Ιστορικός τόπος η περιοχή του Αγίου Νικόλαου στο Παραδείσι

Μια σημα­ντική απόφαση για τη δια­τή­ρηση της ιστο­ρι­κής μνήμης του Παρα­δει­σίου και των Δωδε­κα­νή­σων γενι­κό­τερα έρχεται να ανα­δεί­ξει έναν τόπο άρρηκτα συν­δε­δε­μένο με τα γεγο­νότα του Πάσχα του 1919. Με την απόφαση ΥΠΠΟ/259486/08.08.2026, η οποία δημο­σιεύ­θηκε στο ΦΕΚ 768/τ.Δ΄/11.09.2026, η περιοχή πλησίον του ναού του Αγίου Νικο­λάου, στην είσοδο του οικι­σμού Παρα­δείσι του Δήμου Ρόδου, χαρα­κτη­ρί­στηκε «ιστο­ρι­κός τόπος», σύμφωνα με τις δια­τά­ξεις του άρθρου 2, παρ. δ΄ και του άρθρου 17 του Ν. 4858/2021.

Ο χαρα­κτη­ρι­σμός αφορά στην περιοχή που απο­τυ­πώ­νε­ται στο τοπο­γρα­φικό διά­γραμμα Ιουνίου 2023 της Υπη­ρε­σίας Νεω­τέ­ρων Μνη­μείων και Τεχνι­κών Έργων Δωδε­κα­νή­σου. Όπως ανα­φέ­ρε­ται στην απόφαση, η περιοχή δια­τη­ρεί μέχρι σήμερα αναλ­λοί­ωτα στοι­χεία της τοπικής αρχι­τε­κτο­νι­κής και πολε­ο­δο­μι­κής οργά­νω­σης. Στο εσω­τε­ρικό της δια­τη­ρεί­ται, μεταξύ άλλων, ο μονα­δι­κός ιστο­ρι­κός λαδό­μυ­λος της ευρύ­τε­ρης περιο­χής, καθώς και η κατοι­κία του τοπικού ήρωα Παπα­λουκά.

Πάνω απ’ όλα, όμως, η περιοχή φέρει ένα ιδιαί­τερο ιστο­ρικό βάρος. Είναι συν­δε­δε­μένη με τις μνήμες των γεγο­νό­των του Πάσχα του 1919, όταν η περιοχή έγινε σκηνικό αιμα­τη­ρών επει­σο­δίων, μέσα στο κλίμα έντασης που επι­κρα­τούσε τότε στα Δωδε­κά­νησα.

Ο χαρα­κτη­ρι­σμός ως ιστο­ρι­κού τόπου δεν αφορά, επο­μέ­νως, μόνο στα αρχι­τε­κτο­νικά και πολε­ο­δο­μικά χαρα­κτη­ρι­στικά της περιο­χής. Αφορά και στη δια­τή­ρηση της ιστο­ρι­κής μνήμης ενός γεγο­νό­τος που σημά­δεψε την τοπική κοι­νω­νία και συν­δέ­θηκε με τον αγώνα του δωδε­κα­νη­σια­κού Ελλη­νι­σμού.

Το Πάσχα του 1919 και οι αιμα­τη­ρές  συγκρού­σεις

Πάσχα του 1919. Στα Δωδε­κά­νησα η μεγάλη γιορτή της Χρι­στια­νο­σύ­νης αποκτά ταυ­τό­χρονα και έντονο εθνικό χαρα­κτήρα. Η προσ­δο­κία της Ένωσης με την Ελλάδα βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο των αισθη­μά­των του τοπικού πλη­θυ­σμού, την ώρα που η ιταλική διοί­κηση επι­χει­ρεί να εδραιώ­σει τον έλεγχό της στα νησιά. Μια ιδιαί­τερα σημα­ντική μαρ­τυ­ρία για όσα συνέ­βη­σαν εκείνες τις ημέρες απο­τε­λεί η 33σέλιδη «αυθε­ντική έκθεση του Σ. Μητρο­πο­λί­του Ρόδου Απο­στό­λου» για τα συλ­λα­λη­τή­ρια της 7ης Απρι­λίου 1919 και τα επει­σό­δια που ακο­λού­θη­σαν με τις ιτα­λι­κές Αρχές. Η έκθεση, με αριθμό πρω­το­κόλ­λου 9469, δια­βι­βά­στηκε στον τότε πρω­θυ­πουργό Ελευ­θέ­ριο Βενι­ζέλο, ο οποίος βρι­σκό­ταν στο Παρίσι, επι­κε­φα­λής της ελλη­νι­κής αντι­προ­σω­πείας στη Συν­διά­σκεψη Ειρήνης, μετά το τέλος του Α΄ Παγκο­σμίου Πολέμου. Η συγκυ­ρία ήταν κρίσιμη. Η αρχή της αυτο­διά­θε­σης των λαών, που είχε ανα­δει­χθεί μέσα από τις διε­θνείς εξε­λί­ξεις και τις θέσεις του Αμε­ρι­κα­νού προ­έ­δρου Γού­ντροου Γουίλ­σον, δημιουρ­γούσε προσ­δο­κίες και στον ελλη­νικό χώρο. Ωστόσο, η τύχη των Δωδε­κα­νή­σων παρέ­μενε ιδιαί­τερα δύσκολη υπόθεση για την ελλη­νική διπλω­μα­τία. Μέσα σε αυτό το κλίμα σημειώ­θη­καν τα γεγο­νότα που έμειναν στην ιστορία ως ένα από τα πλέον αιμα­τηρά επει­σό­δια της περιό­δου.

Ο θάνατος της Ανθού­λας και του παπά-Λουκά

Σύμφωνα με την έκθεση του Μητρο­πο­λίτη Ρόδου, κατά τη διάρ­κεια των γεγο­νό­των σημειώ­θη­καν περι­στα­τικά βίας ακόμη και εις βάρος μικρών παιδιών. Το βράδυ της Ανά­στα­σης, καθώς οι καμπά­νες χτυ­πού­σαν και το πλήθος εξέ­φραζε με συν­θή­ματα την επι­θυ­μία του για Ένωση με την Ελλάδα, ένας Ιταλός στρα­τιώ­της φέρεται να λόγχισε ένα δωδε­κά­χρονο παιδί. Η Ανθούλα Γεωρ­γίου Μανωλά, γνωστή και ως Ζερβού, αντέ­δρασε δια­μαρ­τυ­ρό­μενη για την πράξη. Η αντί­δρασή της είχε τραγική κατά­ληξη.

Σύμφωνα με την ιστο­ρική μαρ­τυ­ρία, ο στρα­τιώ­της πυρο­βό­λησε τη γυναίκα στο στήθος. Ενώ εκείνη, ακόμη ζωντανή, προ­σπά­θησε να πάρει μια πέτρα, τρεις ακόμη στρα­τιώ­τες φέρεται να την λόγ­χι­σαν από πίσω, με απο­τέ­λε­σμα να πέσει νεκρή. Λίγα λεπτά αργό­τερα θα ακο­λου­θούσε ο θάνατος ενός ακόμη προ­σώ­που, που έμελλε να συν­δε­θεί άρρηκτα με την ιστο­ρική μνήμη του τόπου: του ιερέα Λουκά. Ο παπά-Λουκάς, ιερέας του χωριού, έπεσε νεκρός από λόγχη Ιταλού στρα­τιώτη. Σύμφωνα με την έκθεση του Μητρο­πο­λίτη, ο στρα­τιώ­της αρχικά ετοι­μα­ζό­ταν να χτυ­πή­σει άλλον ιερέα, τον Ανα­στά­σιο, όταν, ύστερα από εντολή αξιω­μα­τι­κού, άλλαξε στόχο. Η έκθεση απο­δί­δει ιδιαί­τερη σημασία στο περι­στα­τικό, συν­δέ­ο­ντάς το με το γεγονός ότι ο παπά-Λουκάς είχε ήδη βρεθεί στο στό­χα­στρο των ιτα­λι­κών Αρχών.

Είχε μάλιστα κατα­δι­κα­στεί δύο μήνες νωρί­τερα από στρα­το­δι­κείο σε εξάμηνη φυλά­κιση, επειδή είχε εκφρά­σει την πεποί­θηση ότι «η Ελλάς θα έλθη ενταύθα». Μετά τον θάνατό του, σύμφωνα πάντα με την ίδια μαρ­τυ­ρία, οι ιτα­λι­κές Αρχές άφησαν τη σορό του στη μέση του δρόμου και δεν επέ­τρε­ψαν στους συγ­γε­νείς του να τον κηδέ­ψουν. Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με την έκθεση, επι­χει­ρή­θηκε να δοθεί οικο­νο­μική απο­ζη­μί­ωση στην οικο­γέ­νεια της Ανθού­λας, υπό τον όρο ότι θα δήλωνε την υπο­στή­ριξή της προς την Ιταλία. Στον σύζυγο της νεκρής, Γεώργιο Ζερβό, προ­τά­θηκε, σύμφωνα με τη μαρ­τυ­ρία, οικο­νο­μική απο­ζη­μί­ωση για τον θάνατο της συζύγου του, καθώς και παροχές για τον ίδιο και την οικο­γέ­νειά του, εφόσον δήλωνε ότι επι­θυ­μούσε την Ιταλία. Η απά­ντησή του, όπως κατα­γρά­φε­ται στην έκθεση του Μητρο­πο­λίτη Ρόδου, έμεινε ως χαρα­κτη­ρι­στική μαρ­τυ­ρία της στάσης των ανθρώ­πων εκείνης της εποχής: «Το αίμα της συζύγου μου θα φάγω τώρα;».

Ένας τόπος που δια­τη­ρεί τη μνήμη

Περισ­σό­τερο από έναν αιώνα μετά, η περιοχή του Αγίου Νικο­λάου στο Παρα­δείσι αποκτά πλέον και επίσημα την ιδιό­τητα του ιστο­ρι­κού τόπου. Η απόφαση του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού έρχεται να ανα­γνω­ρί­σει θεσμικά όχι μόνο την ιδιαί­τερη αρχι­τε­κτο­νική και πολε­ο­δο­μική φυσιο­γνω­μία της περιο­χής, αλλά και το ιστο­ρικό φορτίο που αυτή δια­τη­ρεί. Ο ναός, ο ιστο­ρι­κός λαδό­μυ­λος, η κατοι­κία του Παπα­λουκά και ο ίδιος ο χώρος στον οποίο εκτυ­λί­χθη­καν τα γεγο­νότα του 1919 συν­θέ­τουν ένα τοπίο μνήμης. Ο χαρα­κτη­ρι­σμός συνε­πά­γε­ται, παράλ­ληλα, την εφαρ­μογή των προ­βλε­πό­με­νων δια­τά­ξεων προ­στα­σίας. Επεμ­βά­σεις, επι­σκευές, συντη­ρή­σεις, προ­σθή­κες ή οικο­δο­μική δρα­στη­ριό­τητα στην περιοχή δεν μπορούν να πραγ­μα­το­ποιού­νται χωρίς την προη­γού­μενη έγκριση των αρμό­διων υπη­ρε­σιών του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού.

Έτσι, ο Άγιος Νικό­λαος στο Παρα­δείσι δεν απο­τε­λεί πλέον μόνο έναν τόπο με έντονο ιστο­ρικό απο­τύ­πωμα για την τοπική κοι­νω­νία. Η επίσημη ανα­γνώ­ρισή του ως ιστο­ρι­κού τόπου κατο­χυ­ρώ­νει τη δια­τή­ρηση ενός χώρου που συν­δέ­θηκε με μία από τις πλέον κρί­σι­μες και τρα­γι­κές στιγμές της ιστο­ρίας των Δωδε­κα­νή­σων. Και μαζί με τον ίδιο τον τόπο δια­τη­ρεί­ται ζωντανή και η μνήμη του Πάσχα του 1919, όταν, μέσα στους πανη­γυ­ρι­σμούς της Ανά­στα­σης και στα συν­θή­ματα για την Ένωση με την Ελλάδα, ο παπά-Λουκάς και η Ανθούλα Γεωρ­γίου Μανωλά έπεφταν νεκροί, αφή­νο­ντας πίσω τους μια ιστορία που, περισ­σό­τερο από έναν αιώνα αργό­τερα, εξα­κο­λου­θεί να απο­τε­λεί μέρος της συλ­λο­γι­κής μνήμης του Παρα­δει­σίου και της Ρόδου.