Γιατί η Τουρκία «ανοίγει» θέμα «ομογενών» της στα Δωδεκάνησα;

Το τελευ­ταίο χρονικό διά­στημα η Τουρκία, εκτός από τις πάγιες ανα­φο­ρές της σε «τουρ­κική μειο­νό­τητα» της Θράκης, κάτι που δεν υπάρχει σε καμία Συνθήκη, καθώς πρό­κει­ται για Έλληνες πολίτες, Μου­σουλ­μά­νους στο θρή­σκευμα, για θρη­σκευ­τική δηλαδή και όχι για εθνική μειο­νό­τητα έχει αρχίσει να ανα­φέ­ρε­ται σε «τουρ­κική μειο­νό­τητα» στα Δωδε­κά­νησα και για «ομο­γε­νείς» της, που ζουν σε αυτά.

Υπάρ­χουν Μου­σουλ­μά­νοι στα Δωδε­κά­νησα;

Οι δηλώ­σεις αυτές των Τούρκων, ίσως ξάφ­νια­σαν κάποιους, καθώς αγνοούν την ύπαρξη Ελλήνων Μου­σουλ­μά­νων στη Ρόδο και την Κω. Και όμως από την κατά­ληψη της Ρόδου από τους Οθω­μα­νούς το 1523, ως τότε την κατεί­χαν οι Ιωαν­νί­τες Ιππότες, ως τα τέλη του 19ου- αρχές 20ού αιώνα εγκα­τα­στά­θη­καν κυρίως σε Ρόδο και Κω πολλοί Μου­σουλ­μά­νοι, οι οποίοι ποτέ δεν ξεπέ­ρα­σαν τον πλη­θυ­σμό των Χρι­στια­νών των νησιών.

Νεαρές Ελλη­νί­δες Μου­σουλ­μά­νες της Ρόδου

Σήμερα στη Ρόδο ζουν περίπου 3.500 Μου­σουλ­μά­νοι, ενώ στην Κω περίπου 2.000 (συνο­λικά δηλαδή περίπου 5.500), σε συνο­λικό πλη­θυ­σμό 200.000 των Δωδε­κα­νή­σων. Η συμ­βί­ωσή τους με τους Χρι­στια­νούς των νησιών είναι άριστη. Υπήρχαν βέβαια κάποιες περί­ο­δοι έντασης, που συνέ­πε­σαν με την ένταση στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις (1955 Σεπτεμ­βριανά, 1974 τουρ­κική εισβολή και κατοχή στην Κύπρο). Στη Ρόδο επίσης λει­τουρ­γεί τουρ­κικό προ­ξε­νείο.

Η ιστορία των Μου­σουλ­μά­νων της Ρόδου

Στον χώρο των Δωδε­κα­νή­σων υπήρχε ισχνή παρου­σία του Ισλάμ μετά από την κατά­κτηση της Κρήτης από τους Άραβες (9ος αιώνας). Μετά από μια σειρά απο­τυ­χη­μέ­νων προ­σπα­θειών, οι Οθω­μα­νοί κατέ­λα­βαν τη Ρόδο το 1522. Την 01/01/1523 οι Ιωαν­νί­τες Ιππότες, μαζί με 5.000 περίπου Χρι­στια­νούς έφυγαν από τη Ρόδο. Ο Σου­λεϊ­μάν ο Μεγα­λο­πρε­πής, που ήταν αυτός που κατέ­λαβε το νησί, φρό­ντισε μετά την απο­χώ­ρησή του να εγκα­τα­στα­θούν εκεί 2.000 γενί­τσα­ροι, περίπου 3.000 στρα­τιώ­τες και γύρω στους 150 Εβραί­ους (πιθα­νό­τατα από τη Θεσ­σα­λο­νίκη και την Εύβοια).

Στον χώρο των Δωδε­κα­νή­σων και συγκε­κρι­μένα σε Κω, Ρόδο και Καστελ­λό­ριζο, υπήρχε ισχνή παρου­σία του Ισλάμ

Έγιναν κι άλλες προ­σπά­θειες εποι­κι­σμού τα επόμενα χρόνια, οι οποίες όμως απέ­τυ­χαν και οι Έλληνες Χρι­στια­νοί απο­τε­λού­σαν πάντα τη συντρι­πτική πλειο­ψη­φία των κατοί­κων του νησιού. Τα διοι­κη­τικά στελέχη του νησιού ήταν Οθω­μα­νοί. Η Ρόδος ήταν σαντζάκ (διοι­κη­τική περι­φέ­ρεια) και υπα­γό­ταν στο βιλαέτι του αρχι­πε­λά­γους και διοι­κού­νταν από τον αρχηγό του στόλου, τον Καπου­δάν πασά. Και στα Δωδε­κά­νησα καθιε­ρώ­θηκε ο θεσμός των μιλιέτ, μέσω των οποίων οι τοπικές θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες ανα­γνω­ρί­ζο­νταν επίσημα και τους παρέ­χο­νταν ειδικά δικαιώ­ματα δια­χεί­ρι­σης των εσω­τε­ρι­κών τους ζητη­μά­των.

Παρά τη σχετική ελευ­θε­ρία όμως, οι Χρι­στια­νοί των Δωδε­κα­νή­σων υπέ­στη­σαν βίαιες διώξεις κατά τη διάρ­κεια του ρωσο­τουρ­κι­κού πολέμου μεταξύ 1788-1792, επειδή πολλοί από αυτούς ναυ­το­λο­γή­θη­καν σε ρωσικά πολε­μικά πλοία. Κάτι ανάλογο έγινε και κατά τη διάρ­κεια της Επα­νά­στα­σης του 1821, οπότε διά­φο­ροι Οθω­μα­νοί αξιω­μα­τού­χοι παρα­κι­νού­σαν τον μου­σουλ­μα­νικό όχλο σε πράξεις φανα­τι­σμού και βίας ενα­ντίον των Ελλήνων.

Παρά τις κατά καιρούς μεταρ­ρυθ­μι­στι­κές προ­σπά­θειες όμως, όπως το Ταν­ζι­μάτ (1839-1876), οι Οθω­μα­νοί δεν εγκα­τέ­λει­ψαν τις προ­σπά­θειές τους για πλη­θυ­σμιακή αλλοί­ωση των Δωδε­κα­νή­σων. Έτσι, το 1859 εγκα­τέ­στη­σαν στη Ρόδο 600 Κιρ­κά­σιους εποί­κους, με προ­ο­πτική αργό­τερα ο αριθμός τους να αυξηθεί σε 1.000. Οι τοπικοί πλη­θυ­σμοί αντέ­δρα­σαν έντονα σε αυτή την προ­ο­πτική. Το 1878 ζήτησαν από την ελλη­νική προ­ξε­νική αρχή «την απο­στολή όπλων για την εκδίωξή τους από τα νησιά», διότι επρό­κειτο για «θηριώδη και τερα­τό­μορφα τέρατα των Οθω­μα­νών». Λίγο αργό­τερα Κρη­τι­κοί Μου­σουλ­μά­νοι εγκα­τα­στά­θη­καν στη ΒΔ πλευρά του νησιού, στους πρό­πο­δες του λόφου Μόντε Σμιθ. Επρό­κειτο ουσια­στικά για εξι­σλα­μι­σμέ­νους Χρι­στια­νούς, καθώς δεν μιλού­σαν σχεδόν καθόλου τουρ­κικά, ενώ έπιναν και αλκοόλ. Επίσης, παντρεύ­ο­νταν Χρι­στια­νές, βάφτι­σαν τα παιδιά τους με το χρι­στια­νικό τυπικό, όμως το μεγά­λω­ναν ως «πιστούς του Προφήτη (Μωάμεθ)».

Σε γενικές γραμμές στη διάρ­κεια της οθω­μα­νο­κρα­τίας (1523-1912) οι τουρ­κι­κής κατα­γω­γής Μου­σουλ­μά­νοι κυριάρ­χη­σαν πολι­τικά στο νησί της Ρόδου, όχι όμως και πλη­θυ­σμιακά. Πάντως στα τέλη του 19ου αιώνα τόσο η Ρόδος, όσο και τα υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα γνώ­ρι­σαν μια τερά­στια οικο­νο­μική άνθηση.

Η εξέλιξη του πλη­θυ­σμού των Μου­σουλ­μά­νων της Ρόδου

Σύμφωνα με όσα γράφει ο Δημή­τρης Σ. Κυπριώ­της στο βιβλίο του «Μου­σουλ­μα­νική κοι­νό­τητα των Δωδε­κα­νή­σων», οι τουρ­κο­γε­νείς Μου­σουλ­μά­νοι στη Ρόδο ήταν περίπου 6.000 μεταξύ 1523 και 1528. Τον 17ο αιώνα ζούσαν στο νησί από 1.120-3.000 οικο­γέ­νειες Μου­σουλ­μά­νων. Ο αριθμός τους έφτασε τους 23.000 το 1776, αλλά στη συνέ­χεια άρχισε να μειώ­νε­ται: 11.500-12.000 το 1795, 12.000 το 1823, 5.500 μεταξύ 1850-1870 και 5.000-6.500 το 1912, όταν οι Ιταλοί κατέ­λα­βαν τα Δωδε­κά­νησα.

Στη συνέ­χεια, ο αριθμός των Μου­σουλ­μά­νων της Ρόδου κυμάν­θηκε από 4.000 (1930) ως τους 7.960 το 1937. Το 1951, όταν πλέον τα Δωδε­κά­νησα είχαν απο­δο­θεί στην Ελλάδα, οι Μου­σουλ­μά­νοι της Ρόδου ήταν 5.400 το 1974, 4.000 το 1997 και 3.000-3.500 και 2.500-3.000 το 2016. Πάντως, σημα­ντικό μέρος του πλη­θυ­σμού των τουρ­κο­γε­νών Μου­σουλ­μά­νων, παρά την αντί­θετη βούληση της Τουρ­κίας, εγκα­τέ­λειψε τη Ρόδο μετα­να­στεύ­ο­ντας στη γει­το­νική χώρα το 1955, το 1964 και κυρίως το 1974.

Μου­σουλ­μα­νικά σχολεία λει­τουρ­γού­σαν στη Ρόδο ως το 1972. Τότε η χούντα απο­φά­σισε να δια­κό­ψει ορι­στικά τη λει­τουρ­γία των σχο­λείων αυτών, με τελευ­ταίο το Suleymaniye Medresesi στην Παλιά Πόλη. Η κίνηση αυτή χαρα­κτη­ρί­στηκε ως απά­ντηση στο κλεί­σιμο των ελλη­νι­κών σχο­λείων της Ίμβρου και της Τενέδου και της Θεο­λο­γι­κής Σχολής της Χάλκης το 1971. Οι Μου­σουλ­μά­νοι δάσκα­λοι συντα­ξιο­δο­τή­θη­καν, ενώ στη θέση τους διο­ρί­στη­καν Χρι­στια­νοί ως τα μέσα της δεκα­ε­τίας του 1980. Στη συνέ­χεια κάποια από αυτά τα σχολεία λει­τούρ­γη­σαν ως κανο­νικά δημόσια σχολεία.

Σήμερα δεν υπάρχει καμία απο­λύ­τως διαφορά στη σχολική εκπαί­δευση που παρέ­χε­ται σε Χρι­στια­νούς και Μου­σουλ­μά­νους. Η τουρ­κική γλώσσα δεν διδά­σκε­ται, με απο­τέ­λε­σμα, ειδικά οι νεό­τε­ρες γενιές Μου­σουλ­μά­νων, να μιλούν μια παρε­φθαρ­μένη μορφή της. Μόνο οι ηλι­κιω­μέ­νοι Μου­σουλ­μά­νοι και οι κάτοι­κοι ημια­στι­κών και αγρο­τι­κών περιο­χών μιλούν μια τοπική διά­λε­κτο, περισ­σό­τερο κοντά στην τουρ­κική.

Οι Έλληνες Μου­σουλ­μά­νοι της Ρόδου και της Κω είναι συνο­λικά γύρω στους 5.500 και απο­τε­λούν λιγό­τερο από το 3% του συνο­λι­κού πλη­θυ­σμού των Δωδε­κα­νή­σων. Απο­λαμ­βά­νουν όλα τα δικαιώ­ματα των Ελλήνων πολιτών (μάλιστα στη Ρόδο υπάρχει και μουφτής) και σε καμία Συνθήκη δεν ανα­φέ­ρο­νται ως μειο­νό­τητα. Η ξαφνική αναφορά από την Τουρκία σε «τουρ­κική μειο­νό­τητα» των Δωδε­κα­νή­σων πέρασε ασχο­λί­α­στη από την Κυβέρ­νηση και μάλλον απα­ρα­τή­ρητη από τα περισ­σό­τερα Μ.Μ.Ε. Καλό είναι, να υπάρχει πάντα επα­γρύ­πνηση, γιατί έχει απο­δει­χθεί ότι η γει­το­νική χώρα δεν κάνει ποτέ τυχαίες ενέρ­γειες και οι δηλώ­σεις από Τούρ­κους αξιω­μα­τού­χους πάντοτε χρειά­ζο­νται μεγάλη προσοχή και ανάλυση…

Τι προ­βλέ­πουν οι Διε­θνείς Συν­θή­κες για τη Μου­σουλ­μα­νική μειο­νό­τητα των Δωδε­κα­νή­σων;

Κατά την περίοδο της Ιτα­λο­κρα­τίας στα Δωδε­κά­νησα ακο­λου­θή­θηκε το διοι­κη­τικό σύστημα των μιλιέτ. Θεσμο­θε­τή­θηκε δε η κοι­νο­τική διά­κριση των κατοί­κων σε θρη­σκευ­τική βάση, με το διά­ταγμα 53 του 1930, το οποίο ανα­γνώ­ριζε τρεις θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες: την Ορθό­δοξη Χρι­στια­νική, τη Μου­σουλ­μα­νική και την Εβραϊκή. Στην ειρη­νευ­τική συμ­φω­νία του 1947 (παρά­γρα­φος 4 του άρθρου 19), προ­βλε­πό­ταν μια έμμεση αναφορά στα μειο­νο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας, υπό τη μορφή δια­τύ­πω­σης γενικών αρχών για την προ­στα­σία από δια­κρί­σεις στη βάση του φύλου, της φυλής, της γλώσσας ή της θρη­σκείας.

Μετά την ενσω­μά­τωση των Δωδε­κα­νή­σων στην Ελλάδα, η στρα­τιω­τική διοί­κηση πρό­τεινε την κατάρ­γηση της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι δεν υπήρχε θεσμο­θε­τη­μένη εκπρο­σώ­πησή της και επι­πλέον δεν την ανα­γνώ­ριζε ούτε η συνθήκη ειρήνης με την Ιταλία, ούτε η Συνθήκη της Λωζάνης. Αργό­τερα, η πολι­τική διοί­κηση των νησιών απο­φά­σισε να απο­δε­χθεί τη δια­τή­ρηση της μου­σουλ­μα­νι­κής κοι­νό­τη­τας.

Έκτοτε, η μου­σουλ­μα­νική κοι­νό­τητα της Ρόδου έχει αρμο­νικά ενσω­μα­τω­θεί στη ροδιακή κοι­νω­νική ζωή, δια­τη­ρεί τη δυνα­τό­τητα να εκφρά­ζει την ιδιαι­τε­ρό­τητά της και αν αισθά­νε­ται από κάτι απει­λού­μενη, αυτό είναι η τάση, ιδιαί­τερα των νεό­τε­ρων μελών της, να αφο­μοιω­θούν πολι­τι­σμικά στην κυρί­αρχη ταυ­τό­τητα, οι σχέσεις με την οποία είναι αδια­τά­ρα­κτες, με εξαί­ρεση περιό­δους έντασης μεταξύ Ελλάδας και Τουρ­κίας.

Στην Ρόδο και την Κω δεν υπάρχει καμία εθνική ή θρη­σκευ­τική μειο­νό­τητα καθώς κάτι τέτοιο δεν προ­βλέ­πε­ται από καμία συνθήκη. Πρό­κει­ται για Έλληνες Μου­σουλ­μά­νους, απο­γό­νους κυρίως όσων εγκα­τα­στά­θη­καν στα νησιά μετά το 1522 αλλά και των τουρ­κο­κρη­τι­κών που βρέ­θη­καν σ’ αυτά στα τέλη του 19ου αιώνα. Βέβαια, στην καθη­με­ρι­νό­τητα χρη­σι­μο­ποιού­νται από τους Μου­σουλ­μά­νους και αυτο­προσ­διο­ρι­σμοί όπως «Οθω­μα­νοί», «Μωα­με­θα­νοί», αλλά και «Τούρκοι». Πάντως τόσο στο βαλ­κα­νικό χώρο, όσο και στην ίδια την Τουρκία οι έννοιες Τούρκος και Μου­σουλ­μά­νος ταυ­τί­ζο­νται. Η Τουρκία έχει κάνει δια­χρο­νικά προ­σπά­θειες μέσω του προ­ξε­νείου στη Ρόδο, να χαρα­κτη­ρι­στεί ο μου­σουλ­μα­νι­κός πλη­θυ­σμός της Ρόδου και της Κω ως τουρ­κι­κός, χωρίς όμως απο­τέ­λε­σμα. Άλλωστε, οι νεό­τε­ρες γενιές των Μου­σουλ­μά­νων των Δωδε­κα­νή­σων τείνουν να αφο­μοιω­θούν στην «κυρί­αρχη» ταυ­τό­τητα, όπως συμ­βαί­νει με τους Έλληνες της δια­σπο­ράς.

Πηγή: newsbomb.gr