Με τα πατροπαράδοτα έθιμα το Πάσχα στα Δωδεκάνησα

Με πατρο­πα­ρά­δοτα έθιμα, που κλη­ρο­δο­τού­νται από γενιά σε γενιά, πρό­κει­ται να εορ­τα­στεί και φέτος το Πάσχα, στα νησιά της Δωδε­κα­νή­σου.

Τα έθιμα αυτά, δια­φέ­ρουν από νησί σε νησί και τηρού­νται ευλα­βικά από τις περισ­σό­τε­ρες οικο­γέ­νειες.

Μια σημα­ντική διαφορά, σε σχέση με τις περισ­σό­τε­ρες περιο­χές της χώρας, είναι ότι στα Δωδε­κά­νησα την ημέρα του Πάσχα δεν περι­λαμ­βά­νε­ται στο μενού ο οβελίας, τα κοκο­ρέ­τσια και τα συναφή εδέ­σματα.

Το τραπέζι της Ανά­στα­σης περι­λαμ­βά­νει την παρα­δο­σιακή μαγει­ρί­τσα (το βράδυ του Μεγάλου Σαβ­βά­του μετά το Χριστός Ανέστη) και την Κυριακή μεση­μέρι τον “Λαμπριάτη” που είναι αρνί ή κατσίκι στο φούρνο γεμιστό με ρύζι και εντό­σθια, που στα χωριά της Ρόδου ονο­μά­ζε­ται “καπ­πα­μάς”.

Στο νησί της Καλύ­μνου η Ανά­σταση είναι ιδιαί­τερα εντυ­πω­σιακή και “εκρη­κτική” με αυτο­σχέ­διους δυνα­μί­τες που ρίχνο­νται από τα υψώματα του νησιού και που είναι ιδιαί­τερα μεγάλης ισχύος και στην κυριο­λε­ξία ταρα­κου­νούν το νησί. Το μεγάλο Σαββάτο όλες οι οικο­γέ­νειες ετοι­μά­ζουν το παρα­δο­σιακό “μουούρι” που είναι γεμιστό αρνί ή κατσίκι που ψήνεται σε πήλινος σκεύος στους φούρ­νους.

Στη Σύμη μπο­ρείτε να ζήσετε το Πάσχα με δύο εντελώς δια­φο­ρε­τι­κούς τρόπους. Από τη μια ο Γιαλός και το Χωριό δια­νύ­ουν την πιο έντονη εβδο­μάδα της χρονιάς, με αλλε­πάλ­λη­λες φωτο­βο­λί­δες και εκρη­κτικά που σείουν το νησί σε ανύ­πο­πτο χρόνο. Αρκετοί επι­σκέ­πτες κάνουν την εμφά­νισή τους και μαζί με τους ντό­πιους τη Μεγάλη Παρα­σκευή το μεση­μέρι περνούν από όλους τους Επι­τα­φί­ους του νησιού, που παρά το μικρό του μέγεθος έχει συνο­λικά επτά(!). Την ίδια στιγμή, στο μεγάλο προ­σκύ­νημα του Πανορ­μίτη η Ανά­σταση είναι κατα­νυ­κτική.

Η Αστυ­πά­λαια τη Μεγάλη Εβδο­μάδα μυρίζει κανέλα και σαφράν. Τα γαλα­το­κού­λουρα, με κατσι­κί­σιο γάλα, κανέλα και ζάχαρη, και τα κίτρινα κου­λού­ρια, με το χλωρό ανθό­τυρο και το περί­φημο ντόπιο σαφράν, έχουν την τιμη­τική τους, αλλά ιδιαί­τερα είναι και τα λαζα­ρά­κια, που είναι ψωμάκια σε σχήμα ανθρώ­που. Στο νησί τρώνε επίσης ψάρι με ζαφορά και πιλάφι, φτιά­χνουν λαμπρό­πι­τες (πιτάκια με χλωρή και σαφράν), για­πρά­κια και αυγότες (πλεκτή κοτσίδα με κόκκινα αυγά και μαύρο σουσάμι). Πρω­τα­γω­νι­στής είναι ο λαμπρια­νός: το κατσίκι με ρύζι και συκω­τά­κια που ψήνεται σε πήλινη γάστρα όλη τη νύχτα. Κατα­να­λώ­νε­ται μετά την Ανά­σταση και τη φαντα­σμα­γο­ρική ανταλ­λαγή βεγ­γα­λι­κών μεταξύ των συνοι­κιών του Γιαλού και του Κάστρου.

Στη Πάτμο όλες οι εκδη­λώ­σεις την Μεγάλη Εβδο­μάδα είναι ξεχω­ρι­στές με πιο εντυ­πω­σιακή την τελετή του Νιπτήρα, την Μεγάλη Πέμπτη η οποία απο­τε­λεί ανα­πα­ρά­σταση του Μυστι­κού Δείπνου με τον ηγού­μενο της Μονής να πλένει τα πόδια 12 μοναχών που κάθο­νται γύρω από την εξέδρα όπως οι μαθητές στον Μυστικό Δείπνο. Για να παρα­κο­λου­θή­σουν την τελετή του Νιπτήρα μετα­βαί­νουν στο νησί αρκετοί πιστοί από όλες τις περιο­χές της χώρας

Στη Λέρο, ένα από τα παλαιά έθιμα που υπάρ­χουν είναι οι κάτοι­κοι του νησιού, τα ξημε­ρώ­ματα της Μεγάλης Παρα­σκευής να επι­σκέ­πτο­νται τα νεκρο­τα­φεία του νησιού και να φρο­ντί­ζουν τους τάφους των συγ­γε­νών τους ενώ την παρα­μονή του Μεγάλου Κανόνα πραγ­μα­το­ποιεί­ται στο νησί το έθιμο των “κλη­μά­των” όπου οι κάτοι­κοι υπό τον συντο­νι­σμό της εκκλη­σίας συγκε­ντρώ­νουν δεμάτια από κλήματα τα οποία τα καίνε φτιά­χνο­ντας καρ­βου­νά­κια για τα θυμιατά.

Στην Κάρπαθο τα πασχα­λινά έθιμα ξεχω­ρί­ζουν στον Όλυμπο, όπου οι κάτοι­κοι ακο­λου­θούν παρα­δό­σεις πένθους και θρήνου στη διάρ­κεια της Μεγάλης Εβδο­μά­δας, αλλά και λαμπρού εορ­τα­σμού, που κορυ­φώ­νε­ται τη Λαμπρή Τρίτη. Απο­χω­ρί­ζο­νται τις παρα­δο­σια­κές πολύ­χρω­μες στολές τους μόνο τη Μεγάλη Εβδο­μάδα, όταν τις αντι­κα­θι­στούν με μια “πένθιμη” ενδυ­μα­σία. Μετά το συγκι­νη­τικό Επι­τά­φιο της Μεγάλης Παρα­σκευής, οι γυναί­κες ετοι­μά­ζουν το Μεγάλο Σάββατο, το λαμπριά­τικο οφτό για την επόμενη μέρα, δηλαδή κατσι­κάκι ή αρνί με γέμιση, κυρίως από ρύζι.

Τη Δευτέρα του Πάσχα οι γυναί­κες πηγαί­νουν στους φούρ­νους, για να φουρ­νί­σουν πασχα­λι­νές πίτες με μυζήθρα και μπα­χα­ρικά και στη συνέ­χεια στο νεκρο­τα­φείο για να ασπρί­σουν και να στο­λί­σουν με λου­λού­δια τους τάφους. Οι Ολυ­μπί­τες στο­λί­ζουν τη Λαμπρή Τρίτη τις εικόνες της εκκλη­σίας με χρω­μα­τι­στές μαντί­λες και τις κου­βα­λάνε στα χέρια, οδεύ­ο­ντας ξανά προς το νεκρο­τα­φείο.

Στην Κω, ενώ οι μεγάλοι ασχο­λού­νται με τις πασχα­λι­νές δου­λειές και τον εκκλη­σια­σμό, τα παιδιά προ­ε­τοι­μά­ζο­νται για την Ανά­σταση. Παίρ­νουν μεγάλα κλειδιά από εκείνα που είχαν οι παλιές κλει­δα­ριές, δένουν με ένα σχοινί το κλειδί με μπα­ρούτι και βάζουν το καρφί στην τρύπα του κλει­διού, το βράδυ της Ανά­στα­σης το χτυπούν δυνατά στον τοίχο για να εκπυρ­σο­κρο­τή­σει. Άλλοι κόβουν μακριές λωρίδες χαρτιού, βάζουν στην άκρη της κάθε λωρίδας μπα­ρούτι και ένα φιτίλι, την τυλί­γουν τρι­γω­νικά, ώστε να προ­ε­ξέ­χει το φυτίλι που το ανάβουν και από την ώρα που ο παπάς λέει το “Χριστός Ανέστη”. Το πρωί του Μ. Σαβ­βά­του, η εκκλη­σία στρώ­νε­ται με μικρά μοβ μυρω­μένα λου­λού­δια του βουνού που λέγο­νται λαμπρές. Οι νοι­κο­κυ­ρές φτιά­χνουν τις λαμπρό­πιτ­τες και το γεμιστό αρνί.

Στο νησί της Κάσου ξεχω­ρί­ζουν από τα φαγητά τα κασιώ­τικα ντολ­μα­δά­κια που απο­τε­λούν τοπική σπε­σια­λιτέ, τα οποία παρα­σκευά­ζουν κατά χιλιά­δες(!) οι γυναί­κες του νησιού ενώ από τα πιο χαρα­κτη­ρι­στικά πανη­γύ­ρια είναι αυτό του Αϊ Γιώργη στις Χαδιές, την Τρίτη μετά το Πάσχα στο οποίο συμ­με­τέ­χουν όλοι οι κάτοι­κοι του νησιού.

Στη Νίσυρο τη Μεγάλη Παρα­σκευή σε όλη τη διάρ­κεια της περι­φο­ράς του επι­τα­φίου στους δρόμους και τα σοκάκια ψάλ­λο­νται τα εγκώμια από νέους και νέες του νησιού. Το Μεγάλο Σάββατο ο κόσμος γεμίζει τους ναούς για να πάρει μέρος στα “θρονιά”, την ώρα δηλαδή που ψάλ­λε­ται το “Ανάστα ο Θεός…” και ο ιερέας ραίνει με ροδο­πέ­ταλα τους πιστούς, αυτοί με τη σειρά τους χτυπούν τα στα­σί­δια των ναών και παρά­γε­ται ένας πολύ δυνατός θόρυβος.

Το μεση­μέρι και ύστερα από τις πρώτες κωδω­νο­κρου­σίες μαζεύ­ο­νται όλοι στην κεντρική πλατεία του Μαν­δρα­κιού, την Ηλι­κιω­μένη, όπου γίνεται ο λεγό­με­νος “πόλεμος”, όπως έχει καθιε­ρω­θεί να λέγεται τα τελευ­ταία χρόνια με χρήση δια­φό­ρων βεγ­γα­λι­κών που ετοι­μά­ζουν όλους για τον ερχομό της Ανά­στα­σης. Την Κυριακή του Πάσχα γίνεται η λιτά­νευση της εικόνας της Ανα­στά­σεως στους δρόμους του νησιού και κατα­λή­γει στους ναούς που τελεί­ται ο εσπε­ρι­νός της Αγάπης. Μετά όλοι μαζεύ­ο­νται οικο­γε­νειακά και γιορ­τά­ζουν με το καθιε­ρω­μένο κατσι­κάκι, το λεγό­μενο “καπ­πα­μάς”, το οποίο στη Νίσυρο συνη­θί­ζε­ται να μαγει­ρεύ­ε­ται στο φούρνο γεμιστό με ρύζι.

Στην Όλυμπο Καρ­πά­θου, η Μεγάλη Παρα­σκευή συγκλο­νί­ζει. Οι γυναί­κες απο­χω­ρί­ζο­νται τις χρω­μα­τι­στές φορε­σιές τους και μαυ­ρο­φο­ρε­μέ­νες στο­λί­ζουν τον Επι­τά­φιο, καρ­φι­τσώ­νουν επάνω του φωτο­γρα­φίες και μαντι­νά­δες για τους νεκρούς τους και με λυτά μαλλιά, χωρίς τις χαρα­κτη­ρι­στι­κές μαντί­λες, επι­δί­δο­νται σε έναν συγκλο­νι­στικό θρήνο. Η περι­φορά του Επι­τα­φίου τη νύχτα περι­λαμ­βά­νει επίσης μνεία στους νεκρούς κάθε σπιτιού. Σάββατο και Κυριακή, οι λύρες και οι μαντι­νά­δες ανα­λαμ­βά­νουν να φέρουν τη χαρά μέχρι και την Τρίτη της Λαμπρής, οπότε οι Ολυ­μπί­τες περι­φέ­ρουν τις εικόνες τους ξεκι­νώ­ντας από το νεκρο­τα­φείο και μετα­φέ­ρο­ντας το μήνυμα της Ανά­στα­σης.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ