“Η κατάληψη της Δωδεκανήσου”: Από τον ενθουσιασμό του 1912 στο γεωπολιτικό αδιέξοδο

Με επι­τυ­χία πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε η παρου­σί­αση του βιβλίου του Νίκου Φαρ­μα­κίδη «Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ – Ο ΑΝΤΙΠΕΡΙΣΠΑΣΜΟΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΤΑΙ ΣΕ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ, 1912-1913».

Γράφει ο Χρήστος Μυστι­λιά­δης – enlefko

To σημα­ντι­κό­τερο μήνυμα της παρου­σί­α­σης είναι ότι δεν αφορά μόνο την τοπική ιστορία, αλλά είναι ιστορία γεω­πο­λι­τι­κής.

Στο βιβλίο του Νίκου Φαρ­μα­κίδη ανα­δύ­ε­ται η δρα­μα­τική καμπή που σφρά­γισε τη μοίρα των Δωδε­κα­νή­σων: η ιταλική απόβαση του Μαΐου 1912, που ξεκί­νησε ως «λυτρω­τική» στιγμή και εξε­λί­χθηκε σε πολύ­πλοκο γεω­στρα­τη­γικό ζήτημα για την Ευρώπη.

Το βιβλίο προ­λό­γισε η συγ­γρα­φέας Ιζα­μπέλλα Τσαβαρή, Καθη­γή­τρια Κλασ­σι­κής Φιλο­λο­γίας στο Δημο­κρί­τειο και για το συγ­γρα­φέα μίλησε με θερμά λόγια ο εκδότης Σάββας Καλε­ντε­ρί­δης.

Από τη Λιβύη στο Αιγαίο

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ιταλία ανα­ζη­τούσε δική της θέση ανάμεσα στις αποι­κια­κές δυνά­μεις. Μετά την έκρηξη του Ιτα­λο­τουρ­κι­κού πολέμου το 1911 στη Λιβύη, οι Ιταλοί –αντι­με­τω­πί­ζο­ντας απρό­βλε­πτες δυσκο­λίες– μετέ­φε­ραν τον πόλεμο και στο Αιγαίο, δίνο­ντας στα Δωδε­κά­νησα ξαφνικά τερά­στια στρα­τη­γική σημασία.

Η απόβαση στη Ρόδο και η αρχική υποδοχή

Στις 4 Μαΐου 1912, περίπου 10.000–15.000 Ιταλοί στρα­τιώ­τες υπό τον αντι­στρά­τηγο Αμέλιο απο­βι­βά­στη­καν στη Ρόδο. Οι οθω­μα­νι­κές δυνά­μεις παρα­δό­θη­καν στις 16–17 Μαΐου. Για τους νησιώ­τες, η άφιξη των Ιταλών φάνηκε λυτρω­τική μετά από αιώνες οθω­μα­νι­κής κυριαρ­χίας και την απο­γο­ή­τευση της Νεο­τουρ­κι­κής μετα­πο­λί­τευ­σης. Στη Ρόδο, ο εορ­τα­σμός της 20ής Μαΐου στο Μαν­δράκι, με ελλη­νι­κές και ιτα­λι­κές σημαίες και την παρέ­λαση μαθητών, απο­τύ­πωσε αυτόν τον ενθου­σια­σμό.

Από «απε­λευ­θε­ρω­τές» σε δύναμη κατοχής

Πολύ γρήγορα φάνηκε ότι η ιταλική παρου­σία δεν ήταν προ­σω­ρινή. Η Ρόδος, ως προ­γε­φύ­ρωμα προς την Ανα­το­λική Μεσό­γειο, απέ­κτησε για την Ιταλία γεω­στρα­τη­γική αξία μεγα­λύ­τερη από οποια­δή­ποτε αφρι­κα­νική κτήση. Όπως έγραψε η «Corriere della Sera», οι Ιταλοί βρί­σκο­νταν «στην πλώρη ενός πλοίου» προς την Ανατολή.

Αυτό δημιούρ­γησε ρήγμα ανάμεσα στην ιταλική στρα­τιω­τική διοί­κηση –που έβλεπε τη μόνιμη κατοχή ως στρα­τη­γικό πλε­ο­νέ­κτημα– και την κυβέρ­νηση Τζολίτι, που αρχικά ήθελε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει τα νησιά ως δια­πραγ­μα­τευ­τικό χαρτί απέ­να­ντι στην Τουρκία.

Το συνέ­δριο της Πάτμου και τα αιτή­ματα των Δωδε­κα­νη­σίων

Στις αρχές Ιουνίου 1912, το συνέ­δριο της Πάτμου εξέ­φρασε το αίτημα των Δωδε­κα­νη­σίων για απε­λευ­θέ­ρωση και ένωση με την Ελλάδα. Οι κάτοι­κοι των νησιών έστει­λαν αντι­προ­σω­πείες σε ευρω­παϊ­κές πρω­τεύ­ου­σες, εντάσ­σο­ντας το ζήτημά τους στο ευρύ­τερο Ανα­το­λικό Ζήτημα.

Το διπλω­μα­τικό αδιέ­ξοδο

Για την Ιταλία, η πιθα­νό­τητα τα Δωδε­κά­νησα να απο­δο­θούν στην Ελλάδα δημιουρ­γούσε σοβαρό πρό­βλημα, καθώς η Ελλάδα θα απο­κτούσε ισχυρή θέση στο Αιγαίο. Με το τέλος των Βαλ­κα­νι­κών Πολέμων, Ιταλία και Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία συμ­φώ­νη­σαν την απο­χώ­ρηση των ιτα­λι­κών δυνά­μεων όταν οι Οθω­μα­νοί θα απο­χω­ρού­σαν από τη Λιβύη, δια­τη­ρώ­ντας εν τω μεταξύ τα νησιά ως «εγγύηση». Έτσι, τα Δωδε­κά­νησα βρέ­θη­καν παγι­δευ­μένα ανάμεσα στην εθνική απο­κα­τά­σταση που ζητού­σαν οι κάτοι­κοι, τη στρα­τη­γική κατοχή που σχε­δί­αζε η Ιταλία και τις οθω­μα­νι­κές διπλω­μα­τι­κές κινή­σεις.

Η ιστο­ρική ειρω­νεία

Η μεγα­λύ­τερη ειρω­νεία είναι ότι οι Ρόδιοι και οι Δωδε­κα­νή­σιοι υπο­δέ­χθη­καν τους Ιταλούς ως απε­λευ­θε­ρω­τές, χωρίς να γνω­ρί­ζουν ότι η δύναμη αυτή θα μετα­τρε­πό­ταν στα­διακά σε δύναμη κατοχής. Από τα Θεο­φά­νια του 1913, οι σχέσεις ανάμεσα στον ιταλικό στρατό και τον ελλη­νικό πλη­θυ­σμό άρχισαν να επι­δει­νώ­νο­νται.

Δύο προσ­δο­κίες, ένα δράμα

Η κατά­ληψη του 1912 σήμαινε δύο δια­φο­ρε­τικά πράγ­ματα: για τους νησιώ­τες ήταν η αρχή της ελπίδας για εθνική απο­κα­τά­σταση· για την Ιταλία, η αρχή μιας νέας στρα­τη­γι­κής παρου­σίας στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο προσ­δο­κίες εκτυ­λί­χθηκε ολό­κληρο το δράμα των Δωδε­κα­νή­σων, όπως ανα­δει­κνύει το βιβλίο του Νίκου Φαρ­μα­κίδη.