ΟΟΣΑ – Αυξήθηκε η θνησιμότητα λόγω καρκίνου στην Ελλάδα την περίοδο οικονομικής κρίσης

Απο­κα­λυ­πτική είναι η νέα έκθεση του ΟΟΣΑ ανα­φο­ρικά με τη επί­πτωση του καρ­κί­νου στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα στοι­χεία το 2020 ανα­μέ­νο­νταν κατ’ εκτί­μηση 62.500 νέες δια­γνώ­σεις καρ­κί­νου στην Ελλάδα. Ο αριθμός αυτός αντι­στοι­χεί σε προ­τυ­πω­μένο κατά ηλικία δείκτη επί­πτω­σης 526 νέων περι­στα­τι­κών ανά 100 000 άτομα, ο οποίος είναι χαμη­λό­τε­ρος από τον μέσο όρο της ΕΕ. Ωστόσο, η μείωση της θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο ήταν βρα­δύ­τερη στην Ελλάδα απ’ ό,τι στην ΕΕ. Συνο­λικά, ο καρ­κί­νος στην Ελλάδα ευθυ­νό­ταν για έναν στους τέσ­σε­ρις θανά­τους το 2019, με τον καρκίνο του πνεύ­μονα να απο­τε­λεί την κύρια αιτία θανάτου από οποιον­δή­ποτε τύπο καρ­κί­νου.

Όπως ανα­φέ­ρει το ευρω­παϊκό σύστημα ενη­μέ­ρω­σης για τον καρκίνο (ECIS) του Κοινού Κέντρου Ερευνών, βάσει των τάσεων συχνό­τη­τας εμφά­νι­σης κατά τα έτη πριν από την παν­δη­μία, το 2020 ανα­μέ­νο­νταν στην Ελλάδα περίπου 62.500 νέα περι­στα­τικά καρ­κί­νου. Ο προ­τυ­πω­μέ­νος κατά ηλικία δείκτης επί­πτω­σης για όλες τις μορφές καρ­κί­νου ήταν χαμη­λό­τε­ρος από τον μέσο όρο της ΕΕ, με 526 έναντι 559 περι­στα­τι­κών ανά 100 000 άτομα. Ειδι­κό­τερα, οι τέσ­σε­ρις συχνό­τε­ροι τύποι καρ­κί­νου και για τα δύο φύλα αντι­προ­σω­πεύ­ουν το 50% όλων των καρ­κί­νων: καρ­κί­νος του πνεύ­μονα (14 %), του παχέος εντέρου (13%), του μαστού (12%), του προ­στάτη (10%) και της ουρο­δό­χου κύστης (9%).

Ο καρ­κί­νος του πνεύ­μονα ήταν ο κύριος τύπος καρ­κί­νου στους άνδρες (19%), ακο­λου­θού­με­νος από τον καρκίνο του προ­στάτη (18 %) και τον καρκίνο της ουρο­δό­χου κύστης (14%).

Ο καρ­κί­νος του μαστού ήταν ο κύριος τύπος καρ­κί­νου στις γυναί­κες (29%), ακο­λου­θού­με­νος από τον καρκίνο του παχέος εντέρου (12%) και τον καρκίνο του πνεύ­μονα (9%).

Τα νέα περι­στα­τικά καρ­κί­νου στους άνδρες ανα­μέ­νε­ται να αυξη­θούν κατά περίπου 20% κατά την περίοδο μεταξύ του 2020 και του 2040 (από 35 000 σε 44 000 περι­στα­τικά) και κατά 12% στις γυναί­κες (από 27 000 σε 30 000 περι­στα­τικά), αντί­στοιχα.

Το 2020 ο γαστρι­κός καρ­κί­νος (του στο­μά­χου) ανα­με­νό­ταν να αντι­προ­σω­πεύει το 3% των νέων περι­στα­τι­κών καρ­κί­νου στους άνδρες και το 2% στις γυναί­κες και αντι­στοι­χούσε σε συνο­λικό ποσοστό θνη­σι­μό­τη­τας 10 ανά 100 000 άτομα το 2019, τιμή που είναι παρό­μοια με τον μέσο όρο της ΕΕ.

Το μελά­νωμα του δέρ­μα­τος ανα­με­νό­ταν να αντι­προ­σω­πεύει το 2% των νέων περι­στα­τι­κών καρ­κί­νου τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναί­κες και το 2019 αντι­στοι­χούσε σε συνο­λικό ποσοστό θνη­σι­μό­τη­τας 2 ανά 100 000 άτομα.

Όσον αφορά τον παι­δια­τρικό καρκίνο, το 2020 ο προ­τυ­πω­μέ­νος κατά ηλικία δείκτης επί­πτω­σης σε παιδιά ηλικίας κάτω των 15 ετών ήταν 16 ανά 100 000 άτομα, τιμή που είναι υψη­λό­τερη από τον μέσο όρο της ΕΕ (15 ανά 100 000 άτομα).

Ο καρ­κί­νος σημα­ντι­κός παρά­γο­ντας θνη­σι­μό­τη­τας στην Ελλάδα

Αν και υπάρ­χουν ζητή­ματα συλ­λο­γής στοι­χείων στην Ελλάδα, σε από­λυ­τους αριθ­μούς το 2019 ένας στους τέσ­σε­ρις θανά­τους σχε­τι­ζό­ταν με τον καρκίνο (31 000 από τους 125 000 θανά­τους). Προ­τυ­πω­μένο κατά ηλικία, το συνο­λικό ποσοστό θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο στην Ελλάδα το 2019 ήταν 241 θάνατοι ανά 100 000 άτομα, τιμή που είναι ελαφρώς χαμη­λό­τερη από τον μέσο όρο της ΕΕ o οποίος ανήλθε σε 247 ανά 100 000 άτομα. Ωστόσο, κατά την τελευ­ταία δεκα­ε­τία η μείωση της θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο ήταν βρα­δύ­τερη στην Ελλάδα απ’ ό,τι στην ΕΕ, ενώ η συνο­λική θνη­σι­μό­τητα λόγω καρ­κί­νου αυξή­θηκε κατά τη διάρ­κεια της χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής κρίσης.

Η ετήσια πιθα­νό­τητα πρόωρου θανάτου εξαι­τίας οποιου­δή­ποτε τύπου καρ­κί­νου μειώ­θηκε οριακά από 7,6 % το 2000 σε 7,5 % το 2015, αλλά εκτι­μά­ται ότι θα αυξηθεί σε σχεδόν 8 % το 2030, ποσοστό που είναι πολύ υψη­λό­τερο από το 5,1 % του Στόχου Βιώ­σι­μης Ανά­πτυ­ξης (ΣΒΑ) 3.41 (ΠΟΥ, 2020). Η απο­φευ­κτή πρόωρη θνη­σι­μό­τητα συν­δέ­ε­ται με σημα­ντι­κές διαρ­θρω­τι­κές προ­κλή­σεις, μεταξύ των οποίων ζητή­ματα που αφορούν το ανθρώ­πινο δυνα­μικό σε μονάδες διά­γνω­σης και θερα­πείας, οι παρω­χη­μέ­νες υπο­δο­μές, ο κατα­κερ­μα­τι­σμός των υπη­ρε­σιών, η άνιση κατα­νομή των πόρων, η ανε­παρ­κής πρόληψη, η έλλειψη στρα­τη­γι­κών και προ­γραμ­μά­των για τον προ­συμ­πτω­μα­τικό έλεγχο και την έγκαιρη ανί­χνευση του καρ­κί­νου, καθώς και η αύξηση των παρα­γό­ντων κιν­δύ­νου στις πλέον ευά­λω­τες ομάδες του πλη­θυ­σμού.

Όσον αφορά τη γεω­γρα­φική κατα­νομή της θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο, το υψη­λό­τερο ποσοστό στην Ελλάδα παρα­τη­ρεί­ται στην περι­φέ­ρεια Αττικής, η οποία περι­λαμ­βά­νει την πρω­τεύ­ουσα, την Αθήνα (255 θάνατοι ανά 100 000 άτομα το 2019, αριθμός που αφορά τα δύο φύλα και όλες τις ηλικίες).

Τα στοι­χεία αυτά συν­δέ­ο­νται εν μέρει με τη συγκέ­ντρωση νοσο­κο­μείων στην εν λόγω περι­φέ­ρεια. Το δεύτερο υψη­λό­τερο ποσοστό θνη­σι­μό­τη­τας παρα­τη­ρεί­ται στην περι­φέ­ρεια Κεντρι­κής Μακε­δο­νίας, η οποία περι­λαμ­βά­νει τη δεύτερη μεγα­λύ­τερη πόλη, τη Θεσ­σα­λο­νίκη (250 θάνατοι ανά 100 000 άτομα).

Οι περι­φέ­ρειες Βορείου Αιγαίου και Ηπείρου παρου­σιά­ζουν τα χαμη­λό­τερα ποσοστά, με 201 και 206 ανά 100 000 άτομα, αντί­στοιχα. Συνο­λικά, κατά τη διάρ­κεια του 2000 και του 2018, τα χαμένα έτη ανα­με­νό­με­νης ζωής λόγω κακο­ή­θων νεο­πλα­σμά­των σημεί­ω­σαν τη χαμη­λό­τερη σχετική μείωση στις χώρες της ΕΕ, της τάξης του 10 % περίπου, ποσοστό που αντι­στοι­χούσε το 2019 σε 1 322 χαμένα έτη ζωής ανά 100 000 άτομα έως την ηλικία των 75 ετών. Η σχετική μείωση ήταν μεγα­λύ­τερη στους άνδρες (14 %) απ’ ό,τι στις γυναί­κες (4 %), με 1 599 και 1 074 χαμένα έτη ζωής το 2018, αντί­στοιχα.

Ο καρ­κί­νος του πνεύ­μονα και του παχέος εντέρου κύριες αιτίες θανάτου στην Ελλάδα

Το 2019 ο καρ­κί­νος του πνεύ­μονα ήταν η κύρια αιτία θανάτου από οποιον­δή­ποτε τύπο καρ­κί­νου στην Ελλάδα και ευθυ­νό­ταν για περίπου 59 θανά­τους ανά 100 000 άτομα. Ο καρ­κί­νος του πνεύ­μονα ευθύ­νε­ται για το 5,7 % του συνόλου των θανάτων και εξα­κο­λου­θεί να απο­τε­λεί συνο­λικά την τρίτη αιτία θανάτου, μετά τις καρ­δια­κές και τις εγκε­φα­λο­αγ­γεια­κές νόσους (ΕΛΣΤΑΤ, 2022). Η κατά­σταση αυτή μπορεί να εξη­γη­θεί εν μέρει από τον υψηλό επι­πο­λα­σμό του καπνί­σμα­τος στον ελλη­νικό πλη­θυ­σμό. Ο καρ­κί­νος του πνεύ­μονα απο­τε­λούσε ήδη την κυριό­τερη αιτία θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο το 2011, στοι­χείο που υπο­δει­κνύει ότι δεν είχαν θεσπι­στεί ούτε μέτρα ούτε νομο­θε­σία για τη μείωση του καπνί­σμα­τος. Συγκρι­τικά, το μέσο ποσοστό θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο του πνεύ­μονα στην ΕΕ μειώ­θηκε από 55 θανά­τους ανά 100 000 άτομα το 2011 σε 50 θανά­τους ανά 100 000 άτομα το 2019.

Η θνη­σι­μό­τητα από καρκίνο του παχέος εντέρου έχει σημειώ­σει ελαφρά αύξηση κατά την τελευ­ταία δεκα­ε­τία· ήταν η δεύτερη αιτία θανάτου από καρκίνο το 2019, με 22 θανά­τους ανά 100 000 άτομα. Κατά την περίοδο μεταξύ του 2011 και του 2019, η θνη­σι­μό­τητα από καρκίνο του παγκρέ­α­τος στην Ελλάδα αυξή­θηκε κατά 12 % και η θνη­σι­μό­τητα από καρκίνο του μαστού κατά 5 %, ενώ τα ποσοστά αυτά παρου­σί­α­σαν μείωση σε ολό­κληρη την ΕΕ. Η αύξηση της θνη­σι­μό­τη­τας από καρκίνο του μαστού είναι ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τική, δεδο­μέ­νου ότι έχει σημειω­θεί σημα­ντική πρόοδος όσον αφορά την ανί­χνευση και τη θερα­πεία της συγκε­κρι­μέ­νης νόσου.

Παρά­γο­ντες κιν­δύ­νου και πολι­τι­κές πρό­λη­ψης

Μολο­νότι το κάπνι­σμα στην Ελλάδα έχει μειωθεί τις τελευ­ταίες δύο δεκα­ε­τίες, το 2019 ένας στους τέσ­σε­ρις ενή­λι­κες κάπνιζε σε καθη­με­ρινή βάση, ποσοστό που συγκα­τα­λέ­γε­ται στα υψη­λό­τερα ποσοστά μεταξύ των χωρών της ΕΕ. Επι­πλέον, η δεκα­ε­τής περί­ο­δος δημο­σιο­νο­μι­κής λιτό­τη­τας επη­ρέ­ασε σημα­ντικά τους κοι­νω­νι­κούς προσ­διο­ρι­στές της υγείας στην Ελλάδα, ιδίως όσον αφορά τις φτω­χό­τε­ρες πλη­θυ­σμια­κές ομάδες. Η κατά­σταση αυτή υπο­νό­μευσε τις προ­σπά­θειες ελα­χι­στο­ποί­η­σης της επί­πτω­σης παρα­γό­ντων κιν­δύ­νου που μπορούν να προ­λη­φθούν μέσω της υιο­θέ­τη­σης πιο υγιει­νού τρόπου ζωής και περιό­ρισε τα δημόσια προ­γράμ­ματα πρό­λη­ψης του καρ­κί­νου.

Έγκαιρη ανί­χνευση

Λόγω του ότι η Ελλάδα δεν ήταν σε θέση να ανα­πτύ­ξει ολο­κλη­ρω­μένα προ­γράμ­ματα προ­συμ­πτω­μα­τι­κού ελέγχου του καρ­κί­νου, σε συν­δυα­σμό με τη σταθερή απουσία εθνικής στρα­τη­γι­κής για τον καρκίνο, τα απο­τε­λέ­σματα όσον αφορά την έγκαιρη ανί­χνευση της νόσου δεν είναι καθόλου ικα­νο­ποι­η­τικά. Η συντρι­πτική πλειο­νό­τητα των εξε­τά­σεων προ­συμ­πτω­μα­τι­κού ελέγχου διε­νερ­γού­νται σε ευκαι­ριακή βάση, ενώ μεγάλο μέρος τους πλη­ρώ­νε­ται από τους ίδιους τους πολίτες. Κατά συνέ­πεια, παρα­τη­ρού­νται σημα­ντι­κές δια­φο­ρές μεταξύ των ομάδων χαμη­λό­τε­ρου και υψη­λό­τε­ρου εισο­δή­μα­τος, καθώς και μεταξύ των αστικών και των πιο απο­μα­κρυ­σμέ­νων περιο­χών.

Επι­δό­σεις στην περί­θαλψη του καρ­κί­νου

Η πρό­σβαση στην φρο­ντίδα του καρ­κί­νου στην Ελλάδα περιο­ρί­ζε­ται από διά­φο­ρους παρά­γο­ντες. Σε αυτούς περι­λαμ­βά­νο­νται η συρ­ρί­κνωση του δημό­σιου συστή­μα­τος υγείας μετά από δια­δο­χι­κές δημο­σιο­νο­μι­κές περι­κο­πές λόγω των μέτρων λιτό­τη­τας, η απουσία εθνικής στρα­τη­γι­κής για τον καρκίνο και εθνικού μητρώου καρ­κί­νου, η έλλειψη εξει­δι­κευ­μέ­νου ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού και τα κενά όσον αφορά την ιατρική εκπαί­δευση στην ογκο­λο­γία. Οι μεγάλοι χρόνοι ανα­μο­νής και οι καθυ­στε­ρή­σεις ωθούν τους ασθε­νείς να απευ­θυν­θούν στον ιδιω­τικό τομέα ανα­λαμ­βά­νο­ντας μόνοι τους τα έξοδα. Ομοίως περιο­ρι­σμέ­νοι είναι οι ανθρώ­πι­νοι και υλικοί πόροι για την παροχή υπη­ρε­σιών ογκο­λο­γίας, οι οποίοι χαρα­κτη­ρί­ζο­νται από άνιση κατα­νομή ανά τη χώρα και έλλειψη εναρ­μό­νι­σης. Δεν εφαρ­μό­ζο­νται μηχα­νι­σμοί επι­τή­ρη­σης, ενώ τα δεδο­μένα σχετικά με την ποιό­τητα της περί­θαλ­ψης είναι ελά­χι­στα. Τα ζητή­ματα αυτά δημιουρ­γούν σημα­ντικά εμπόδια, ιδίως για τους περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νους, τους υπο­ε­ξυ­πη­ρε­τού­με­νους και τους απο­μο­νω­μέ­νους πλη­θυ­σμούς.