Δρ. Τριαντάφυλλος Καρατράντος: «Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία άλλαξε δραματικά τον κόσμο γύρω μας»

Θα ήθελα να ξεκι­νή­σουμε τη συνέ­ντευξη από τις αλλαγές που κατά την εκτί­μησή σας θα επι­φέ­ρει στην παγκό­σμια ισορ­ρο­πία, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρα­νία.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρα­νία άλλαξε δρα­μα­τικά τον κόσμο γύρω μας. Είναι ένα γεγονός που θα έχει κατα­λυ­τική επιρροή στην παγκό­σμια ασφά­λεια, οδη­γώ­ντας σε αλλαγές που θα αφορούν σε ένα ευρύ φάσμα τομέων της ζωής μας- από την παγκό­σμια κοι­νω­νία και τον ΟΗΕ μέχρι την αμυ­ντική βιο­μη­χα­νία και την ενερ­γειακή πολι­τική. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό πως τα σενάρια που είχαν προ­ε­τοι­μα­στεί για την εξέλιξη του κόσμου σε ορί­ζο­ντα 2035-2040 τρο­πο­ποιού­νται καθώς η εισβολή της Ρωσίας πυρο­δό­τησε αλλαγές που δύσκολα μπο­ρού­σαν να είχαν υπο­λο­γι­στεί. Η κατάρ­ρευση της Σοβιε­τι­κής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου οδή­γη­σαν στην ανάδυση μιας νέας προ­σέγ­γι­σης στην ασφά­λεια. Ο περιο­ρι­σμός των δια­κρα­τι­κών πολέμων έστρεψε το πολι­τικό και επι­στη­μο­νικό ενδια­φέ­ρον στις ενδο­κρα­τι­κές συγκρού­σεις και σε άλλες απειλές που δεν προ­έρ­χο­νταν από κράτη, όπως η διεθνής τρο­μο­κρα­τία, η πει­ρα­τεία, αλλά και οι επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής και οι παν­δη­μίες. Οι επι­θέ­σεις της 11ης Σεπτεμ­βρίου 2001 στις ΗΠΑ κατέ­στη­σαν την τρο­μο­κρα­τία την κυρί­αρχη απειλή για τη διεθνή ασφά­λεια. Όμως, από το 2008 και τον πόλεμο στη Γεωργία είχε αρχίσει να γίνεται εμφανές στους ευρω­α­τλα­ντι­κούς θεσμούς πως η Ρωσία του Βλά­ντι­μιρ Πούτιν θα απο­τε­λέ­σει απειλή για την ευρω­παϊκή ασφά­λεια. Οι υβρι­δι­κές επι­χει­ρή­σεις της Ρωσίας στην Ουκρα­νία το 2014 με απο­κο­ρύ­φωμα την προ­σάρ­τηση της Κρι­μαίας και την αυτο­νό­μηση των περιο­χών του Ντον­μπάς έδειξαν πως η αντι­πα­ρά­θεση της Ρωσίας με τη Δύση ήταν δύσκολα να απο­φευ­χθεί. Δεν είναι τυχαίο πως τα στρα­τη­γικά κείμενα του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε., μετά τις επι­θέ­σεις στην Ουκρα­νία του 2014, έδωσαν ιδιαί­τερη σημασία στις λεγό­με­νες υβρι­δι­κές απειλές, περι­γρά­φο­ντας επί της ουσίας το υβρι­δικό δόγμα πολέμου της Ρωσίας. Η εισβολή όμως ήταν η κόκκινη γραμμή που πέρασε η Ρωσία και τίποτε δεν είναι πλέον το ίδιο.

Να περά­σουμε στην απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα των Διεθνών Οργα­νι­σμών και να μας πείτε τι άλλαξε, αν άλλαξε και προς ποια κατεύ­θυνση, μετά την εισβολή της Ρωσίας.

Υπάρ­χουν πολλές και δια­φο­ρε­τι­κές ανα­λύ­σεις και προ­σεγ­γί­σεις για τους λόγους, αλλά και για τον χρόνο που επέλεξε η Ρωσία να κάνει την εισβολή. Αυτό όμως που δεν μπορεί να αμφι­σβη­τη­θεί είναι το άδικο αυτού του πολέμου. Η εισβολή είναι μία κατα­στρα­τή­γηση του παγκό­σμιου συλ­λο­γι­κού συστή­μα­τος ασφά­λειας που δομή­θηκε μετά τον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο. Η προβολή της ισχύος με χρήση βίας και επι­θε­τικό πόλεμο, η φυσική κατά­σταση που περιέ­γραφε ο Hobbes στον Λεβιά­θαν, μας γυρίζει στη σκο­τεινή εποχή των αιμα­τη­ρών πολέμων στην Ευρώπη. Μία σημα­ντική διά­σταση της κρίσης ασφά­λειας που βιώ­νουμε αυτή την περίοδο απο­τε­λεί η πρό­σληψη κρατών, όπως η Ρωσία, για την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα και τη θέληση των διεθνών οργα­νι­σμών να δια­τη­ρή­σουν την παγκό­σμια ειρήνη και ασφά­λεια. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα απο­τε­λεί ο ΟΗΕ. Η αδυ­να­μία να εκδοθεί ψήφισμα κατα­δί­κης της εισβο­λής της Ρωσίας από το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας, λόγω του δικαιώ­μα­τος βέτο που έχουν τα μόνιμα μέλη, όπως η Ρωσία, δείχνει τα όρια της απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας των Ηνω­μέ­νων Εθνών. Αντί­στοιχα το ΝΑΤΟ είχε υπο­τι­μη­θεί, κυρίως κατά την περίοδο της προ­ε­δρίας Τράμπ, ενώ υπήρχαν πολλοί που υπο­στή­ρι­ζαν πως δεν έχει κάποια χρη­σι­μό­τητα τη σημε­ρινή εποχή, μεταξύ αυτών ο Πρό­ε­δρος Μακρόν που το είχε χαρα­κτη­ρί­σει «εγκε­φα­λικά νεκρό». Η Ε.Ε. από την πλευρά της προ­χω­ρούσε με αργά βήματα την ολο­κλή­ρωση στους τομείς της άμυνας και της ασφά­λειας. Όλα αυτά μετά την εισβολή της Ρωσίας άλλαξαν. Το ΝΑΤΟ ανα­γνω­ρί­ζε­ται ξανά ως ο κατα­λυ­τι­κός βρα­χί­ο­νας της ευρω­α­τλα­ντι­κής ασφά­λειας. Κράτη με παρά­δοση στην ουδε­τε­ρό­τητα, όπως η Φιν­λαν­δία, ανα­ζη­τούν ένα πλαίσιο συνερ­γα­σίας με το ΝΑΤΟ. Η Γερ­μα­νία εξήγ­γειλε ένα μεγάλο εξο­πλι­στικό πρό­γραμμα, αλλά­ζο­ντας μια πάγια μετα­πο­λε­μική σταθερά. Η Ε.Ε. με τη Στρα­τη­γική Πυξίδα, το νέο στρα­τη­γικό της δόγμα, δίνει έμφαση στο να κατα­στεί πάροχος ασφά­λειας (security provider) για τα κράτη- μέλη και τους πολίτες.

Θα ήθελα το σχόλιό σας για την στάση της Ευρώπης έναντι της απειλής και τι ενδε­χο­μέ­νως σημα­το­δο­τεί αυτό για την αντι­με­τώ­πιση της ανα­θε­ω­ρη­τι­κής συμπε­ρι­φο­ράς της Τουρ­κίας.

Η εισβολή της Ρωσίας ανα­δει­κνύει το σημα­ντικό πρό­βλημα των κρατών με αυταρ­χι­κές ηγεσίες και ανα­θε­ω­ρη­τική συμπε­ρι­φορά. Κράτη και ηγέτες στη γει­το­νιά της Ευρώπης. Αυταρ­χικά καθε­στώτα, οι λεγό­με­νες και ανε­λεύ­θε­ρες δημο­κρα­τίες (illiberal democracies), που μπορούν να κατα­στούν απειλή για την ευρω­παϊκή ασφά­λεια. Η Ε.Ε. είναι ένας δρώντας που στη­ρί­ζε­ται σε μεγάλο βαθμό στους κανόνες, στην ηθική και στο σεβασμό των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των. Αυτός είναι και ο λόγος που τα ζητή­ματα των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των και των ελευ­θε­ριών είναι σημα­ντικά για την εντα­ξιακή προ­ο­πτική μίας χώρας της Ευρώπης.

Η εισβολή όμως της Ρωσίας στην Ουκρα­νία απο­τε­λεί την επιτομή της εξα­γω­γής του αυταρ­χι­σμού και του ανα­θε­ω­ρη­τι­σμού. Όταν τα κράτη δεν σέβο­νται τους κανόνες, αλλά και το πλαίσιο των διεθνών συν­θη­κών που έχουν δημιουρ­γή­σει το status quo, και θέλουν να το ανα­θε­ω­ρή­σουν, οι διε­θνείς θεσμοί πρέπει να έχουν ένα πλαίσιο απα­ντή­σεων ώστε να απο­τρέ­ψουν και να αντι­με­τω­πί­σουν την απειλή. Αυτή είναι μία σημα­ντική παρα­κα­τα­θήκη της ενιαίας στάσης της Ε.Ε. έναντι της εισβο­λής. Παρά τις προ­βλέ­ψεις δια­φό­ρων πως η σημα­ντική ενερ­γειακή ή και οικο­νο­μική εξάρ­τηση κρατών- μελών από τη Ρωσία θα διεμ­βό­λιζε την Ε.Ε. και δεν θα επέ­τρεπε ενιαία και δυνα­μική απά­ντηση, η Ένωση στάθηκε ενωμένη έναντι της απειλής και έχει πλέον μία εργα­λειο­θήκη σημα­ντι­κών κυρώ­σεων που μπορεί να αξιο­ποι­ή­σει για να απο­τρέ­ψει την κλι­μά­κωση από αυταρ­χι­κές ηγεσίες και ανα­θε­ω­ρη­τι­κές χώρες. Αυτή είναι άλλωστε και μία βασική πτυχή του επι­χει­ρή­μα­τος της Ελλάδας, όπως εκφρά­στηκε από τον πρω­θυ­πουργό, για την υπο­στή­ριξη της σκληρής αντι­με­τώ­πι­σης της Ρωσίας. Η δημιουρ­γία μίας εργα­λειο­θή­κης, ενός πλαι­σίου δηλαδή, το οποίο θα μπορεί να αξιο­ποι­η­θεί σε κάθε περί­πτωση που υπάρχει αντί­στοιχη απειλή. Το νέο δόγμα της Ε.Ε., η Στρα­τη­γική Πυξίδα, έχει ανα­φο­ρές στις συμπε­ρι­φο­ρές κρατών που λει­τουρ­γούν απο­στα­θε­ρο­ποι­η­τικά για την περι­φε­ρειακή ειρήνη και ασφά­λεια. Ειδι­κό­τερα, δίνει έμφαση στην ανάγκη στα­θε­ρό­τη­τας στην περιοχή της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου και εστιά­ζει στους κιν­δύ­νους που προ­κα­λεί η αυξα­νό­μενη αμφι­σβή­τηση θαλασ­σίων ζωνών, υφα­λο­κρη­πί­δας και στην αυξα­νό­μενη επι­θε­τική στάση σε ενα­έ­ριους χώρους και υπο­γραμ­μί­ζε­ται η σημασία προ­στα­σίας της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς. Αυτές οι ανα­φο­ρές αντι­κα­το­πτρί­ζουν την ανα­θε­ω­ρη­τική συμπε­ρι­φορά της Τουρ­κίας. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που υπήρξε επίσημη αντί­δραση από την Τουρκία για τις συγκε­κρι­μέ­νες ανα­φο­ρές, αλλά και την κατεύ­θυνση της Στρα­τη­γι­κής Πυξίδας. Το πνεύμα της οποίας μπορεί να συμπυ­κνω­θεί στη βούληση των κρατών- μελών για ενότητα- αλληλεγγύη- απο­φα­σι­στι­κό­τητα στον τομέα της άμυνας και της ασφά­λειας ώστε να κατα­στεί η Ε.Ε. ένας ισχυρός και ικανός πάροχος ασφά­λειας. Αυτές οι ανα­φο­ρές απηχούν σε σημα­ντικό βαθμό τον πυρήνα των αξιών της ελλη­νι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής, για αυτό και το κείμενο απο­τε­λεί μία επι­τυ­χία και της ελλη­νι­κής διπλω­μα­τίας, που δια­δρα­μα­τί­ζει πλέον ενεργό ρόλο στα ζητή­ματα άμυνας και ασφά­λειας στην Ε.Ε., στην κατεύ­θυνση της ενί­σχυ­σης της στρα­τη­γι­κής αυτο­νο­μίας.

Είναι η Τουρκία μία άλλη Ρωσία;

Η Τουρκία είναι μια χώρα που έχει ανα­θε­ω­ρη­τι­κές βλέψεις και ρητο­ρική. Υπάρ­χουν ομοιό­τη­τες με την περί­πτωση της Ρωσίας (π.χ. αμφι­σβή­τηση διεθνών συν­θη­κών, απειλή πολέμου, κατα­πί­εση των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των, περιο­ρι­σμός των ελευ­θε­ριών, συγκε­ντρω­τι­σμός της κεντρι­κής εξου­σίας), αλλά και δια­φο­ρές (πλου­ρα­λι­στική λει­τουρ­γία της κοι­νο­βου­λευ­τι­κής δημο­κρα­τίας, μέλος του ΝΑΤΟ, καθε­στώς υπο­ψή­φιας προς ένταξης χώρα, σύνδεση με την ΕΕ και χρη­μα­το­δό­τηση σε σημα­ντικά ζητή­ματα όπως το μετα­να­στευ­τικό κ.α.). Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε πως η ανα­θε­ω­ρη­τική συμπε­ρι­φορά της Τουρ­κίας έχει συζη­τη­θεί αρκετές φορές σε Συμ­βού­λια υπουρ­γών, αλλά και αρχηγών κρατών της Ε.Ε., ενώ έχει δημιουρ­γη­θεί και μία εργα­λειο­θήκη κυρώ­σεων. Η στάση της Ε.Ε. έναντι της Ρωσίας, σε συν­δυα­σμό με τις προ­βλέ­ψεις της Στρα­τη­γι­κής Πυξίδας, στέλ­νουν ένα μήνυμα προς την Τουρκία και τον Πρόεδρο Ερντο­γάν, ότι η ανα­θε­ω­ρη­τική συμπε­ρι­φορά δεν έχει θέση στο ευρω­α­τλα­ντικό πλαίσιο ασφά­λειας. Σε μία περίοδο έντονου αντα­γω­νι­σμού μεταξύ Ρωσίας και χωρών της Δύσης, με την απειλή να έχει ακόμη και δια­στά­σεις χρήσης πυρη­νι­κών όπλων, είναι αυτο­νό­ητο πως τόσο οι ΗΠΑ, όσο και η Ε.Ε και το ΝΑΤΟ, δεν επι­θυ­μούν να υπάρ­χουν εστίες έντασης μεταξύ μελών του ΝΑΤΟ. Για αυτό και η Στρα­τη­γική Πυξίδα στέλνει ένα ξεκά­θαρο μήνυμα προς την Τουρκία. Σε αυτό το πλαίσιο, της προ­σπά­θειας δηλαδή βελ­τί­ω­σης του κλί­μα­τος μεταξύ Τουρ­κίας και Ελλάδας, ιδιαί­τερα σε μία τόσο κρίσιμη περίοδο, πρέπει να εντά­ξουμε και τη συνά­ντηση του πρω­θυ­πουρ­γού Κυριά­κου Μητσο­τάκη με τον Πρόεδρο Ερντο­γάν.

Ποια θα λέγατε ότι είναι σήμερα η θέση της Τουρ­κίας έναντι της Δύσης και βεβαίως ειδι­κό­τερα της Ελλάδας, μετά τις εξε­λί­ξεις στην Ουκρα­νία.

Μία σημα­ντική παρά­με­τρος είναι πως τόσο η Δύση, όσο και η Τουρκία δεν θέλουν να δια­κο­πεί η συνερ­γα­σία και η σχέση που υπάρχει. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που παρά την προ­βλη­μα­τική και επι­θε­τική συμπε­ρι­φορά της Τουρ­κίας σε αρκετές περι­πτώ­σεις (επι­θε­τική συμπε­ρι­φορά έναντι Ελλάδας και Κύπρου, προ­μή­θεια S-400, διπλω­μα­τική ένταση με τη Γαλλία κτλ.) οι δίαυλοι ήταν πάντα ανοι­χτοί. Για τη Δύση και κυρίως για τις ΗΠΑ η Τουρκία ήταν ένα κομβικό κράτος, σύμφωνα με το ορισμό του Paul Kennedy. Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να εντά­ξουμε και την ανοχή στην μερική αυτο­νό­μηση της Τουρ­κίας από τις άλλες χώρες- μέλη του ΝΑΤΟ στο ζήτημα των κυρώ­σεων κατά της Ρωσίας. Εάν όμως υπάρξει περαι­τέρω κλι­μά­κωση, τότε θα στε­νέ­ψουν τα περι­θώ­ρια, καθώς μία πιθανή επίθεση κατά χώρας- μέλους του ΝΑΤΟ δεν θα αφήσει περι­θώ­ρια για επι­τή­δεια ουδε­τε­ρό­τητα. Η Τουρκία λοιπόν βλέπει τον πόλεμο στην Ουκρα­νία ως μια στρα­τη­γική ευκαι­ρία να ανα­βαθ­μί­σει ξανά το ρόλο της στους ευρω­α­τλα­ντι­κούς θεσμούς. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα σε αυτή την κατεύ­θυνση απο­τε­λεί το κάλεσμα που απή­υ­θηνε ο Πρό­ε­δρος Ερντο­γάν προς την ΕΕ για να «ξεπα­γώ­σει» την εντα­ξιακή πορεία της Τουρ­κίας και να προ­ω­θή­σει το ζήτημα της Τελω­νεια­κής Ένωσης. Με την ανα­βάθ­μιση του ρόλου του ΝΑΤΟ είναι λογικό η Τουρκία να έρχεται πιο κοντά στη Δύση. Ενώ υπάρχει ακόμη και ο σχε­δια­σμός για την ενερ­γειακή απε­ξάρ­τηση της Ε.Ε. που δίνει ιδιαί­τερο βάρος στην ενερ­γειακή σημασία της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου. Η Τουρκία πρέπει να αξιο­ποι­ή­σει αυτό το παρά­θυρο ευκαι­ρίας για να αφήσει πίσω της τις ανα­θε­ω­ρη­τι­κές συμπε­ρι­φο­ρές που οδηγούν σε αστά­θεια στην περιοχή. Σε περίοδο πολε­μι­κών συγκρού­σεων το ζητού­μενο είναι η στα­θε­ρό­τητα στη νότια και στην ανα­το­λική Πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Οι γεω­πο­λι­τι­κές ισορ­ρο­πίες αλλά­ζουν ριζικά και το δίπολο Ελλάδα- Τουρκία θα μπο­ρούσε να κατα­στεί κομβικό για την ανα­το­λική Μεσό­γειο. Αυτό όμως προ­ϋ­πο­θέ­τει πως η Τουρκία θα συνει­δη­το­ποι­ή­σει πως σε μία νέα αρχι­τε­κτο­νική ασφά­λειας έχει να κερ­δί­σει περισ­σό­τερα από τη συνερ­γα­σία με την Ελλάδα, την Κύπρο, την Αίγυπτο και άλλες χώρες, παρά με την αμφι­σβή­τηση κεκτη­μέ­νων και προ­βλέ­ψεων συν­θη­κών. Αυτή είναι η μεγάλη εικόνα. Θα φανεί όμως στην πράξη αν η Τουρκία έχει επι­στρέ­ψει σε μία στρα­τη­γική θεώρηση που τοπο­θε­τεί την ίδια στη Δύση. Θα μιλάμε επί της ουσίας για μια επι­στροφή στην εποχή 1999- 2004, πριν αρχίσει η στα­διακή μετα­μόρ­φωση του στρα­τη­γι­κού δόγ­μα­τος της Τουρ­κίας. Δεν χρειά­ζε­ται υπερ­βο­λική αισιο­δο­ξία, αλλά ρεα­λι­στι­κές εκτι­μή­σεις. Μετά το απο­τυ­χη­μένο πρα­ξι­κό­πημα του 2016 η Τουρκία έχει επεν­δύ­σει σε μία παρα­τε­τα­μένη κρίση χαμηλής έντασης στην ανα­το­λική Μεσό­γειο. Παράλ­ληλα, σε αρκετές περι­πτώ­σεις, όπως η εμπλοκή της στη Λιβύη και τον Καύκασο, οδήγησε σε απο­στα­θε­ρο­ποί­ηση. Ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και την προ­σπά­θεια του Προ­έ­δρου Ερντο­γάν να εμφα­νί­ζει την Τουρκία ως την χώρα εκπρό­σωπο του μου­σουλ­μα­νι­κού κόσμου. Το μεγα­λύ­τερο όμως ζητού­μενο είναι ο βαθμός και ο τρόπος που η Τουρκία θα επι­λέ­ξει να δια­χει­ρι­στεί τη σχέση που έχει με τη Ρωσία. Μία σχέση που δεν είναι γραμ­μική, καθώς έχει πολλές ανα­τα­ρά­ξεις, αλλά είναι σημα­ντική. Μην ξεχνάμε πως η επιλογή της αγοράς του συστή­μα­τος S-400 ήταν από τους βασι­κούς λόγους που οδή­γη­σαν την Τουρκία έξω από το πρό­γραμμα για τα F-35.

Κλεί­νο­ντας, πρέπει να στα­θούμε και στον νέο ρόλο της Ελλάδας, τόσο σε επίπεδο ευρω­παϊ­κής ασφά­λειας και άμυνας, όπου πρω­τα­γω­νι­στεί στην προ­ώ­θηση της στρα­τη­γι­κής αυτο­νο­μίας, όσο και στον ενεργό και ανα­βαθ­μι­σμένο ρόλο που δια­δρα­μα­τί­ζει στην περιοχή της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου, με πρω­το­βου­λίες που έχουν ως κεντρική κατεύ­θυνση τη στα­θε­ρό­τητα και το σεβασμό του status quo. Τέλος, είναι σημα­ντική και η συστη­μα­τική ανα­βάθ­μιση της αμυ­ντι­κής ικα­νό­τη­τας και της απο­τρε­πτι­κής ικα­νό­τη­τας της χώρας μέσω των νέων εξο­πλι­σμών, αλλά και των αμυ­ντι­κών συμ­φω­νιών με την Γαλλία και τις ΗΠΑ.