Η Συνθήκη της Λωζάννης και η τουρκική στρατηγική αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας

• Οι νομικές ερμη­νείες της Άγκυρας, οι πρό­σφα­τες εξε­λί­ξεις και η προει­δο­ποί­ηση του καθη­γητή Βύρωνα Ματα­ρά­γκα για μια μεθο­δική προ­σπά­θεια διε­θνο­ποί­η­σης της δια­φο­ράς

Η Συνθήκη της Λωζάν­νης δεν απο­τε­λεί απλώς ένα ιστο­ρικό κείμενο, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο στη­ρί­ζε­ται η γεω­πο­λι­τική ισορ­ρο­πία στο Αιγαίο. Σήμερα, έναν αιώνα μετά, επα­νέρ­χε­ται στο επί­κε­ντρο όχι ως δεδο­μένο, αλλά ως αντι­κεί­μενο αμφι­σβή­τη­σης. Όπως επι­ση­μαί­νει ο διε­θνο­λό­γος και καθη­γη­τής στο Πανε­πι­στή­μιο Μπαχτσέ-Σεχίρ της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης Βύρωνας Ματα­ρά­γκας, η τουρ­κική στάση δεν είναι συγκυ­ριακή. Αντι­θέ­τως, εντάσ­σε­ται σε μια μεθο­δική στρα­τη­γική, η οποία είχε δια­φα­νεί ήδη από το 2020 και επι­βε­βαιώ­νε­ται πλήρως σήμερα με τη μετα­φορά της δια­φο­ράς από το επίπεδο της πολι­τι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης, στο πεδίο του διε­θνούς δικαίου.

Η νομική κατα­σκευή της αμφι­σβή­τη­σης

Στον πυρήνα της τουρ­κι­κής επι­χει­ρη­μα­το­λο­γίας βρί­σκε­ται η θέση ότι τα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου παρα­χω­ρή­θη­καν στην Ελλάδα υπό όρους, κυρίως υπό τον όρο της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης. Με βάση αυτή τη λογική, η μη τήρηση της «αιρέ­σεως» οδηγεί, κατά την τουρ­κική ερμηνεία-σε αμφι­σβή­τηση της κυριαρ­χίας. Η Τουρκία επι­κα­λεί­ται το άρθρο 13 της Συν­θή­κης της Λωζάν­νης, αλλά και τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συν­θη­κών, και συγκε­κρι­μένα το άρθρο 60 περί ουσιώ­δους παρα­βί­α­σης συν­θή­κης. Μέσα από αυτή τη νομική κατα­σκευή επι­χει­ρεί να θεμε­λιώ­σει το δικαί­ωμα ακόμη και μερικής ανα­στο­λής της Συν­θή­κης ως προς τις σχέσεις με την Ελλάδα.

Όπως αναλύει ο κ. Ματα­ρά­γκας, πρό­κει­ται για μια «εύστοχη αλλά πονηρή» νομική δια­τύ­πωση, η οποία επι­χει­ρεί να μετα­τρέ­ψει ένα ζήτημα ασφά­λειας σε ζήτημα κυριαρ­χίας. Οι εξε­λί­ξεις των τελευ­ταίων εβδο­μά­δων επι­βε­βαιώ­νουν αυτή τη μεθο­δο­λο­γία. Τον Μάρτιο του 2026, η Τουρκία επα­νέ­φερε με ένταση τις αιτιά­σεις περί απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης, χαρα­κτη­ρί­ζο­ντας μάλιστα ελλη­νι­κές στρα­τιω­τι­κές κινή­σεις στα νησιά ως «παρα­βί­αση» του καθε­στώ­τος τους. Παράλ­ληλα, η ελλη­νική πλευρά απά­ντησε κατη­γο­ρη­μα­τικά, τονί­ζο­ντας ότι οι ισχυ­ρι­σμοί αυτοί είναι «ανυ­πό­στα­τοι» και έχουν απορ­ρι­φθεί επα­νει­λημ­μέ­νως, επι­ση­μαί­νο­ντας ότι το καθε­στώς των νησιών δεν καθο­ρί­ζε­ται μόνο από τη Λωζάννη, αλλά και από μετα­γε­νέ­στε­ρες συν­θή­κες, όπως του Μοντρέ και των Παρι­σίων. Την ίδια στιγμή, η ένταση στο πεδίο δεν είναι θεω­ρη­τική. Κατα­γρά­φο­νται συνε­χείς παρα­βιά­σεις και στρα­τιω­τι­κές προ­κλή­σεις στο Αιγαίο, γεγονός που ενι­σχύει το ελλη­νικό επι­χεί­ρημα περί ανάγκης άμυνας και απο­τρο­πής.

Το πιο ανη­συ­χη­τικό στοι­χείο, ωστόσο, δεν είναι η ρητο­ρική καθαυτή, αλλά η κατεύ­θυνση που αυτή λαμ­βά­νει. Σύμφωνα με την ανάλυση του καθη­γητή κ. Ματα­ρά­γκα, η Τουρκία δεν στο­χεύει απα­ραί­τητα σε άμεση στρα­τιω­τική ενέρ­γεια, αλλά στη δημιουρ­γία ενός νομικού πλαι­σίου που θα επι­τρέ­ψει τη διε­θνο­ποί­ηση της δια­φο­ράς. Η πιθανή επί­κληση διεθνών μηχα­νι­σμών ή ακόμη και δικαιο­δο­τι­κών οργάνων (όπως το Διεθνές Ποινικό Δικα­στή­ριο) εντάσ­σε­ται σε αυτή τη στρα­τη­γική. Η έννοια της «αμφι­σβή­τη­σης κυριαρ­χίας», συνεπώς, δεν αφορά απα­ραί­τητα στρα­τιω­τική κατά­ληψη, αλλά τη στα­διακή απο­δό­μηση του νομικού καθε­στώ­τος που τη στη­ρί­ζει. Απέ­να­ντι σε αυτή τη στρα­τη­γική, η Ελλάδα αντι­τάσ­σει τη θέση ότι η κυριαρ­χία των νησιών είναι πλήρης και αδιαμ­φι­σβή­τητη, ενώ η άμυνά τους απο­τε­λεί νόμιμο δικαί­ωμα, ιδίως υπό το πρίσμα της απειλής χρήσης βίας. Ωστόσο, όπως προει­δο­ποιεί ο κ. Ματα­ρά­γκας, η αντι­με­τώ­πιση της τουρ­κι­κής επι­χει­ρη­μα­το­λο­γίας δεν μπορεί να περιο­ρί­ζε­ται σε απλου­στευ­τι­κές δια­κη­ρύ­ξεις. Απαι­τεί­ται συγκρο­τη­μένη νομική ανάλυση, διεθνής τεκ­μη­ρί­ωση και στρα­τη­γική συνέ­πεια.

Η Συνθήκη της Λωζάν­νης παρα­μέ­νει σε ισχύ, αλλά η ερμη­νεία της απο­τε­λεί σήμερα πεδίο αντι­πα­ρά­θε­σης. Η Τουρκία επι­χει­ρεί να την επα­να­δια­βά­σει υπό το πρίσμα των δικών της γεω­πο­λι­τι­κών επι­διώ­ξεων, ενώ η Ελλάδα καλεί­ται να υπε­ρα­σπι­στεί όχι μόνο την ιστο­ρική της ισχύ, αλλά και τη νομική της εγκυ­ρό­τητα. Σε έναν κόσμο αυξα­νό­με­νης αστά­θειας, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι προ­βλέ­πει μια συνθήκη του 1923,αλλά ποιος και πώς επι­χει­ρεί να την ερμη­νεύ­σει το 2026.