Πώς υπολογίζονται διεθνώς η ανισοκατανομή του εισοδήματος και ο βαθμός φτώχειας

Η δια­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος που πα­ρά­γε­ται σε οποια­δή­πο­τε χώρα, επη­ρε­ά­ζει άμεσα το εύρος της κοι­νω­νι­κής της  συ­νο­χής αλλά και τις κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες και, κατά συ­νέ­πεια, επη­ρε­ά­ζει το μέ­γε­θος της ευ­η­με­ρί­ας των πο­λι­τών της. Επο­μέ­νως, η δια­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος εκ­φρά­ζει την ποιο­τι­κή διά­στα­ση του επι­πέ­δου ζωής και ευ­η­με­ρί­ας της κοι­νω­νί­ας  στο σύ­νο­λό της. Έτσι, όσο με­γα­λύ­τε­ρο είναι το με­ρί­διο που λαμ­βά­νει το τμήμα του πλη­θυ­σμού με υψηλό ει­σό­δη­μα, ένα­ντι του αντί­στοι­χου τμή­μα­τος του πλη­θυ­σμού με χα­μη­λό­τε­ρο  ει­σό­δη­μα, τόσο διευ­ρύ­νο­νται οι ει­σο­δη­μα­τι­κές ανι­σό­τη­τες.

Η πραγ­μα­τι­κή κα­τα­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος σε οποια­δή­πο­τε χώρα, πα­γκο­σμί­ως, υπο­λο­γί­ζε­ται με βάση την Κα­μπύ­λη Lorenz (Λό­ρεντζ), που πα­ρου­σιά­ζε­ται στο σχε­τι­κό γρά­φη­μα.

Στον κά­θε­το άξονα του σχε­τι­κού γρα­φή­μα­τος που πα­ρα­θέ­του­με, απει­κο­νί­ζε­ται το σω­ρευ­τι­κό πο­σο­στό των ει­σο­δη­μά­των και στον ορι­ζό­ντιο άξονα απει­κο­νί­ζε­ται το σω­ρευ­τι­κό πο­σο­στό των νοι­κο­κυ­ριών. Έτσι, σε μία ιδα­νι­κή-τέ­λεια κοι­νω­νία το 30% π.χ. των νοι­κο­κυ­ριών θα είχε το 30% των συ­νο­λι­κών ει­σο­δη­μά­των, το 60% των νοι­κο­κυ­ριών θα είχε το 60% των ει­σο­δη­μά­των, κοκ. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα όμως σε όλες τις χώρες, σε άλλες πε­ρισ­σό­τε­ρο και σε άλλες λι­γό­τε­ρο, αυτό δεν ισχύ­ει, με απο­τέ­λε­σμα να επι­κρα­τούν ει­σο­δη­μα­τι­κές ανι­σό­τη­τες. Το πόσο είναι το εύρος της  ει­σο­δη­μα­τι­κής ανι­σό­τη­τας σε μία χώρα προσ­διο­ρί­ζε­ται από τον συ­ντε­λε­στή Gini.

Ο συ­ντε­λε­στής Gini, που είναι ο δη­μο­φι­λέ­στε­ρος δεί­κτης και χρη­σι­μο­ποιεί­ται συ­νή­θως από τις πε­ρισ­σό­τε­ρες στα­τι­στι­κές υπη­ρε­σί­ες, αντα­να­κλά την ει­σο­δη­μα­τι­κή ανι­σό­τη­τα και, επο­μέ­νως, χρη­σι­μο­ποιεί­ται ως μέτρο ει­σο­δη­μα­τι­κών ανι­σο­τή­των. Ο συ­ντε­λε­στής, δη­λα­δή, Gini,  εκ­φρά­ζει την άνιση κα­τα­νο­μή ει­σο­δή­μα­τος και μπο­ρεί να πάρει τιμές από το 0, όπου όλοι οι πο­λί­τες έχουν το ίδιο ει­σό­δη­μα και είναι η ιδα­νι­κή πε­ρί­πτω­ση, έως το 100 που είναι η χει­ρό­τε­ρη-ακραία μορφή ανι­σό­τη­τας, όπου λίγα π.χ. άτομα κα­τέ­χουν όλο το ει­σό­δη­μα, ενώ οι υπό­λοι­ποι πο­λί­τες έχουν μη­δε­νι­κό ει­σό­δη­μα.

Ο δεί­κτης της ανι­σο­κα­τα­νο­μής ει­σο­δή­μα­τος με­τριέ­ται με το λόγο του συ­νο­λι­κού ει­σο­δή­μα­τος που λαμ­βά­νει το 20% του πλη­θυ­σμού με το υψη­λό­τε­ρο ει­σό­δη­μα, προς εκεί­νο που λαμ­βά­νει το 20% του πλη­θυ­σμού με το χα­μη­λό­τε­ρο ει­σό­δη­μα. Δη­λα­δή, ο δεί­κτης αυτός μας δεί­χνει το πόσες φορές το με­ρί­διο ει­σο­δή­μα­τος του «πλου­σιό­τε­ρου» 20% του πλη­θυ­σμού είναι υψη­λό­τε­ρο του «φτω­χό­τε­ρου» 20%.

Όταν π.χ. ο δεί­κτης αυτός λαμ­βά­νει μία τιμή π.χ. 5,28 – που ήταν η τιμή του 2023 στη χώρα μας – ,  τότε συ­μπε­ραί­νου­με ότι το με­ρί­διο ει­σο­δή­μα­τος του πλου­σιό­τε­ρου 20% του πλη­θυ­σμού μας ήταν 5,28 φορές υψη­λό­τε­ρο από το με­ρί­διο του φτω­χό­τε­ρου 20% του πλη­θυ­σμού. Αντί­θε­τα, όσο μι­κρό­τε­ρη είναι η τιμή του δεί­κτη, τόσο μι­κρό­τε­ρη είναι η ψα­λί­δα με­τα­ξύ του πλου­σιό­τε­ρου 20% προς το φτω­χό­τε­ρο 20% του πλη­θυ­σμού.

Ο δεί­κτης αυτός απο­τε­λεί διε­θνώς ένα από τα βα­σι­κά κρι­τή­ρια για τη δια­πί­στω­ση της κοι­νω­νι­κής συ­νο­χής, αλλά και των κοι­νω­νι­κών ανι­σο­τή­των σε μία χώρα.

Αξί­ζει να ση­μειω­θεί ότι στη χώρα μας, η τιμή του δεί­κτη ήταν 5,28 και το 2020, χωρίς να πα­ρου­σιά­σει πε­ραι­τέ­ρω βελ­τί­ω­ση, ωστό­σο μειώ­θη­κε κατά 2,4 πο­σο­στιαί­ες μο­νά­δες η οι­κο­νο­μι­κή ανι­σό­τη­τα στην Ελ­λά­δα από το 2015, σύμ­φω­να με την έρευ­να ει­σο­δή­μα­τος και συν­θη­κών δια­βί­ω­σης των νοι­κο­κυ­ριών  της ΕΛ­ΣΤΑΤ το 2023, με πε­ρί­ο­δο ανα­φο­ράς ει­σο­δή­μα­τος το 2022.

Είναι αυ­το­νό­η­το ότι, οι ει­σο­δη­μα­τι­κές ανι­σό­τη­τες ορί­ζουν και το όριο της φτώ­χειας των νοι­κο­κυ­ριών.

Σύμ­φω­να με τον ορι­σμό της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, ο δεί­κτης του βαθ­μού φτώ­χειας ανα­δει­κνύ­ει το πο­σο­στό του πλη­θυ­σμού που βρί­σκε­ται κάτω από το «όριο της φτώ­χειας».

Το όριο της φτώ­χειας σε μία χώρα, σύμ­φω­να με τη με­θο­δο­λο­γία της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, ορί­ζε­ται στο 60% του διά­με­σου ει­σο­δή­μα­τος του συ­νό­λου των νοι­κο­κυ­ριών.  Πρό­κει­ται δη­λα­δή για το πο­σο­στό του πλη­θυ­σμού που ζει με ει­σό­δη­μα κάτω του 60% του μέσου εθνι­κού ει­σο­δή­μα­τος.

Ο βαθ­μός φτώ­χειας υπο­λο­γί­ζε­ται με δύο αντι­προ­σω­πευ­τι­κούς δεί­κτες και συ­γκε­κρι­μέ­να, από:

α) τον λόγο ορίου φτώ­χειας πριν από τις κοι­νω­νι­κές δια­νο­μές,  ο οποί­ος ανα­δει­κνύ­ει τις ανι­σό­τη­τες που προ­κύ­πτουν από την αρ­χι­κή δια­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος και συ­γκε­κρι­μέ­να, το πο­σο­στό του πλη­θυ­σμού που κιν­δυ­νεύ­ει να βρε­θεί κάτω από το όριο της φτώ­χειας, αν δεν υπάρ­ξουν κοι­νω­νι­κές δα­πά­νες και,

β) τον λόγο ορίου φτώ­χειας μετά τις κοι­νω­νι­κές δια­νο­μές, που ανα­δει­κνύ­ει σε ποιο βαθμό οι κοι­νω­νι­κές δια­νο­μές πε­ριο­ρί­ζουν  το πο­σο­στό φτώ­χειας, το οποίο προ­κύ­πτει από την αρ­χι­κή δια­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος.

Ένα από τα μέτρα,  σε πολ­λές ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες, για τη μεί­ω­ση της αυ­ξα­νό­με­νης ει­σο­δη­μα­τι­κής ανι­σό­τη­τας, είναι η επι­βο­λή  φόρων στην πε­ριου­σία. Αυτό συ­νέ­βη και στη χώρα μας με την επι­βο­λή του ΕΝΦΙΑ, μόνο που στη χώρα μας η αρ­χι­κή επι­βο­λή του μέ­τρου αυτού, ως μνη­μο­νια­κού, έγινε σε όλα τα νοι­κο­κυ­ριά, χωρίς εξαι­ρέ­σεις και, μά­λι­στα, όχι για τη βελ­τί­ω­ση της  ανι­σο­κα­τα­νο­μής του ει­σο­δή­μα­τος, αλλά για την αύ­ξη­ση των εσό­δων του κρά­τους.

Με την επι­βο­λή των μνη­μο­νί­ων στη χώρα μας, καθώς και σε ορι­σμέ­να άλλα κράτη της Νό­τιας Ευ­ρώ­πης, διευ­ρύν­θη­κε αι­σθη­τά η ψα­λί­δα των  ει­σο­δη­μα­τι­κών ανι­σο­τή­των και ο βαθ­μός φτώ­χειας, σε σύ­γκρι­ση με τα πε­ρισ­σό­τε­ρα κράτη της Βό­ρειας Ευ­ρώ­πης, όπου η ανι­σο­κα­τα­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος την πε­ρί­ο­δο αυτή μειώ­θη­κε.

Είναι φα­νε­ρό, πλέον, ότι οι κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες τα τε­λευ­ταία χρό­νια, σε πα­γκό­σμιο επί­πε­δο, ακόμη και στις ανε­πτυγ­μέ­νες χώρες, απει­λούν σο­βα­ρά την κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή. Η αύ­ξη­ση της ανερ­γί­ας, ει­δι­κό­τε­ρα στους κόλ­πους των νέων, η άνιση πρό­σβα­ση στις υπη­ρε­σί­ες εκ­παί­δευ­σης και υγεί­ας, και η αύ­ξη­ση του πο­σο­στού  φτώ­χειας στον ευ­ρω­παϊ­κό πλη­θυ­σμό, απο­τε­λούν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, με αρ­νη­τι­κές επι­πτώ­σεις στην κοι­νω­νι­κή ευ­η­με­ρία.

Το φαι­νό­με­νο αυτό, των κοι­νω­νι­κών ανι­σο­τή­των, εγεί­ρει αμεί­λι­κτα ερω­τή­μα­τα, σχε­τι­κά με τη δυ­να­τό­τη­τα που έχουν οι κυ­βερ­νή­σεις, τόσο σε εθνι­κό όσο και σε ευ­ρω­παϊ­κό επί­πε­δο, ώστε να μπο­ρέ­σουν να πε­ριο­ρί­σουν τις ανι­σό­τη­τες και να ενι­σχύ­σουν την κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή, όπως προ­βλέ­πει το Ευ­ρω­παϊ­κό Κοι­νω­νι­κό Μο­ντέ­λο.

Κα­μπύ­λη Lorenz και Δεί­κτης GinI

Στο γρά­φη­μα πα­ρα­τη­ρού­με ότι:

α)  Η  πραγ­μα­τι­κή κα­τα­νο­μή του ει­σο­δή­μα­τος σε μία ιδα­νι­κή κοι­νω­νία, υπο­λο­γί­ζε­ται σε οποιο­δή­πο­τε ση­μείο πάνω στην κα­μπύ­λη Lorenz και κα­τα­δει­κνύ­ει την τέ­λεια ισό­τη­τα (ευ­θεία γραμ­μή Κ). Έτσι, π.χ. το 30% των νοι­κο­κυ­ριών (στον ορι­ζό­ντιο άξονα ) θα έχει το 30% των συ­νο­λι­κών ει­σο­δη­μά­των (στον κά­θε­το άξονα), το 60% θα έχει το 60% των ει­σο­δη­μά­των, κοκ.

β)  Αντί­θε­τα, όσο πιο με­γά­λος είναι ο χώρος της πε­ριο­χής Α, με­τα­ξύ της ευ­θεί­ας γραμ­μής (Κ) και της κα­μπύ­λης, τόσο με­γα­λύ­τε­ρη είναι η ανι­σό­τη­τα στη κα­τα­νο­μή των ει­σο­δη­μά­των και, επο­μέ­νως, ο χώρος αυτός κα­τα­δει­κνύ­ει το χάσμα ανι­σό­τη­τας (Δεί­κτης Gini)