Αναγνωρισμένοι πρόσφυγες χωρίς στήριξη στα Δωδεκάνησα

Στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου, η ανα­γνώ­ριση του καθε­στώ­τος πρό­σφυγα δεν συνε­πά­γε­ται ένα νέο ξεκί­νημα, αλλά μία απότομη πτώση στο κενό.

Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της οργά­νω­σης Refugee Support Aegean (Μάρτιος 2025), οι ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες στην Κω και στη Λέρο εξα­να­γκά­ζο­νται να εγκα­τα­λεί­ψουν τις Κλει­στές Ελεγ­χό­με­νες Δομές (ΚΕΔ) μόλις τριάντα ημέρες μετά τη χορή­γηση ασύλου – συχνά πριν καν λάβουν βασικά έγγραφα, όπως η Άδεια Δια­μο­νής Ενιαίου Τύπου (ΑΔΕΤ).

Το απο­τέ­λε­σμα είναι εκα­το­ντά­δες άνθρω­ποι να βρί­σκο­νται άστεγοι, χωρίς πρό­σβαση σε πρόνοια, εργασία ή στέγη, σε περιο­χές που στους του­ρι­στι­κούς χάρτες φαντά­ζουν ως παρά­δει­σοι, αλλά στην πράξη λει­τουρ­γούν ως ανθρω­πι­στι­κές παγίδες.

Ένας μήνας για να τα προ­λά­βουν όλα

Η αυστηρή διοι­κη­τική πρό­βλεψη επι­βάλ­λει την απο­χώ­ρηση από τις δομές φιλο­ξε­νίας εντός ενός μήνα από την επίδοση της από­φα­σης ασύλου. Ωστόσο, το χρο­νο­διά­γραμμα αυτό αγνοεί πλήρως την πραγ­μα­τι­κό­τητα: σε πολλές περι­πτώ­σεις, δεν έχουν προ­λά­βει να εκδο­θούν καν τα πρώτα κρίσιμα έγγραφα – ούτε η άδεια δια­μο­νής, ούτε ο ΑΜΚΑ, ούτε ο ΑΦΜ.

Μέσα σε μόλις τριάντα ημέρες, οι πρό­σφυ­γες καλού­νται να ολο­κλη­ρώ­σουν δακτυ­λο­σκό­πηση, να αιτη­θούν ΑΔΕΤ, να βρουν κατοι­κία, να εντα­χθούν στην αγορά εργα­σίας, να ανα­ζη­τή­σουν σχολείο για τα παιδιά τους και να εξα­σφα­λί­σουν την ανα­γκαία διοι­κη­τική υπο­στή­ριξη. Όμως, η δια­δι­κα­σία αυτή –που θα απαι­τούσε εβδο­μά­δες ή και μήνες σε ιδα­νι­κές συν­θή­κες– απο­δει­κνύ­ε­ται πρα­κτικά αδύνατη.

Αντί να συμ­βο­λί­ζει την αρχή μίας αυτό­νο­μης ζωής, ο μήνας αυτός μετα­τρέ­πε­ται στο όριο ανάμεσα στην ελπίδα και την εγκα­τά­λειψη.

Εξώσεις χωρίς εξαι­ρέ­σεις

Στην Κω, οι εξώσεις εφαρ­μό­ζο­νται χωρίς καμία ευε­λι­ξία, ακόμη και σε περι­πτώ­σεις οικο­γε­νειών με μικρά παιδιά ή ευά­λω­τους ανθρώ­πους. Η ίδια η RSA κατα­γρά­φει ότι η απο­χώ­ρηση από τις δομές επι­βάλ­λε­ται απα­ρέ­γκλιτα, ενώ τα ραντε­βού για δακτυ­λο­σκό­πηση δίνο­νται με σημα­ντική καθυ­στέ­ρηση.

Χωρίς ΑΔΕΤ, ο πρό­σφυ­γας δεν έχει τη δυνα­τό­τητα να προ­χω­ρή­σει σε έκδοση ΑΜΚΑ ή ΑΦΜ, ούτε να ανοίξει τρα­πε­ζικό λογα­ρια­σμό ή να νοι­κιά­σει κατοι­κία. Η κατάρ­γηση του προ­γράμ­μα­τος κοι­νω­νι­κής ένταξης HELIOS στα μέσα του 2024 έχει αφήσει κενό στην πρόνοια, χωρίς κανένα εναλ­λα­κτικό σχήμα στή­ρι­ξης. Όσοι ζητούν βοήθεια, απλώς ενη­με­ρώ­νο­νται πως δεν υπάρχει δια­θέ­σιμο πρό­γραμμα.

Παρό­μοια εικόνα και στη Λέρο

Ανά­λο­γες συν­θή­κες κατα­γρά­φο­νται και στη Λέρο. Η RSA τεκ­μη­ριώ­νει, με τη χρήση επί­ση­μων εγγρά­φων, περι­πτώ­σεις όπου ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες εξα­να­γκά­ζο­νται να απο­χω­ρή­σουν από τις δομές πριν ακόμα ολο­κλη­ρω­θεί η δακτυ­λο­σκό­πηση – δια­δι­κα­σία απα­ραί­τητη για την έκδοση άδειας δια­μο­νής.

Το απο­τέ­λε­σμα: άνθρω­ποι μένουν άστεγοι, χωρίς κανένα επίσημο έγγραφο, χωρίς δυνα­τό­τητα να απο­δεί­ξουν την προ­σφυ­γική τους ιδιό­τητα. Η RSA χαρα­κτη­ρί­ζει το πρό­βλημα ως δομικό και όχι απλώς γρα­φειο­κρα­τικό.

Υπο­εκ­προ­σώ­πηση στον σχε­δια­σμό  πολι­τι­κών ένταξης

Παρά την απουσία επί­ση­μων στα­τι­στι­κών στοι­χείων για τον αριθμό των προ­σφύ­γων ανά νησί, η έκθεση προ­σφέ­ρει μια έμμεση εικόνα μέσω του νέου προ­γράμ­μα­τος HELIOS Plus, για την περίοδο 2025–2028. Για ολό­κληρη την Περι­φέ­ρεια Νοτίου Αιγαίου –που περι­λαμ­βά­νει την Κω, τη Λέρο, τη Ρόδο και τα υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα– το πρό­γραμμα προ­βλέ­πει στήριξη για μόλις 210 άτομα, με συνο­λικό προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό 3,8 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ. Ο αριθμός αυτός υπο­δη­λώ­νει την ουσια­στική περι­θω­ριο­ποί­ηση των νησιω­τι­κών προ­σφύ­γων από τον κεντρικό σχε­δια­σμό.

Όπως επι­ση­μαί­νει η RSA, οι περισ­σό­τε­ροι ανα­γνω­ρι­σμέ­νοι πρό­σφυ­γες στα νησιά παρα­μέ­νουν αόρατοι για την πολι­τεία. Είναι άστεγοι, χωρίς επίσημη κατα­γραφή, χωρίς καμία στήριξη, και με περιο­ρι­σμέ­νες ή μηδε­νι­κές δυνα­τό­τη­τες να τεκ­μη­ριώ­σουν το νομικό τους καθε­στώς.

Δύο ταχύ­τη­τες: Νησιά και ενδο­χώρα

Η εικόνα έρχεται σε αντί­θεση με την κατά­σταση στην ενδο­χώρα, όπου παρα­τη­ρεί­ται μεγα­λύ­τερη ανοχή στην εφαρ­μογή των διοι­κη­τι­κών προ­θε­σμιών. Στην Αθήνα, στη Θεσ­σα­λο­νίκη και άλλες μεγάλες πόλεις, λει­τουρ­γούν Κέντρα Ένταξης Μετα­να­στών, δημο­τι­κοί ξενώνες και κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες – έστω και με αδυ­να­μίες.

Αντί­θετα, στην Κω και στη Λέρο δεν υπάρχει κανένα αντί­στοιχο πλαίσιο στή­ρι­ξης. Οι αιτή­σεις ανα­νέ­ω­σης άδειας δια­μο­νής υπο­βάλ­λο­νται απο­κλει­στικά μέσω email, χωρίς επι­βε­βαί­ωση παρα­λα­βής. Οι ενδια­φε­ρό­με­νοι δεν γνω­ρί­ζουν καν αν η αίτησή τους έχει πρω­το­κολ­λη­θεί, ενώ σε περί­πτωση λάθους ή απώ­λειας ραντε­βού, η διόρ­θωση απαιτεί φυσική παρου­σία και επιμονή.

Από την ανα­γνώ­ριση στην εγκα­τά­λειψη

Η RSA προει­δο­ποιεί: η ανα­γνώ­ριση του καθε­στώ­τος διε­θνούς προ­στα­σίας πρέπει να σημα­το­δο­τεί την αρχή της ένταξης – όχι την έναρξη μίας περιό­δου ακραίας επι­σφά­λειας. Η σημε­ρινή κατά­σταση στα νησιά απο­κα­λύ­πτει μία πολι­τική δύο ταχυ­τή­των που οδηγεί δεκάδες ανθρώ­πους στην αορα­τό­τητα και την εγκα­τά­λειψη.

Το ελλη­νικό κράτος συνε­χί­ζει να απαιτεί αυτο­νο­μία από τους πρό­σφυ­γες, χωρίς να τους εξα­σφα­λί­ζει τα απα­ραί­τητα εργα­λεία. Χωρίς άδεια δια­μο­νής, χωρίς στέγη, χωρίς έσοδα και χωρίς επίσημα έγγραφα, η ανα­γνώ­ριση κατα­λή­γει να λει­τουρ­γεί ως βάρος αντί για δικαί­ωμα.

Όπως επι­ση­μαί­νει η έκθεση, «ένας μήνας για να χαθούν όλα» δεν είναι υπερ­βολή – είναι μία ακριβής περι­γραφή μίας πολι­τι­κής που απο­δο­μεί την προ­στα­σία πριν καν τη θεμε­λιώ­σει.