Εγκαταλελειμμένοι οικισμοί: Το σχέδιο του ΥΠΕΝ για οργανωμένες επεκτάσεις, οι όροι δόμησης και ο αντίλογος για τις εκτός σχεδίου περιοχές

Την ενερ­γο­ποί­ηση ενός πολε­ο­δο­μι­κού εργα­λείου που παρέ­μενε ουσια­στικά ανε­νεργό από το 2014 επι­χει­ρεί το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας μέσω του νομο­σχε­δίου για την επέ­κταση των δρα­στη­ριο­τή­των της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ. Πρό­κει­ται για τα Ειδικά Σχέδια Περι­βαλ­λο­ντι­κής Ανα­βάθ­μι­σης και Ανά­πτυ­ξης (Ε.Σ.ΠΕΡ.Α.Α.), τα οποία τρο­πο­ποιού­νται ώστε να κατα­στούν λει­τουρ­γικά και να αξιο­ποι­η­θούν για την ανα­βί­ωση εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νων και μικρών φθι­νό­ντων οικι­σμών μέσα από οργα­νω­μένο πολε­ο­δο­μικό σχε­δια­σμό.

Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, η παρέμ­βαση απο­σκο­πεί στην αντι­με­τώ­πιση της δημο­γρα­φι­κής συρ­ρί­κνω­σης της ελλη­νι­κής υπαί­θρου και της εγκα­τά­λει­ψης εκα­το­ντά­δων οικι­σμών, αξιο­ποιώ­ντας το υφι­στά­μενο οικι­στικό απόθεμα σε μια περίοδο κατά την οποία περιο­ρί­ζε­ται η εκτός σχεδίου δόμηση και προχωρά η εκπό­νηση των Τοπικών Πολε­ο­δο­μι­κών Σχεδίων. Όπως ανα­φέ­ρε­ται, στόχος είναι να δημιουρ­γη­θούν προ­ϋ­πο­θέ­σεις για την προ­σέλ­κυση κατοί­κων και επεν­δύ­σεων, την τόνωση της τοπικής οικο­νο­μίας και την προ­στα­σία του φυσικού και πολι­τι­στι­κού περι­βάλ­λο­ντος.

Ωστόσο, πίσω από την κυβερ­νη­τική πρω­το­βου­λία ανοίγει μια ευρύ­τερη συζή­τηση για το νέο μοντέλο ανά­πτυ­ξης της υπαί­θρου. Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο το νέο πλαίσιο θα λει­τουρ­γή­σει απο­κλει­στικά ως εργα­λείο ανα­ζω­ο­γό­νη­σης των υφι­στά­με­νων οικι­σμών ή αν στην πράξη θα οδη­γή­σει σε οργα­νω­μέ­νες πολε­ο­δο­μι­κές επε­κτά­σεις στις όμορες εκτός σχεδίου εκτά­σεις.

Βασικό εργα­λείο τα Ε.Σ.ΠΕΡ.Α.Α.

Βασικό εργα­λείο του νέου πλαι­σίου είναι τα Ειδικά Σχέδια Περι­βαλ­λο­ντι­κής Ανα­βάθ­μι­σης και Ανά­πτυ­ξης (Ε.Σ.ΠΕΡ.Α.Α.), μέσω των οποίων θα μπορεί να οργα­νώ­νε­ται η ανα­βί­ωση εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νων και φθι­νό­ντων οικι­σμών, ενώ υπό συγκε­κρι­μέ­νες προ­ϋ­πο­θέ­σεις θα επι­τρέ­πε­ται και η πολε­ο­δό­μηση όμορων εκτός σχεδίου εκτά­σεων που συν­δέ­ο­νται λει­τουρ­γικά με αυτούς.

Οι προς ανά­πτυξη εκτά­σεις θα πρέπει να έχουν ελά­χι­στη επι­φά­νεια 30 στρεμ­μά­των, ενώ η συνο­λική έκταση της παρέμ­βα­σης, μαζί με τον υφι­στά­μενο οικισμό, δεν θα μπορεί να υπερ­βαί­νει τα 200 στρέμ­ματα. Οι νέες ανα­πτύ­ξεις δεν θα απο­τε­λούν αυτό­νο­μους οικι­σμούς αλλά θα λει­τουρ­γούν ως συνέ­χεια του υφι­στά­με­νου, εξυ­πη­ρε­τού­με­νες από κοινές τεχνι­κές και κοι­νω­νι­κές υπο­δο­μές.

Η λογική του υπουρ­γείου είναι ότι η ανα­ζω­ο­γό­νηση ενός εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νου οικι­σμού δεν μπορεί να περιο­ρι­στεί μόνο στην απο­κα­τά­σταση των υφι­στά­με­νων κτι­σμά­των, αλλά απαιτεί ένα ευρύ­τερο σχέδιο ανά­πτυ­ξης, με νέες υπο­δο­μές, δρα­στη­ριό­τη­τες και οικο­νο­μι­κές δυνα­τό­τη­τες που θα ενι­σχύ­σουν τη μόνιμη κατοί­κηση και την τοπική οικο­νο­μία.

Πώς θα γίνεται η πολε­ο­δό­μηση

Οι οργα­νω­μέ­νες ανα­πτύ­ξεις θα μπορούν να υλο­ποιού­νται από οικο­δο­μι­κούς συνε­ται­ρι­σμούς και φορείς ανά­πτυ­ξης. Βασική προ­ϋ­πό­θεση είναι η παρα­χώ­ρηση του­λά­χι­στον του 50% της πολε­ο­δο­μού­με­νης έκτασης σε κοι­νό­χρη­στους και κοι­νω­φε­λείς χώρους ή έργα δημό­σιου χαρα­κτήρα. Παράλ­ληλα, προ­βλέ­πε­ται ειδική χρη­μα­τική εισφορά, η οποία θα κατευ­θύ­νε­ται απο­κλει­στικά σε έργα ανα­βάθ­μι­σης των οικι­σμών, όπως η απο­κα­τά­σταση δημό­σιων κτιρίων, η κατα­σκευή υπο­δο­μών, η προ­στα­σία της αρχι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς και η ανά­δειξη του φυσικού τοπίου.

Απέ­να­ντι στις επι­φυ­λά­ξεις που δια­τυ­πώ­νο­νται, το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας υπο­στη­ρί­ζει ότι η ρύθμιση δεν εισάγει ένα γενι­κευ­μένο δικαί­ωμα δημιουρ­γίας νέων οικι­σμών ούτε χαλα­ρώ­νει το καθε­στώς της εκτός σχεδίου δόμησης. Αντί­θετα, επι­ση­μαί­νει ότι κάθε Ε.Σ.ΠΕΡ.Α.Α. θα εγκρί­νε­ται απο­κλει­στικά με Προ­ε­δρικό Διά­ταγμα, μετά από γνω­μο­δό­τηση του ΚΕ.ΣΥ.ΠΟ.Θ.Α. και πλήρη πολε­ο­δο­μική, περι­βαλ­λο­ντική και τεχνική αξιο­λό­γηση, χωρίς να προ­βλέ­πε­ται αυτο­δί­καιη δυνα­τό­τητα ανά­πτυ­ξης.

Στο υπουρ­γείο τονί­ζουν ακόμη ότι το επί­κε­ντρο της παρέμ­βα­σης παρα­μέ­νει ο υφι­στά­με­νος εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νος ή φθίνων οικι­σμός. Για τον λόγο αυτό προ­βλέ­πε­ται η κατα­γραφή των δημό­σιων χώρων και των ιστο­ρι­κών ή παρα­δο­σια­κών κτι­σμά­των, η προ­στα­σία της αρχι­τε­κτο­νι­κής φυσιο­γνω­μίας και η επιβολή ειδικών μορ­φο­λο­γι­κών κανόνων, ώστε οι νέες ανα­πτύ­ξεις να λει­τουρ­γούν ως μέσο επα­νε­νερ­γο­ποί­η­σης του οικι­σμού και όχι ως αυτό­νο­μες οικι­στι­κές επε­κτά­σεις. Παράλ­ληλα, απο­κλεί­ε­ται η πολε­ο­δό­μηση σε δάση, δασικές και ανα­δα­σω­τέες εκτά­σεις, αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους, αιγιαλό και παραλία, γη υψηλής παρα­γω­γι­κό­τη­τας και κάθε άλλη προ­στα­τευό­μενη περιοχή όπου απα­γο­ρεύ­ε­ται η δόμηση, ενώ απαι­τού­νται γεω­λο­γι­κές και γεω­τε­χνι­κές μελέτες, έλεγχος υδα­το­ρε­μά­των, τεκ­μη­ρί­ωση της επάρ­κειας υπο­δο­μών και συμ­βα­τό­τητα με τον υπερ­κεί­μενο χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό.

Ποιοι οικι­σμοί εντάσ­σο­νται

Στο νέο πλαίσιο μπορούν να υπα­χθούν εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νοι οικι­σμοί που είναι προ­ϋ­φι­στά­με­νοι του 1923 και εμφα­νί­ζουν μηδε­νικό πλη­θυ­σμό τόσο στην απο­γραφή του 1981 όσο και στην απο­γραφή του 2021. Παράλ­ληλα, προ­βλέ­πε­ται η δυνα­τό­τητα ένταξης μικρών και φθι­νό­ντων οικι­σμών με μόνιμο πλη­θυ­σμό κάτω των 150 κατοί­κων, οι οποίοι παρου­σιά­ζουν σημα­ντική δημο­γρα­φική υπο­χώ­ρηση τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες. Η υπαγωγή δεν θα είναι αυτό­ματη, καθώς εκτός από τα πλη­θυ­σμιακά κρι­τή­ρια θα απαι­τεί­ται οι οικι­σμοί να δια­θέ­τουν συνε­κτικό πυρήνα, αρχι­τε­κτο­νικό ενδια­φέ­ρον και να πληρούν όλες τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις γεω­λο­γι­κής, περι­βαλ­λο­ντι­κής και πολε­ο­δο­μι­κής καταλ­λη­λό­τη­τας που προ­βλέ­πει το νέο πλαίσιο.

Οι επι­φυ­λά­ξεις των επι­στη­μο­νι­κών φορέων

Η ρύθμιση έχει ήδη προ­κα­λέ­σει αντι­δρά­σεις από επι­στη­μο­νι­κούς φορείς, όπως η Ελλη­νική Εται­ρεία Περι­βάλ­λο­ντος και Πολι­τι­σμού (ΕΛΛΕΤ) και ο Σύλ­λο­γος Ελλήνων Πολε­ο­δό­μων και Χωρο­τα­κτών (ΣΕΠΟΧ). Οι δύο φορείς ανα­γνω­ρί­ζουν ότι η εγκα­τά­λειψη της υπαί­θρου απο­τε­λεί ένα σοβαρό εθνικό πρό­βλημα, εκφρά­ζουν όμως επι­φυ­λά­ξεις για τον τρόπο με τον οποίο επι­χει­ρεί­ται η αντι­με­τώ­πισή του.

Όπως υπο­στη­ρί­ζουν, το κέντρο βάρους της παρέμ­βα­σης μετα­το­πί­ζε­ται από την απο­κα­τά­σταση και επα­νά­χρηση των υφι­στά­με­νων οικι­σμών στη δυνα­τό­τητα οργα­νω­μέ­νης πολε­ο­δό­μη­σης όμορων εκτός σχεδίου εκτά­σεων. Παράλ­ληλα, εκτι­μούν ότι τα κρι­τή­ρια ένταξης είναι αρκετά ευρεία ώστε να συμπε­ρι­λά­βουν όχι μόνο πραγ­μα­τικά εγκα­τα­λε­λειμ­μέ­νους οικι­σμούς αλλά και μικρούς οικι­σμούς που εξα­κο­λου­θούν να κατοι­κού­νται ή βρί­σκο­νται σε περιο­χές με αυξη­μένο επεν­δυ­τικό ενδια­φέ­ρον.

Η ΕΛΛΕΤ επι­ση­μαί­νει ακόμη ότι, καθώς η πλειο­νό­τητα των οικι­σμών που αφορά η ρύθμιση είναι προ­ϋ­φι­στά­με­νοι του 1923 και δια­θέ­τουν ήδη δυνα­τό­τητα δόμησης εντός των ορίων τους, το ουσια­στικό απο­τέ­λε­σμα ενδέ­χε­ται να είναι η δημιουρ­γία νέων οργα­νω­μέ­νων οικι­στι­κών ανα­πτύ­ξεων στις γει­το­νι­κές εκτός σχεδίου περιο­χές και όχι η απο­κα­τά­σταση του ίδιου του ιστο­ρι­κού οικι­στι­κού πυρήνα.

Πηγή: protothema.gr