­πί­ζει πρό­βλημα συνο­λι­κού όγκου, αλλά ζήτημα τοπικού και χρο­νι­κού συνω­στι­σμού, το οποίο απαιτεί θεσμικά ισχυ­ρούς οργα­νι­σμούς δια­χεί­ρι­σης προ­ο­ρι­σμών (DMMOS), επι­ση­μαί­νε­ται χαρα­κτη­ρι­στικά.

Στο πεδίο του χωρο­τα­ξι­κού εξορ­θο­λο­γι­σμού, η έρευνα ισχυ­ρί­ζε­ται πως τα ξενο­δο­χεία δεν έχουν «κατα­λά­βει» τις ελλη­νι­κές ακτές: Από το σύνολο των 3.121 ξενο­δο­χείων 4 και 5 αστέρων, μόλις τα 608 βρί­σκο­νται σε οικό­πεδα όμορα της παρα­λίας, με το μήκος της ακτο­γραμ­μής μπροστά τους να ανέρ­χε­ται σε 110,5 χιλιό­με­τρα, δηλαδή στο 0,6% της συνο­λι­κής ακτο­γραμ­μής της Ελλάδας (17.020 χλμ.).

Η πραγ­μα­τική πηγή αλλοί­ω­σης του τοπίου είναι η εκτός σχεδίου δόμηση, η οποία αφορά πρω­τί­στως το real estate, καθώς στις δηλώ­σεις αυθαι­ρέ­των το 61% αφορά δευ­τε­ρεύ­ουσα κατοι­κία και μόλις το 3,5% του­ρι­στι­κές εγκα­τα­στά­σεις. Σε μια χώρα όπου το 35% της χερ­σαίας επι­κρά­τειας προ­στα­τεύ­ε­ται από το δίκτυο Natura 2000, η μελέτη προ­τεί­νει την κατάρ­γηση των παρεκ­κλί­σεων της εκτός σχεδίου δόμησης, την ταχεία εξει­δί­κευση των πολε­ο­δο­μι­κών σχεδίων και τη θέσπιση Εθνικού Προ­γράμ­μα­τος Προ­στα­σίας Ακτών κατά της διά­βρω­σης.

Επεν­δύ­σεις

Κομ­βι­κός πυλώνας του σχε­δια­σμού εκτι­μά­ται πως πρέπει να είναι η κάλυψη του χάσμα­τος μεταξύ ιδιω­τι­κών και δημό­σιων επεν­δύ­σεων. Το 2025 οι του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις επέν­δυ­σαν 5 δισ. ευρώ, ωστόσο η εμπει­ρία του επι­σκέ­πτη υπο­νο­μεύ­ε­ται από τις ελλεί­ψεις στις δημό­σιες υπο­δο­μές.

Προ­τεί­νο­νται η άμεση αξιο­ποί­ηση των ευρω­παϊ­κών πόρων για τον εκσυγ­χρο­νι­σμό της αερο­ναυ­τι­λίας, η πλήρης στε­λέ­χωση των αερο­δρο­μίων ενόψει του συστή­μα­τος EES, η εθνική στρα­τη­γική για την ακτο­πλοΐα –καθώς το 95% των λιμα­νιών ανήκει στο Δημόσιο– και η δημιουρ­γία μητρο­πο­λι­τι­κού συνε­δρια­κού κέντρου στην Αθήνα, σε συν­δυα­σμό με την ενερ­γο­ποί­ηση των ΟΤΑ σε έργα καθα­ριό­τη­τας, προ­σβα­σι­μό­τη­τας και σήμαν­σης.

Φορο­λο­γία

Εξίσου κρίσιμη είναι η δημο­σιο­νο­μική και χρη­μα­το­δο­τική μεταρ­ρύθ­μιση. Σε συγκρι­τική μελέτη επτά μεσο­γεια­κών χωρών, η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται 5η στη φορο­λο­γική αντα­γω­νι­στι­κό­τητα του του­ρι­σμού, καθώς τα λει­τουρ­γικά κέρδη των ελλη­νι­κών ξενο­δο­χείων (ΚΠΦΤΑ) αντι­στοι­χούν μόλις στο 56,9% των φόρων και εισφο­ρών τους, έναντι 171,1% στην Κύπρο. Το «νεκρό σημείο» λει­τουρ­γίας είναι κατά 14,6% υψη­λό­τερο από την Κύπρο, ανα­γκά­ζο­ντας τις επι­χει­ρή­σεις να παρα­μέ­νουν κλει­στές εκτός αιχμής. Τα δημόσια έσοδα από το τέλος ανθε­κτι­κό­τη­τας στην κλι­μα­τική κρίση εκτι­νά­χθη­καν το 2025 στα 588 εκατ. ευρώ, απορ­ρο­φώ­ντας το 4,4% του κύκλου εργα­σιών ξενο­δο­χείων και βρα­χυ­χρό­νιας μίσθω­σης, χωρίς αντα­πο­δο­τι­κό­τητα. Το ΙΝΣΕΤΕ προ­τεί­νει την εναρ­μό­νιση του ΦΠΑ δια­μο­νής με τους αντα­γω­νι­στές, την ανα­θε­ώ­ρηση του τέλους ανθε­κτι­κό­τη­τας, τη μείωση του μη μισθο­λο­γι­κού κόστους και τη σύσταση εξει­δι­κευ­μέ­νου χρη­μα­το­δο­τι­κού φορέα –κατά το πρότυπο της αυστρια­κής ÖHT– για δάνεια στις μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις που παρα­μέ­νουν απο­κλει­σμέ­νες από το τρα­πε­ζικό σύστημα.

 Δημο­γρα­φικό

Στην κοι­νω­νική διά­σταση, η έρευνα ανα­δει­κνύει τον του­ρι­σμό ως δημο­γρα­φική «γραμμή ζωής»: μεταξύ 2011 και 2021, ενώ ο πλη­θυ­σμός της χώρας μειώ­θηκε κατά -3,1%, το Νότιο Αιγαίο κατέ­γραψε αύξηση +6,1%. Παρότι το 82,4% αξιο­λο­γεί θετικά την οικο­νο­μική συμβολή του κλάδου (NSI +72,1), η κοι­νω­νική αποδοχή πλήτ­τε­ται από τη δυσα­ρέ­σκεια για τα ενοίκια (NSI -66,0) και την ακρί­βεια (NSI -46,4).

Παράλ­ληλα, η απα­σχό­ληση στα κατα­λύ­ματα και στην εστίαση έφτασε το γ΄ τρίμηνο του 2025 στους 475.200 εργα­ζο­μέ­νους, με το προ­σω­πικό να βαθ­μο­λο­γεί­ται από τους ξένους επι­σκέ­πτες με το εξαι­ρε­τικό 9,5 στα 10, μολο­νότι οι κενές θέσεις εργα­σίας ανήλθαν στο 14% και μόλις το 24% των εργα­ζο­μέ­νων προ­έρ­χε­ται από του­ρι­στι­κές σχολές. Η δημιουρ­γία πραγ­μα­τι­κών στα­διο­δρο­μιών απαιτεί τον εκσυγ­χρο­νι­σμό των προ­γραμ­μά­των σπουδών, την ανα­βάθ­μιση της μαθη­τείας και προ­γράμ­ματα επα­να­κα­τάρ­τι­σης, σε συνερ­γα­σία με τους κοι­νω­νι­κούς εταί­ρους.

 Κλι­μα­τική αλλαγή

Η μακρο­πρό­θε­σμη βιω­σι­μό­τητα του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού θα κριθεί στην προ­σαρ­μογή στην κλι­μα­τική αλλαγή, στον ψηφιακό μετα­σχη­μα­τι­σμό και στο άνοιγμα νέων αγορών, υπο­γραμ­μί­ζει η μελέτη του ΙΝΣΕΤΕ. Η κλι­μα­τική κρίση εκτι­μά­ται ότι απειλεί με μείωση των δια­νυ­κτε­ρεύ­σεων από -0,9% έως -7,3% λόγω θερινής υπερ­θέρ­μαν­σης, ωστόσο το 73% των του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων δεν έχει θέσει στόχο μείωσης εκπο­μπών και μόλις το 8% των ξενο­δο­χείων δια­θέ­τει πράσινη πιστο­ποί­ηση, την ώρα που καταρ­γού­νται τα αυτο­δη­λού­μενα σήματα μέσω της ευρω­παϊ­κής οδηγίας ECGT.

Απαι­τού­νται δεσμευ­τικά σχέδια υδα­τι­κής επάρ­κειας, αξιο­ποί­ηση της ευρω­παϊ­κής ρήτρας «νησιω­τι­κό­τη­τας» και ένταξη των επι­χει­ρή­σεων στην πρω­το­βου­λία «Metron Sustainable Tourism» του ΣΕΤΕ. Ταυ­τό­χρονα, με την Ελλάδα τελευ­ταία στην Ε.Ε. στον δείκτη ψηφιο­ποί­η­σης το 2025, η άνοδος της Agentic τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης καθιστά επι­τα­κτική τη δημιουρ­γία εθνικού data hub, ώστε το ελλη­νικό προϊόν να παρα­μεί­νει ορατό στα ψηφιακά οικο­συ­στή­ματα της νέας γενιάς ταξι­διω­τών. Η συστη­μα­τική διείσ­δυση στις αγορές της Ασίας –με την Κίνα να κατα­γρά­φει του­ρι­στι­κές δαπάνες 250,6 δισ. δολα­ρίων το 2024 και την Ινδία να ανέρ­χε­ται δυνα­μικά– συνιστά τη μεγα­λύ­τερη μελ­λο­ντική ευκαι­ρία.

Για να δια­σφα­λί­σει ο νέος ανα­πτυ­ξια­κός κύκλος μεγα­λύ­τερο βάθος, διάρ­κεια και ουσια­στικό απο­τύ­πωμα απαι­τεί­ται, όπως σημειώ­νει η πρό­ε­δρος του Συν­δέ­σμου Ελλη­νι­κών Του­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σεων Αγάπη Σμπώκου προ­λο­γί­ζο­ντας τη μελέτη, μια «κοινή κατεύ­θυνση» ανάμεσα στην πολι­τεία, την αυτο­διοί­κηση, τις επι­χει­ρή­σεις και τους εργα­ζο­μέ­νους, μετα­τρέ­πο­ντας τη θεσμική συνερ­γα­σία σε πραγ­μα­τικό όχημα μακρό­χρο­νης ανθε­κτι­κό­τη­τας.

Πηγή: moneyreview.gr