Η Συνθήκη της Λωζάννης και η τουρκική στρατηγική αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας

• Οι νομικές ερμηνείες της Άγκυρας, οι πρόσφατες εξελίξεις και η προειδοποίηση του καθηγητή Βύρωνα Ματαράγκα για μια μεθοδική προσπάθεια διεθνοποίησης της διαφοράς

Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κείμενο, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζεται η γεωπολιτική ισορροπία στο Αιγαίο. Σήμερα, έναν αιώνα μετά, επανέρχεται στο επίκεντρο όχι ως δεδομένο, αλλά ως αντικείμενο αμφισβήτησης. Όπως επισημαίνει ο διεθνολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μπαχτσέ-Σεχίρ της Κωνσταντινούπολης Βύρωνας Ματαράγκας, η τουρκική στάση δεν είναι συγκυριακή. Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια μεθοδική στρατηγική, η οποία είχε διαφανεί ήδη από το 2020 και επιβεβαιώνεται πλήρως σήμερα με τη μεταφορά της διαφοράς από το επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης, στο πεδίο του διεθνούς δικαίου.
Η νομική κατασκευή της αμφισβήτησης
Στον πυρήνα της τουρκικής επιχειρηματολογίας βρίσκεται η θέση ότι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα υπό όρους, κυρίως υπό τον όρο της αποστρατιωτικοποίησης. Με βάση αυτή τη λογική, η μη τήρηση της «αιρέσεως» οδηγεί, κατά την τουρκική ερμηνεία-σε αμφισβήτηση της κυριαρχίας. Η Τουρκία επικαλείται το άρθρο 13 της Συνθήκης της Λωζάννης, αλλά και τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, και συγκεκριμένα το άρθρο 60 περί ουσιώδους παραβίασης συνθήκης. Μέσα από αυτή τη νομική κατασκευή επιχειρεί να θεμελιώσει το δικαίωμα ακόμη και μερικής αναστολής της Συνθήκης ως προς τις σχέσεις με την Ελλάδα.

Όπως αναλύει ο κ. Ματαράγκας, πρόκειται για μια «εύστοχη αλλά πονηρή» νομική διατύπωση, η οποία επιχειρεί να μετατρέψει ένα ζήτημα ασφάλειας σε ζήτημα κυριαρχίας. Οι εξελίξεις των τελευταίων εβδομάδων επιβεβαιώνουν αυτή τη μεθοδολογία. Τον Μάρτιο του 2026, η Τουρκία επανέφερε με ένταση τις αιτιάσεις περί αποστρατιωτικοποίησης, χαρακτηρίζοντας μάλιστα ελληνικές στρατιωτικές κινήσεις στα νησιά ως «παραβίαση» του καθεστώτος τους. Παράλληλα, η ελληνική πλευρά απάντησε κατηγορηματικά, τονίζοντας ότι οι ισχυρισμοί αυτοί είναι «ανυπόστατοι» και έχουν απορριφθεί επανειλημμένως, επισημαίνοντας ότι το καθεστώς των νησιών δεν καθορίζεται μόνο από τη Λωζάννη, αλλά και από μεταγενέστερες συνθήκες, όπως του Μοντρέ και των Παρισίων. Την ίδια στιγμή, η ένταση στο πεδίο δεν είναι θεωρητική. Καταγράφονται συνεχείς παραβιάσεις και στρατιωτικές προκλήσεις στο Αιγαίο, γεγονός που ενισχύει το ελληνικό επιχείρημα περί ανάγκης άμυνας και αποτροπής.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι η ρητορική καθαυτή, αλλά η κατεύθυνση που αυτή λαμβάνει. Σύμφωνα με την ανάλυση του καθηγητή κ. Ματαράγκα, η Τουρκία δεν στοχεύει απαραίτητα σε άμεση στρατιωτική ενέργεια, αλλά στη δημιουργία ενός νομικού πλαισίου που θα επιτρέψει τη διεθνοποίηση της διαφοράς. Η πιθανή επίκληση διεθνών μηχανισμών ή ακόμη και δικαιοδοτικών οργάνων (όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο) εντάσσεται σε αυτή τη στρατηγική. Η έννοια της «αμφισβήτησης κυριαρχίας», συνεπώς, δεν αφορά απαραίτητα στρατιωτική κατάληψη, αλλά τη σταδιακή αποδόμηση του νομικού καθεστώτος που τη στηρίζει. Απέναντι σε αυτή τη στρατηγική, η Ελλάδα αντιτάσσει τη θέση ότι η κυριαρχία των νησιών είναι πλήρης και αδιαμφισβήτητη, ενώ η άμυνά τους αποτελεί νόμιμο δικαίωμα, ιδίως υπό το πρίσμα της απειλής χρήσης βίας. Ωστόσο, όπως προειδοποιεί ο κ. Ματαράγκας, η αντιμετώπιση της τουρκικής επιχειρηματολογίας δεν μπορεί να περιορίζεται σε απλουστευτικές διακηρύξεις. Απαιτείται συγκροτημένη νομική ανάλυση, διεθνής τεκμηρίωση και στρατηγική συνέπεια.
Η Συνθήκη της Λωζάννης παραμένει σε ισχύ, αλλά η ερμηνεία της αποτελεί σήμερα πεδίο αντιπαράθεσης. Η Τουρκία επιχειρεί να την επαναδιαβάσει υπό το πρίσμα των δικών της γεωπολιτικών επιδιώξεων, ενώ η Ελλάδα καλείται να υπερασπιστεί όχι μόνο την ιστορική της ισχύ, αλλά και τη νομική της εγκυρότητα. Σε έναν κόσμο αυξανόμενης αστάθειας, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι προβλέπει μια συνθήκη του 1923,αλλά ποιος και πώς επιχειρεί να την ερμηνεύσει το 2026.