ΥΠΠΟ: Αναδεικνύονται και συντηρούνται βυζαντινά μνημεία της Λέρου

Στην απο­κα­τά­σταση και ανά­δειξη τριών σημα­ντι­κών βυζα­ντι­νών μνη­μείων στη Λέρο, προχωρά το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού στη βάση των εγκε­κρι­μέ­νων εκπο­νη­θέ­ντων μελετών. Το πράσινο φως έλαβαν από το Κεντρικό Αρχαιο­λο­γικό Συμ­βού­λιο η αρχι­τε­κτο­νική μελέτη απο­κα­τά­στα­σης και ανά­δει­ξης της Εκκλη­σίας του Αγίου Πέτρου στον Δρυμώνα, οι μελέτες στα­τι­κής επάρκειας-δομικής απο­κα­τά­στα­σης και συντή­ρη­σης του ζωγρα­φι­κού δια­κό­σμου της Εκκλη­σίας της Αγίας Κιουράς στο Παρθένι και η αρχι­τε­κτο­νική μελέτη απο­κα­τά­στα­σης και ανά­δει­ξης της Εκκλη­σίας του Αγίου Ζαχαρία, στη Μερικιά.

Η Υπουρ­γός Πολι­τι­σμού Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Με σκοπό την προ­στα­σία, απο­κα­τά­σταση και ανά­δειξη των τριών σημα­ντι­κών βυζα­ντι­νών μνη­μείων του νησιού, το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού, δια της αρμό­διας Εφο­ρείας Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου, εκπό­νησε το σύνολο των απαι­τού­με­νων μελετών. Στόχος μας είναι να δια­σώ­σουμε τα σπου­δαία εικο­νο­γρα­φικά τεκ­μή­ρια, έργα των εξο­ρί­στων, του Ναού της Αγίας Κιουράς –τις φορητές εικόνες, τις εικόνες του τέμπλου και τις τοιχογραφίες- που λει­τουρ­γούν και ως χρο­νο­λο­γι­κές και ιστο­ρι­κές μαρ­τυ­ρίες της περιό­δου της δικτα­το­ρίας. Στόχος μας είναι οι Ναοί του Αγίου Πέτρου και του Αγίου Ζαχαρία να απο­κα­τα­στα­θούν δομικά, να ανα­δει­χθεί η ιστο­ρική  και η αρχαιο­λο­γική αξία τους και να λει­τουρ­γή­σουν ως επι­σκέ­ψιμα μνημεία.

Οι συγκε­κρι­μέ­νες επεμ­βά­σεις, επι­ση­μαί­νει σε ανα­κοί­νωσή του το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού, δια­φυ­λάσ­σουν τη βυζα­ντινή αρχι­τε­κτο­νική ταυ­τό­τητα των νησιών του βόρειου δωδε­κα­νη­σια­κού συμπλέγ­μα­τος. Συγ­χρό­νως, εντάσ­σο­νται στο συνο­λικό πρό­γραμμα του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού για την ανά­δειξη και αξιο­ποί­ηση του μονα­δι­κού πολι­τι­σμι­κού απο­θέ­μα­τος της Λέρου και της ιδιαί­τε­ρης αρχι­τε­κτο­νι­κής και πολε­ο­δο­μι­κής φυσιο­γνω­μίας της. Ήδη, με πόρους του Ταμείου Ανά­καμ­ψης έχει δημο­πρα­τη­θεί από την Υπη­ρε­σία Νεω­τέ­ρων Μνη­μείων και Τεχνι­κών Έργων Δωδε­κα­νή­σου και εξε­λίσ­σε­ται το έργο της απο­κα­τά­στα­σης του ιστο­ρι­κού κτηρίου «Ξενο­δο­χείο Λέρος» στο Λακκί, προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού άνω των 2.000.000 ευρώ».

Ιερός Ναός Αγίου Πέτρου στον Δρυμώνα

Ο Ιερός Ναός Αγίου Πέτρου βρί­σκε­ται σε μικρή από­σταση από την Ιερά Μονή Αγίων Αγγέλων, στον Δρυμώνα,  και έχει χαρα­κτη­ρι­σθεί αρχαιο­λο­γι­κός χώρος. Είναι κτι­σμέ­νος επάνω στα ερείπια τρί­κλι­της παλαιο­χρι­στια­νι­κής βασι­λι­κής. Παρά το μικρό μέγεθος του, απο­τε­λεί ένα εξαι­ρε­τι­κής σημα­σίας βυζα­ντινό μνημείο του νησιού αλλά και του νησιω­τι­κού χώρου του Αιγαίου, εν γένει. Πιθα­νο­λο­γεί­ται, προ­γε­νέ­στερη του τέλους του 10ου αιώνα, χρο­νο­λό­γησή του. Ο Ναός δεν αντι­με­τω­πί­ζει σοβαρά δομικά προ­βλή­ματα αλλά εντο­πί­ζο­νται οικο­δο­μι­κές βλάβες λόγω υγρα­σίας, φυσικής φθοράς, πλημ­με­λούς συντή­ρη­σης, καθώς και σε ατυχείς νεώ­τε­ρες επεμ­βά­σεις που έχουν αλλοιώ­σει τα αυθε­ντικά μορ­φο­λο­γικά στοι­χεία του. Η αρχι­τε­κτο­νική μελέτη έχει ως στόχο την απο­κα­τά­σταση και την αισθη­τική ανα­βάθ­μιση του Ναού. Οι επεμ­βά­σεις αφορούν ως επί το πλεί­στον στην αντι­με­τώ­πιση δομικών και οικο­δο­μι­κών προ­βλη­μά­των δια­τη­ρώ­ντας την υφι­στά­μενη μορφή του μνη­μείου, στη διε­νέρ­γεια ανα­σκα­φι­κής έρευνας στην παρα­κεί­μενη παλαιο­χρι­στια­νική βασι­λική με σκοπό την ιστο­ρική του τεκ­μη­ρί­ωση και την ανά­δειξη του περι­βάλ­λο­ντος χώρου του μνη­μείου.

Εκκλη­σία Αγίας Κιουράς στο Παρθένι

Η Εκκλη­σία της Αγίας Κιουράς είναι αφιε­ρω­μένη στη μνήμη της Αγίας Ματρώ­νας της Χιο­πο­λί­τι­δος, και βρί­σκε­ται στο Παρθένι, κοντά στο στρα­τό­πεδο των πολι­τι­κών κρα­του­μέ­νων, στο οποίο κατά τη διάρ­κεια της στρα­τιω­τι­κής δικτα­το­ρίας είχαν φυλα­κι­στεί αξιό­λο­γες προ­σω­πι­κό­τη­τες της Αρι­στε­ράς. Η ανέ­γερση του Ναού χρο­νο­λο­γεί­ται στον 18ο αιώνα. Σε επι­γραφή ανα­γρά­φε­ται η χρο­νο­λο­γία 1786, όπως, επίσης, και το όνομα του δωρητή «Ιωάννη Νικο­λάου Ρήγινα». Η παλαιό­τερη εικόνα του Ναού́ του ίδιου έτους, είναι η μεγάλη φορητή́, ένθρονη, προ­σκυ­νη­μα­τική εικόνα της Αγίας Ματρώνας, η οποία φέρει πλούσιο χρω­μα­τικό́ και πλα­στικό́ διά­κο­σμο με ανά­γλυφα επί­χρυσα και επάρ­γυρα στοι­χεία. Το 1943 το μνημείο υπέστη κατα­στρο­φές από τους βομ­βαρ­δι­σμούς των Γερ­μα­νών, ενώ εικά­ζε­ται πως ανα­κα­τα­σκευά­στηκε μετά την ενσω­μά­τωση της Δωδε­κα­νή­σου το 1947. Αρχι­τε­κτο­νικά ανήκει στον τύπο της τρί­κλι­της βασι­λι­κής με κεντρική καμα­ρο­σκεπή.

Η αξία της αρχι­τε­κτο­νι­κής σύν­θε­σης έγκει­ται ακριβώς στην αρμο­νική ανα­λο­γία των όγκων, στη μονο­χρω­μα­τική απλό­τητα, στη σαφή­νεια και στη γεω­με­τρική πλα­στι­κό­τητα. Κατά την επτα­ε­τία 1967-1974, οι πολι­τι­κοί κρα­τού­με­νοι του στρα­το­πέ­δου του Παρ­θε­νίου επι­σκεύ­α­σαν την Εκκλη­σία, η οποία στη συνέ­χεια τοι­χο­γρα­φή­θηκε, οικειο­θε­λώς και ανι­διο­τε­λώς, από τρεις εξό­ρι­στους καλ­λι­τέ­χνες: Καρα­γιάν­νης, Τζα­νε­τέας, Τσα­κί­ρης. Στα έργα αυτά, με τη νεω­τε­ρι­στική τεχνο­τρο­πία που απο­μα­κρύ­νε­ται από το αμιγώς βυζα­ντινό ύφος, απο­τυ­πώ­νο­νται γλαφυρά τα συναι­σθή­ματα αγωνίας και θλίψης των φυλα­κι­σμέ­νων. Το 1983, ο Ναός κηρύ­χθηκε ιστο­ρικό δια­τη­ρη­τέο μνημείο, «χαρα­κτη­ρι­στικό της μετα­βυ­ζα­ντι­νής λαϊκής αρχι­τε­κτο­νι­κής και συνάμα δια­κο­σμη­μένο με τις μονα­δι­κές στον ελλη­νικό χώρο τοι­χο­γρα­φίες που έγιναν από εξό­ρι­στους καλ­λι­τέ­χνες στο Παρθένι κατά τη διάρ­κεια της δικτα­το­ρίας 1967-74 και απο­δί­δουν την αγωνία και τη στέρηση της ελευ­θε­ρίας του ελλη­νι­κού λαού». Ορι­σμέ­νες μεμο­νω­μέ­νες προ­σπά­θειες κάλυψης των τοι­χο­γρα­φιών με ασβέστη από τον μοναχό Δανιήλ Καρ­τζούνη που είχε εγκα­τα­στα­θεί εκεί (1979-1981) δεν ολο­κλη­ρώ­θη­καν. Κατά τη διετία 1999-2001, ο Ναός απο­κα­τα­στά­θηκε και οι τοι­χο­γρα­φίες του συντη­ρή­θη­καν από ειδι­κευ­μένο συνερ­γείο συντη­ρη­τών αρχαιο­τή­των και έργων τέχνης της αρμό­διας Εφο­ρείας Αρχαιο­τή­των.

Ο Ναός έχει, συνεπώς, κατά καιρούς δεχθεί ποι­κί­λες επεμ­βά­σεις, οι οποίες στό­χευαν στη συντή­ρηση και στη δομική του απο­κα­τά­σταση. Σύμφωνα με την τεχνική έκθεση της μελέτης, παρά το γεγονός ότι το κέλυφος δια­τη­ρεί εν γένει την ακε­ραιό­τητά του, σημειώ­νο­νται δομικές βλάβες, τοπικές φθορές και αστο­χίες, θραύ­σεις, ρηγ­μα­τώ­σεις και ετοι­μορ­ρο­πίες. Στόχος της μελέτης στα­τι­κής επάρ­κειας είναι η δομική απο­κα­τά­σταση και ανά­δειξη του μνη­μείου. Ανάμεσα στις επεμ­βά­σεις περι­λαμ­βά­νο­νται εργα­σίες ενί­σχυ­σης στη στάθμη της θεμε­λί­ω­σης και δομικής ενί­σχυ­σης της τοι­χο­ποι­ίας. Η μελέτη συντή­ρη­σης και απο­κα­τά­στα­σης των τοι­χο­γρα­φιών και του δια­κό­σμου της Αγίας Κιουράς περι­λαμ­βά­νει ιστο­ρικά και αρχι­τε­κτο­νικά στοι­χεία, κατα­γραφή της κατά­στα­σης δια­τή­ρη­σης και προ­τά­σεις συντή­ρη­σης και απο­κα­τά­στα­σης.

Ιερός Ναός Αγίου Ζαχαρία, στη Μερικιά

Η αρχι­τε­κτο­νική μελέτη αφορά στην απο­κα­τά­σταση του Ιερού Ναού Αγίου Ζαχαρία, στη Μερικιά, βυζα­ντι­νού ναού μικρών δια­στά­σεων, με σκοπό την αντι­με­τώ­πιση των δομικών, οικο­δο­μι­κών και λει­τουρ­γι­κών προ­βλη­μά­των του. Ο Ναός, ως αρχαίο μνημείο προ­στα­τεύ­ε­ται από το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού ως ένα από τα χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερα δείγ­ματα της εκκλη­σια­στι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής του νησιού στους μεσο­βυ­ζα­ντι­νούς χρόνους. Η πρό­σβαση σε αυτόν γίνεται μέσω δια­μορ­φω­μέ­νων στην πλαγιά, σκα­λο­πα­τιών, από τη στάθμη αδιέ­ξο­δου αμα­ξι­τού δρόμου.

Στόχοι της προ­βλε­πό­με­νης επέμ­βα­σης είναι η αντι­με­τώ­πιση των δομικών και οικο­δο­μι­κών βλαβών και η αισθη­τική ανα­βάθ­μιση του Ναού και του αμέσου περι­βάλ­λο­ντος χώρου του, η ανά­δειξη της ιστο­ρι­κής και αρχαιο­λο­γι­κής του αξίας και η λει­τουρ­γική αξιο­ποί­ησή του ως επι­σκέ­ψι­μου μνη­μείου. Βάσει της μελέτης, προ­βλέ­πε­ται η δια­τή­ρηση της υπάρ­χου­σας μορφής του μνη­μείου, με την απο­κα­τά­σταση τοπικών δομικών προ­βλη­μά­των που προ­κά­λε­σαν η φθορά του χρόνου και οι νεό­τε­ρες επεμ­βά­σεις. Στο πλαίσιο αυτό προ­βλέ­πο­νται άμεσα στε­ρε­ω­τικά μέτρα, καθα­ρι­σμός του περι­βάλ­λο­ντος χώρου, διε­νέρ­γεια ανα­σκα­φι­κής έρευνας για την αρχαιο­λο­γική τεκ­μη­ρί­ωση του μνη­μείου, καθαί­ρεση ετοι­μόρ­ρο­πων σημείων λιθο­δο­μών στα ανώτερα τμήματα των τοίχων του Ναού.