Το παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου των Piossasco που μετακινήθηκε πέτρα-πέτρα

Στο διαχρονικό υπαίθριο μουσείο της Περβόλας, το οποίο άνοιξε πρόσφατα για πρώτη φορά στο κοινό έπειτα από 75 χρόνια, φιλοξενούνται μοναδικά τεκμήρια της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ρόδου. Ο χώρος, που επί δεκαετίες λειτουργούσε ως εργοτάξιο, συντήρησης, συγκόλλησης, καταγραφής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου, αναδεικνύεται πλέον σε έναν ανοικτό πυρήνα ιστορικής μνήμης.
Τα εκθέματα καλύπτουν ένα ευρύ χρονικό φάσμα της ιστορίας του νησιού, από την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο έως τα βυζαντινά, μεσαιωνικά, οθωμανικά και ιταλικά χρόνια, συνθέτοντας ένα μοναδικό μωσαϊκό της διαχρονικής παρουσίας και εξέλιξης της Ρόδου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ιπποτικό εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου του Piossasco, το οποίο βρίσκεται στη δυτική γωνία της εισόδου της Περβόλας. Πρόκειται για ένα κομψό μνημείο της περιόδου των Ιπποτών, με ξεχωριστή ιστορική και αρχιτεκτονική αξία.
Η πολυτάραχη διαδρομή του στον χρόνο
Πρόκειται για ένα μικρό αλλά εξαιρετικά σημαντικό μνημείο της περιόδου των Ιπποτών, η ιστορία του οποίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις αρχαιολογικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στη Μεσαιωνική Πόλη κατά την ιταλική κατοχή. Το παρεκκλήσι ιδρύθηκε το 1499 από τον Λουδοβίκο, κόμη των Piossasco, ναύαρχο του Τάγματος των Ιωαννιτών Ιπποτών και επικεφαλής της Γλώσσας της Λομβαρδίας. Η ύπαρξή του τεκμηριώνεται από επιγραφή που βρέθηκε στο βόρειο μέτωπο της ημικυκλικής αψίδας του Ιερού Βήματος και έφερε το οικόσημο της οικογένειας Piossasco (εννέα μαύρα πτηνά και την κορυφή ή σταυρό του Τάγματος) μιας από τις σημαντικές αριστοκρατικές οικογένειες του Πιεμόντε.
Αρχικά βρισκόταν στην περιοχή Κολλάκιο, στη βόρεια πλευρά της οχυρωμένης πόλης, κοντά στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, κατά τη διάρκεια εκτεταμένων ανασκαφών των Ιταλών αρχαιολόγων, αποκαλύφθηκαν κάτω και γύρω από το παρεκκλήσι σημαντικά κατάλοιπα ενός ρωμαϊκού τετραπύλου, μνημειακής αψίδας που αποτελούσε τμήμα της αρχαίας πολεοδομικής οργάνωσης της Ρόδου. Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε τον τότε Ιταλό κυβερνήτη των Δωδεκανήσων, Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκι, να αποφασίσει τη μεταφορά του ναΐσκου προκειμένου να συνεχιστούν απρόσκοπτα οι ανασκαφές.

Το μνημείο αποσυναρμολογήθηκε πέτρα προς πέτρα από τον αρχιτέκτονα Μάριο Παολίνι, με κάθε λιθόπλινθο να αριθμείται προσεκτικά ώστε να επανατοποθετηθεί στην ακριβή του θέση. Κατά τις εργασίες αποκαλύφθηκαν και άλλα πολύτιμα στοιχεία της ιστορίας του χώρου. Μέσα στην τοιχοποιία είχαν ενσωματωθεί αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη, ενώ βρέθηκαν και λίθοι με ίχνη βυζαντινών τοιχογραφιών, γεγονός που υποδηλώνει ότι προγενέστερος βυζαντινός ναός πιθανότατα βρισκόταν στο ίδιο σημείο πριν από την ανέγερση του ιπποτικού παρεκκλησίου.
Μετά την αποσυναρμολόγησή του, το εκκλησάκι μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση, δίπλα στα μεσαιωνικά τείχη και στον χώρο της σημερινής Περβόλας. Ωστόσο, η νέα του θέση συνοδεύτηκε από αλλαγή προσανατολισμού, καθώς από τον παραδοσιακό άξονα ανατολής-δύσης τοποθετήθηκε σε διάταξη βορρά-νότου, προκειμένου να εξυπηρετηθεί η νέα διαμόρφωση του αρχαιολογικού χώρου.
Για λίγα χρόνια λειτούργησε ως μικρό λαπιδάριο μουσείο, φιλοξενώντας αρχιτεκτονικά μέλη και ευρήματα από τις ανασκαφές της περιοχής. Η λειτουργία αυτή διακόπηκε βίαια κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν το παρεκκλήσι καταστράφηκε από αεροπορικό βομβαρδισμό, με αποτέλεσμα να χαθούν ή να διασκορπιστούν πολλά από τα αρχαιολογικά ευρήματα που στεγάζονταν στο εσωτερικό του. Η ανακατασκευή του ξεκίνησε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου τη δεκαετία του 1960 και ολοκληρώθηκε το 1977.
Το σημερινό κτίσμα διατηρεί τη μνήμη του αρχικού μνημείου, αν και παρουσιάζει ορισμένες διαφοροποιήσεις στην πρόσοψη και στα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά σε σχέση με το ιπποτικό παρεκκλήσι του 15ου αιώνα, ενώ παραμένει κενό δηλαδή χωρίς τοιχογραφίες, ιερό βήμα, τέμπλο εκκλησιαστικά σκεύη. Παρά τη μακραίωνη ιστορία και τη σημασία του για την πολιτιστική κληρονομιά της Ρόδου, το εκκλησάκι παρέμεινε για δεκαετίες κλειστό για το κοινό.
Σήμερα, μέσα από την επαναλειτουργία της Περβόλας, οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν ένα μνημείο που συμπυκνώνει διαδοχικά στρώματα της ιστορίας του νησιού, από τη βυζαντινή και την ιπποτική περίοδο έως τις ιταλικές αναστηλωτικές παρεμβάσεις και τη σύγχρονη εποχή.