Ελενα Σολταρίδου, ψυχολόγος: «Κανένας δεν αξίζει το άγχος μας όταν φτάνουμε στα όρια των αντοχών μας»

Σε μια καθημερινότητα που κινείται με εξοντωτικούς ρυθμούς, το άγχος έχει μετατραπεί από απλή συναισθηματική αντίδραση σε έναν σιωπηλό, χρόνιο συνοδοιπόρο.
Πότε όμως η πίεση παύει να είναι φυσιολογική και αρχίζει να σωματοποιείται, στέλνοντας σήματα κινδύνου μέσα από την αϋπνία, την εξάντληση και τις κρίσεις πανικού;
Η ψυχολόγος M.Sc. PhDc και συγγραφέας Έλενα Σολταρίδου, με αφορμή το νέο της βιβλίο «Ποιος αξίζει το άγχος μου;» σε μια εκ βαθέων συζήτηση, αναλύει τους μηχανισμούς που πυροδοτούν τα αρνητικά σενάρια στο μυαλό μας, εξηγεί γιατί η σιωπή λειτουργεί σαν χύτρα που ξεχειλίζει και μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε τα όριά μας διότι κανένας και τίποτα δεν αξίζει τόσο, ώστε να φτάνουμε στα όρια των αντοχών μας.

• Αρχικά, κυρία Σολταρίδου θέλω να ξεκινήσουμε τη συνέντευξή μας από το άγχος. Τι είναι τελικά το άγχος;
Το άγχος είναι μια συναισθηματική κατάσταση που συνδέεται με τον εγκέφαλο, καθώς εκκρίνονται διάφορες ορμόνες οι οποίες επηρεάζουν το σώμα μας. Η σωστή διατύπωση δεν είναι «έχω άγχος», αλλά «νιώθω άγχος». Το άγχος δεν αφορά μια πραγματική κατάσταση που βιώνουμε, αλλά σενάρια που γεννά το μυαλό μας και μας κάνουν να νιώθουμε αυτό που αποκαλούμε άγχος. Λέμε πάντα «same fact, different translation», το ίδιο γεγονός μπορεί να ερμηνευθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους. Ας υποθέσουμε ότι καθόμαστε οι δυο μας σε μια ταβέρνα με τους συντρόφους μας και εκείνοι έχουν αφήσει τα κινητά τους γυρισμένα ανάποδα. Εάν εγώ έχω μια τραυματική εμπειρία, εάν με έχουν απατήσει στο παρελθόν, η κίνηση του συντρόφου μου θα λειτουργήσει ως trigger. Θα πυροδοτήσει στον εγκέφαλό μου διάφορα σενάρια και θα νιώσω άγχος, επειδή ενεργοποιείται ένα τραύμα. Η σκέψη που θα γεννηθεί είναι «τι έχει να κρύψει;». Υπάρχει, επομένως, ένα γεγονός που προκαλεί μια σκέψη και η σκέψη αυτή προκαλεί ένα συναίσθημα, το άγχος. Η συμπεριφορά που απορρέει από τη σκέψη και το συναίσθημα μπορεί να είναι η εφίδρωση, η ταχυκαρδία, μια σκηνή ζηλοτυπίας ή η απαίτηση «θέλω να δω το κινητό σου αυτή τη στιγμή, γιατί έχω αγχωθεί». Η άλλη γυναίκα στην παρέα, η οποία δεν έχει αντίστοιχη τραυματική εμπειρία, μπορεί να μη δώσει καν σημασία στην ίδια κίνηση του συντρόφου της. Το γεγονός δεν θα αφήσει ψυχικό αποτύπωμα, επειδή δεν θα της γεννήσει κάποια αρνητική σκέψη. Μπορεί, για παράδειγμα, να σκεφτεί: «Τι καλός που είναι, θέλει να είναι συγκεντρωμένος στην παρέα και στο φαγητό μας». Το συναίσθημα θα είναι τότε διαφορετικό και οι νευροδιαβιβαστές θα προκαλέσουν την έκκριση ορμονών που συνδέονται με τη χαρά. Όταν βλέπουμε κάποιον να νιώθει άγχος, η πρώτη ερώτηση πρέπει να είναι: «Τι σκέφτηκες και ένιωσες άγχος;». Εάν θέλουμε να το διερευνήσουμε περισσότερο, ιδίως όταν υπάρχει αγχώδης διαταραχή, πρέπει να ρωτήσουμε: «Τι έχει συμβεί στο παρελθόν σου και κουβαλάς αυτά τα φορτία, αυτά τα τραύματα;».
• Πότε πρέπει να μας ανησυχεί το άγχος; Είναι φυσιολογικό να το νιώθουμε στην καθημερινότητά μας και από ποιο σημείο και μετά γίνεται ανησυχητικό;
Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη νιώθει άγχος. Είναι μια φυσιολογική αντίδραση του σώματος, η οποία σχετίζεται με τις ορμόνες. Πρέπει να μας ανησυχήσει όταν γίνεται χρόνιο και, κυρίως, όταν μας καθιστά δυσλειτουργικούς. Εάν, για παράδειγμα, αρχίσω να εμφανίζω σωματοποίηση, όπως διαταραχές στον ύπνο ή στην όρεξη, ένα αυτοάνοσο νόσημα, γαστρεντερολογικά ή εντερικά προβλήματα, διαταραχές του θυρεοειδούς, ταχυκαρδίες ή συχνότερες κρίσεις πανικού, τότε το άγχος αρχίζει να γίνεται δυσλειτουργικό. Σε αυτό το σημείο χρειάζεται να το παρατηρήσω και να αναζητήσω τις αιτίες του. Δυσλειτουργικό μπορεί να γίνει και όταν νιώθουμε εγκλωβισμένοι, με συνέπεια να παθαίνουμε κρίσεις πανικού. Συχνά γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά η ανάκληση ενός τραυματικού γεγονότος και η ανάγκη να αποφύγουμε ξανά το αρνητικό συναίσθημα μας οδηγούν στην αναβολή.
• Με τι συνέπειες;
Σκεφτείτε ένα ελατήριο. Για να το κρατήσω χαμηλά, πρέπει να το πιέζω συνεχώς. Ας πούμε ότι αυτό το ελατήριο συμβολίζει ένα αρνητικό γεγονός. Έχουμε βιώσει ένα τραύμα και, επειδή δεν θέλουμε να το αντιμετωπίσουμε, προσπαθούμε να το κρατάμε διαρκώς κατεσταλμένο. Σκεφτείτε λοιπόν, πόση ψυχική δύναμη απαιτείται. Η συνεχής αυτή προσπάθεια μας εξαντλεί και κάποια στιγμή μπορεί να οδηγήσει σε σωματοποίηση. Η πιο γνωστή μορφή της είναι οι διαταραχές του ύπνου. Όπως αναφέρω και στο βιβλίο, η σωματοποίηση είναι η κορυφή του παγόβουνου. Το σώμα προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή μας. Κάτω από την επιφάνεια υπάρχουν όσα μας πιέζουν, οι δύσκολες αποφάσεις που αποφεύγουμε και τα ζητήματα που δεν θέλουμε να διαχειριστούμε. Ένα ψυχοσωματικό σύμπτωμα λειτουργεί ως σήμα, επειδή διαφορετικά οι περισσότεροι θα συνεχίζαμε να αποφεύγουμε ή να καθυστερούμε τη λήψη μιας απόφασης.

• Κι όμως, το κάνουμε.
Πολύ συχνά λέμε ότι για το άγχος μας φταίει κάποιος άλλος.
Στην πραγματικότητα, το άγχος αποτελεί κατάληξη δικών μας συμπεριφορών και συμπεριφορών των άλλων. Είναι σαν να έχουμε επιτρέψει στους άλλους να ασκούν μεγαλύτερη επιρροή επάνω μας. Δεν εμφανίζουμε όλοι την ίδια σωματοποίηση, επειδή θέτουμε διαφορετικά όρια. Σημαντικό ρόλο στη διαχείριση του άγχους παίζει και το κίνητρο. Ένας άνθρωπος μπορεί για χρόνια να βιώνει ψυχοσωματικά συμπτώματα και κρίσεις πανικού και να αποφεύγει να τα αντιμετωπίσει. Κάποια στιγμή, όμως, μπορεί να γνωρίσει έναν άνθρωπο ή να δεχθεί μια επαγγελματική πρόταση από την εταιρεία των ονείρων του στο εξωτερικό. Επειδή δεν θέλει να χάσει αυτή τη σχέση ή την επαγγελματική ευκαιρία, αρχίζει να αντιμετωπίζει όσα απέφευγε. Ο φόβος ότι θα χαθεί κάτι θετικό μπορεί να γίνει ισχυρό κίνητρο για τη διαχείριση του άγχους.
• Μπορεί το άγχος να αντιμετωπιστεί; Το βιβλίο σας, «Ποιος αξίζει το άγχος μου», φαίνεται ότι απαντά σε ένα ζήτημα που απασχολεί πολύ κόσμο.
Το βασικό ερώτημα που ταλανίζει έναν άνθρωπο είναι «γιατί νιώθω άγχος;». Ο εγκέφαλός μας αναζητά πάντοτε ένα «γιατί». Στο βιβλίο γράφω για 45 καταστάσεις που μπορούν να δώσουν απαντήσεις. Στο μυαλό μου, η διαχείριση του άγχους είναι μια εξίσωση, να απαντήσω στο γιατί νιώθω άγχος και στο τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι να μη νιώσω καθόλου άγχος. Όλοι νιώθουμε και αυτό είναι φυσιολογικό. Όταν κάποιος βασανίζεται από το άγχος, συχνά θέλει να το μηδενίσει. Χρειάζεται, όμως, να θέτουμε μικρούς, εφικτούς στόχους, ώστε να νιώθουμε κάθε μέρα καλύτερα. Θα υπάρχουν και περίοδοι με υψηλότερα επίπεδα άγχους. Βρισκόμαστε σε άμεση συνάρτηση με το εξωτερικό περιβάλλον και, όταν καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε ένα αγχογόνο ερέθισμα, το σώμα μας ανταποκρίνεται σε αυτό.
• Και πώς μπορεί λοιπόν να αντιμετωπιστεί αυτό;
Δεν υπάρχει μία και μοναδική μέθοδος διαχείρισης. Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να χρειαστούν φαρμακευτική, αντικαταθλιπτική ή αγχολυτική αγωγή. Αυτό θα το κρίνει ο θεράπων ιατρός τους, όταν το άγχος προκαλεί δυσλειτουργία και έντονη ταλαιπωρία. Η αντικαταθλιπτική και η αγχολυτική αγωγή λειτουργούν βοηθητικά, παράλληλα με την ψυχοθεραπεία, ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να απαντήσει στο ερώτημα «γιατί νιώθω άγχος;». Εάν δεν βρεθεί η απάντηση, το άγχος μπορεί να επανέρχεται. Όσο πιο χρόνιο είναι, τόσο δυσκολότερα υποχωρεί. Χρειάζεται να έχουμε στο μυαλό μας ότι δεν επιδιώκουμε να εξαφανίσουμε εντελώς το άγχος. Το άγχος μπορεί να γίνει εργαλείο και σύμμαχος. Όταν εμφανίζεται μια σωματοποίηση, χρειάζεται να σκεφτούμε: «Έφτασα στα όρια των αντοχών μου. Κάτι θέλει να μου πει το σώμα μου». Εάν δεν υπήρχε η σωματοποίηση, ίσως να μην παίρναμε ορισμένες δύσκολες αποφάσεις και να συνεχίζαμε να το αναβάλλουμε.
Για να μειώσω τα επίπεδα του άγχους και να είμαι πιο λειτουργική στην καθημερινότητά μου, χρειάζομαι έναν συνδυασμό πραγμάτων και μηχανισμών. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να μάθω να φροντίζω τον εαυτό μου. Συχνά φροντίζουμε καλύτερα τους συντρόφους και τα παιδιά μας από ό,τι εμάς. Ακούμε «εσύ είσαι δυνατή, δεν σε φοβάμαι» ή «εσύ θα τα καταφέρεις». Μπορεί πράγματι να τα καταφέρνουμε, αλλά χρειάζεται να αναρωτηθούμε με ποιο τίμημα… Ποιο είναι το τίμημα για να παραμένω σε μια σχέση που με κάνει δυσλειτουργική; Τι πληρώνει το σώμα μου για να παραμένω σε μια δουλειά που μου προκαλεί διαταραχές ύπνου ή κρίσεις πανικού; Όταν βρισκόμαστε μέσα στο πρόβλημα και στο άγχος, συχνά καταστροφολόγουμε. Σκεφτόμαστε ότι δεν θα τα καταφέρουμε, ότι αυτό που περνάμε δεν θα τελειώσει ποτέ, κι αυτό γεννά άγχος. Χρειάζεται να διαμορφώσουμε έναν τρόπο αντιμετώπισης, να σκεφτόμαστε και να φροντίζουμε τον εαυτό μας, να τον αγαπάμε στην πράξη.

• Ξέρουμε να αγαπάμε τον εαυτό μας;
Έχουμε μάθει να αγαπάμε περισσότερο τους άλλους. Εάν πω «όχι» στα παιδιά μου ή πάρω μια απόφαση που δεν τους αρέσει, δεν σημαίνει ότι τα αγαπώ λιγότερο. Μπορώ, λοιπόν, να μάθω να λέω κάποιες φορές «όχι», να επικοινωνώ, να εκφράζω τις σκέψεις μου, να ακούω και να ακούγομαι. Η επικοινωνία ακούγεται απλή, αλλά στην πράξη είναι δύσκολη. Συχνά πιστεύουμε ότι οι άλλοι δεν θα μας ακούσουν και κάποιοι μπορεί πράγματι να μη μας ακούσουν. Τότε βυθιζόμαστε στη σιωπή. Η σιωπή μοιάζει με χύτρα μέσα στην οποία καταπίνουμε όσα μας απασχολούν. Κάποια στιγμή ξεχειλίζει και μας φέρνει αντιμέτωπους με όσα γνωρίζαμε ότι υπήρχαν, αλλά αποφεύγαμε να δούμε.
Πάντα σκέφτομαι ότι στην ιστορία κάποιου υπάρχει ένας «κακός» και ορισμένοι έχουν μάθει να τον αναζητούν, είτε για να αναλάβουν τον ρόλο του ήρωα είτε του θύματος. Κάποιες φορές χρειάζεται να συμφιλιωθούμε με την πιθανότητα ότι ο άλλος επιλέγει να μην μας ακούσει.
Οι σχέσεις είναι διαδραστικές και αμφίδρομες. Η επικοινωνία έχει μεγάλη δύναμη, αλλά εάν κάποιος κλείνει τους διαύλους, δεν μπορώ να τους ανοίξω μόνη μου χωρίς τη δική του διάθεση. Μια άλλη συνιστώσα είναι η αυτοφροντίδα, την οποία συχνά αμελούμε.
Η αυτοφροντίδα απαιτεί σταθερές πρακτικές και πρέπει να αποτελεί μόνιμο μέρος της διαχείρισης του άγχους. Δεν περιορίζεται στη γυμναστική και στη διατροφή. Περιλαμβάνει τον επαρκή ύπνο και ένα σταθερό ωράριο. Αυτοφροντίδα είναι επίσης να έχουμε στη ζωή μας ανθρώπους που μας κάνουν να γελάμε, μας εξελίσσουν, μας προσφέρουν χαρά και αγάπη, ανθρώπους με τους οποίους κάνουμε όμορφες συζητήσεις και νιώθουμε ότι το μυαλό μας εξελίσσεται. Αυτοφροντίδα μπορεί να είναι ένα ωραίο βιβλίο. Μπορεί να είναι μια στιγμή σε μια παραλία, σε ένα όμορφο νησί ή σε ένα παγκάκι, με τον σύντροφο ή τη σύντροφό μας, κοιτάζοντας το Αιγαίο. Είναι μια στιγμή ευτυχίας και, για να αντιμετωπίζουμε το άγχος της καθημερινότητας, χρειαζόμαστε τέτοιες στιγμές.

• Οι στιγμές ευτυχίας αποτέλεσαν την αφορμή για το βιβλίο «Ποιος αξίζει το άγχος μου;», έναν οδηγό, όπως θα τον χαρακτήριζα. Πώς προέκυψε; Η επιτυχία και η ανταπόκρισή του δείχνουν ότι υπήρχε μεγάλη ανάγκη για ένα τέτοιο βιβλίο.
Σκέφτομαι συχνά τους πολλούς ανθρώπους που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν ψυχοθεραπεία ή συνεδρίες. Μπορούν, όμως, να αγοράσουν ένα βιβλίο, να ακούσουν ένα podcast ή να διαβάσουν ένα άρθρο και να πάρουν μια απάντηση ή να κάνουν ορισμένες επιπλέον σκέψεις για το πώς θα βοηθήσουν τον εαυτό τους. Ένα βιβλίο δεν μπορεί να απαντήσει σε κάθε βασικό ερώτημα. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει αφορμή και αφετηρία για διερεύνηση, ώστε να αναζητήσουμε και να μάθουμε περισσότερα για τον εαυτό μας. Είναι ένα πολύ καλό πρώτο βήμα.
• Τι σας γράφουν οι αναγνώστες; Πέρα από τις φωτογραφίες του βιβλίου που βλέπουμε να κυκλοφορούν στα social media, έχουν ενδιαφέρον τα μηνύματα που λαμβάνετε.
Ενθαρρύνω τον κόσμο να μου στέλνει μηνύματα, να μου λέει ποιο σημείο του βιβλίου τού άρεσε ή τον βοήθησε και πού το διαβάζει. Μου αρέσει πολύ αυτή η αλληλεπίδραση. Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μήνυμα από έναν άγνωστο, ο οποίος μου έγραψε: «Είμαι σε μια κρουαζιέρα και διαβάζω το βιβλίο σας. Θέλω να σας ευχαριστήσω για όσα γράψατε, γιατί αυτή τη στιγμή με βοηθάτε». Αυτό το μήνυμα είναι για μένα το μεγαλύτερο κίνητρο. Πέρα από το γεγονός ότι το βιβλίο θα φτάσει στην τρίτη επανέκδοση, το σημαντικό είναι ότι βοήθησε έναν άνθρωπο να αντιμετωπίσει και να διαχειριστεί τους δαίμονες του μυαλού του. Είναι επίσης πολύ όμορφο, ιδιαίτερα για έναν ψυχολόγο που έχει γράψει ένα βιβλίο, να λαμβάνει φωτογραφίες από τα μέρη στα οποία το βιβλίο συντροφεύει τους αναγνώστες. Είναι καλοκαίρι και τόσοι άνθρωποι πήραν το βιβλίο μου μαζί τους στις διακοπές. Με συγκινεί το γεγονός ότι, την περίοδο που επιλέγουν να ξεκουράσουν τη σκέψη και το σώμα τους, έχουν συντροφιά αυτό το βιβλίο.

• Τελικά, ποιος αξίζει το άγχος μας κυρία Σολταρίδου; Εσείς έχετε απαντήσει σε αυτό το ερώτημα;
Νομίζω ότι κανένας δεν αξίζει τη δυσλειτουργία που προκαλεί το άγχος μας, ούτε οι ενοχές μας ούτε ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώσαμε. Κανένας δεν αξίζει τη σωματοποίηση ή τη χρονιότητα των συμπτωμάτων μας. Η απάντηση, λοιπόν, είναι ότι κανένας δεν αξίζει τόσο ώστε να μας κάνει να αγγίξουμε τα όρια των αντοχών μας. Έχουμε μάθει να φροντίζουμε πολύ το σώμα μας και λιγότερο τον ψυχισμό μας. Εάν αυτό το βιβλίο μπορεί να βοηθήσει κάποιον να κάνει ένα πρώτο βήμα για να αλλάξει αυτή την ισορροπία, θα είναι ένα σημαντικό δώρο προς τον εαυτό του.