Σωτήρης Ντάλης: Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η γεωπολιτική ενηλικίωση της Ευρώπης

Κύριε Ντάλη, δεν θα πε­ρί­με­νε κά­ποιος έναν πό­λε­μο στην καρ­διά της Ευ­ρώ­πης εν έτει 2022. Πώς φτά­σα­με ως εδώ;

Πράγ­μα­τι, ο πό­λε­μος στην Ευ­ρώ­πη ήταν μάλ­λον μια υπό­θε­ση που ανήκε στο σκο­τει­νό πα­ρελ­θόν της Γη­ραιάς Ηπεί­ρου. Ει­δι­κό­τε­ρα η ση­με­ρι­νή Ευ­ρω­παϊ­κή Ένωση χτί­στη­κε κυ­ριο­λε­κτι­κά πάνω στις στά­χτες και τα συ­ντρίμ­μια του Β’ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου. Ακο­λού­θη­σε η ιστο­ρι­κή γαλ­λο­γερ­μα­νι­κή συμ­φι­λί­ω­ση που απο­τέ­λε­σε τον βα­σι­κό πυ­λώ­να της ευ­ρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης πάνω στον οποίο στη­ρί­ζε­ται και σή­με­ρα η Ευ­ρώ­πη των «27». Τώρα πώς φτά­σα­με στη ρω­σι­κή ει­σβο­λή στην Ου­κρα­νία και στη με­γα­λύ­τε­ρη πο­λε­μι­κή σύ­γκρου­ση στην Ευ­ρώ­πη μετά το 1945; Για δεύ­τε­ρη φορά μέσα σε οκτώ χρό­νια, η Ρωσία πα­ρα­βιά­ζει τα σύ­νο­ρα της Ου­κρα­νί­ας. Μετά από την πε­ρί­φη­μη ομι­λία του Πού­τιν που ήταν μνη­μείο ιστο­ρι­κής πα­ρα­ποί­η­σης και προ­σπά­θεια αι­τιο­λό­γη­σης της ανα­θε­ώ­ρη­σης των συ­νό­ρων που σχε­δί­α­ζε, ακο­λού­θη­σε η ει­σβο­λή των τε­λευ­ταί­ων ημε­ρών και ο βομ­βαρ­δι­σμός των με­γά­λων πό­λε­ων και του Κιέ­βου. Ο πρό­ε­δρος της Ρω­σί­ας Βλα­δι­μίρ Πού­τιν μέχρι πρό­σφα­τα βρι­σκό­ταν ενώ­πιον ενός δι­λήμ­μα­τος. Μπο­ρού­σε να επι­λέ­ξει να κάνει τη χώρα του τέ­τοια δύ­να­μη που μα­κρο­πρό­θε­σμα θα σή­μαι­νε μια μό­νι­μη στρα­τη­γι­κή έντα­σης. Μπο­ρού­σε επί­σης να επι­λέ­ξει να κα­τα­στεί πρω­τα­γω­νι­στής και εταί­ρος σε μια νέα τάξη ασφά­λειας και στα­θε­ρό­τη­τας στην Ευ­ρώ­πη. Έχει πλέον επι­λέ­ξει το πρώτο και εξε­λίσ­σε­ται σε παρία της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας.

Δη­λώ­σα­τε σε πρό­σφα­τη πα­ρέμ­βα­σή σας, ότι η ρω­σι­κή ει­σβο­λή αλ­λά­ζει όχι μόνο το γε­ω­πο­λι­τι­κό τοπίο στη Γη­ραιά Ήπει­ρο, αλλά και τον ρου της διε­θνούς πο­λι­τι­κής… Φαί­νε­ται ότι εκτός από τη γε­ω­πο­λι­τι­κή στα­θε­ρό­τη­τα στην Ευ­ρώ­πη υπάρ­χουν πολ­λές απει­λές, από το Διε­θνές Δί­καιο μέχρι την ενερ­γεια­κή ισορ­ρο­πία…

– Ο πό­λε­μος αλ­λά­ζει τα πάντα. Η ρω­σι­κή ει­σβο­λή αλ­λά­ζει όχι μόνο το γε­ω­πο­λι­τι­κό τοπίο στη Γη­ραιά Ήπει­ρο, αλλά και τον ρου της διε­θνούς πο­λι­τι­κής. Αν οι ισχυ­ρές και αυ­ταρ­χι­κές δυ­νά­μεις αρ­χί­σουν και πάλι να κα­τα­πί­νουν τους αδύ­να­μους γεί­το­νές τους, τότε θα αλ­λά­ξει ρι­ζι­κά και ο τρό­πος που αι­σθά­νο­νται και συ­μπε­ρι­φέ­ρο­νται οι άν­θρω­ποι σε όλον τον κόσμο, έγρα­φε πρό­σφα­τα στον Economist, o Ισ­ραη­λι­νός φι­λό­σο­φος και ιστο­ρι­κός Γιου­βάλ Χα­ρά­ρι. Θα επι­στρέ­ψου­με άραγε σε άναρ­χες συ­μπε­ρι­φο­ρές όπου πολλά κράτη θα δώ­σουν με­γα­λύ­τε­ρη έμ­φα­ση στους εξο­πλι­σμούς; Θα υπο­νο­μευ­τεί η πα­γκό­σμια συ­νερ­γα­σία για την αντι­με­τώ­πι­ση προ­βλη­μά­των όπως η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή και η ρύθ­μι­ση τε­χνο­λο­γιών όπως η τε­χνη­τή νοη­μο­σύ­νη; Μήπως υπο­νο­μευ­τεί η διε­θνής συ­νερ­γα­σία για την αντι­με­τώ­πι­ση πα­γκό­σμιων προ­βλη­μά­των; Βρι­σκό­μα­στε μπρο­στά σε κομ­βι­κά ερω­τή­μα­τα γιατί ο πό­λε­μος αλ­λά­ζει τα πάντα.

Πώς σχο­λιά­ζε­τε τη στάση που τηρεί η ΕΕ με τη συ­ντο­νι­σμέ­νη βο­ή­θεια στην Ου­κρα­νία και την επι­βο­λή κυ­ρώ­σε­ων στη Ρωσία; Θα λέ­γα­τε ότι έχει ενι­σχυ­θεί το επί­πε­δο συ­νο­χής της; Βιώ­νει μια άμεση γε­ω­πο­λι­τι­κή ενη­λι­κί­ω­ση στο στρα­τη­γι­κό και αμυ­ντι­κό επί­πε­δο;

Για την ΕΕ ο πό­λε­μος στην Ου­κρα­νία είναι και μια άσκη­ση κοι­νής εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής και κοι­νής πο­λι­τι­κής άμυ­νας. Χώρες που δεν είχαν θε­τι­κή στάση απέ­να­ντι σε αυτό το κομ­βι­κό ζή­τη­μα (βλ. Πο­λω­νία, Ουγ­γα­ρία) τώρα διέ­βη­σαν τον Ρου­βί­κω­να και βιώ­νουν κι αυτές τη γε­ω­πο­λι­τι­κή ενη­λι­κί­ω­ση της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης. Αυτό θα ενι­σχύ­σει τη συ­νο­χή της Ένω­σης η οποία μετά τον ρωσο-ου­κρα­νι­κό πό­λε­μο δεν θα είναι μόνο μια ήπια δύ­να­μη.

Υπάρ­χουν πά­ντως φωνές που κά­νουν λόγο για έλ­λειμ­μα ηγε­σί­ας στην Ευ­ρώ­πη. Τι απα­ντά­τε;

Όντως υπάρ­χει αυτή η συ­ζή­τη­ση τα τε­λευ­ταία χρό­νια. Όμως η Ένωση μέσα από τις δυο προη­γού­με­νες κρί­σεις της τε­λευ­ταί­ας δε­κα­ε­τί­ας, την οι­κο­νο­μι­κή κρίση και την υγειο­νο­μι­κή κρίση της παν­δη­μί­ας, έγινε κα­λύ­τε­ρη και ενί­σχυ­σε τη συ­νο­χή της, ει­δι­κά μέσω της δια­χεί­ρι­σης της παν­δη­μί­ας. Έτσι θα γίνει και με την ου­κρα­νι­κή κρίση. Θα πάμε σε μια κα­λύ­τε­ρη Ευ­ρώ­πη και πιο πο­λι­τι­κή. Κι αυτό θα ενι­σχυ­θεί με την ιστο­ρι­κή στρο­φή της Γερ­μα­νί­ας σε σχέση με την πο­λι­τι­κή που είχαν χα­ρά­ξει τα τε­λευ­ταία εί­κο­σι χρό­νια Σρέ­ντερ και Μέρ­κελ. Θα μπο­ρού­σα να την χα­ρα­κτη­ρί­σω και γε­ω­πο­λι­τι­κή ενη­λι­κί­ω­ση της Γερ­μα­νί­ας που θα είναι κα­θο­ρι­στι­κή για την πο­λι­τι­κή ενο­ποί­η­ση της Ευ­ρώ­πης.

Πώς σχο­λιά­ζε­τε τη στάση της χώρας μας στη ρωσο-ου­κρα­νι­κή κρίση (βλ. απο­στο­λή αμυ­ντι­κού υλι­κού); Κιν­δυ­νεύ­ει να γίνει στό­χος «αντι­ποί­νων» της Ρω­σί­ας, όπως υπο­στη­ρί­ζουν συ­γκε­κρι­μέ­νες πλευ­ρές;

Κύριε Γκαρ­τζώ­νη, η χώρα μας δεν υπήρ­ξε ποτέ «ισα­πο­στά­κιας» μπρο­στά στα πα­γκό­σμια προ­βλή­μα­τα και βρέ­θη­κε πάντα από τη σωστή πλευ­ρά της Ιστο­ρί­ας (Α’ και Β’ Πα­γκό­σμιος Πό­λε­μος, συμ­με­το­χή στην ΕΟΚ/ΕΕ). Η Ελ­λά­δα, δεν είναι με­τα­ξύ Ανα­το­λής και Δύσης, όπως υπο­στη­ρί­ζουν αρ­κε­τοί, ούτε ου­δέ­τε­ρη είναι, ούτε ίσες απο­στά­σεις τηρεί. Τις δυ­τι­κές αξίες εν­στερ­νί­ζε­ται και τα δυ­τι­κά συμ­φέ­ρο­ντα υπε­ρα­σπί­ζε­ται. Είναι μέλος της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης και της Ευ­ρω­ζώ­νης (ευ­τυ­χώς) και απο­τε­λεί εγ­γυ­η­τή της ει­ρή­νης, της ασφά­λειας και της συ­νερ­γα­σί­ας στην πε­ριο­χή. Και αυτό είναι κομ­βι­κής ση­μα­σί­ας για την ευ­ρω­παϊ­κή κυ­ριαρ­χία στη ση­με­ρι­νή γε­ω­πο­λι­τι­κή στιγ­μή. Όσο για τη στάση της Ρω­σί­ας σή­με­ρα και της ΕΣΣΔ πα­λαιό­τε­ρα δεν πα­ρα­τη­ρή­θη­κε ποτέ κά­ποιος ου­σια­στι­κός ρόλος υπέρ των ελ­λη­νι­κών συμ­φε­ρό­ντων. Ει­δι­κό­τε­ρα στο Κυ­πρια­κό ει­δι­κοί με­λε­τη­τές έχουν μι­λή­σει και για αρ­νη­τι­κό ρόλο.

Κλεί­νο­ντας, κύριε Ντάλη τη συ­ζή­τη­σή μας, η Τουρ­κία ενερ­γο­ποιεί τη Συν­θή­κη του Μο­ντρέ και κλεί­νει τα στενά του Βο­σπό­ρου για τα πο­λε­μι­κά πλοία. Την ίδια στιγ­μή ο υπουρ­γός Εθνι­κής Άμυ­νας της Τουρ­κί­ας, Χου­λου­σί Ακάρ, υπο­στη­ρί­ζει ότι οι Έλ­λη­νες χρη­σι­μο­ποιούν τη ρω­σι­κή ει­σβο­λή στην Ου­κρα­νία για να πιέ­σουν τη Τουρ­κία. Μπο­ρεί η ου­κρα­νι­κή κρίση να «πυ­ρο­δο­τή­σει» μία ελ­λη­νο­τουρ­κι­κή κρίση;

Η Τουρ­κία προ­χω­ρά­ει έστω και με βαριά καρ­διά σε επί­δει­ξη δυ­τι­κού προ­σα­να­το­λι­σμού έστω και με επι­φυ­λά­ξεις για τις σκλη­ρές κυ­ρώ­σεις που επέ­βα­λε η Δύση στη Ρωσία. Όμως αυτό κρύ­βει κι έναν κίν­δυ­νο εγκλω­βι­σμού της. Δεν μπο­ρεί να εφαρ­μό­ζει τη Συν­θή­κη του Μο­ντρέ και να αμ­φι­σβη­τεί τη Συν­θή­κη της Λο­ζά­νης, συ­μπλή­ρω­μα της οποί­ας είναι η Συν­θή­κη του Μο­ντρέ. Βλέ­πει τη γε­ω­πο­λι­τι­κή ενη­λι­κί­ω­ση της Ένω­σης με την Ελ­λά­δα να είναι στην πρω­το­πο­ρία εκεί­νων των κρα­τών μαζί με τη Γαλ­λία που ερ­γά­ζο­νται για τη στρα­τη­γι­κή αυ­το­νο­μία της Ευ­ρώ­πης. Όντως, αυτή η εξέ­λι­ξη ενι­σχύ­ει τα ελ­λη­νι­κά συμ­φέ­ρο­ντα και μάλ­λον ενό­χλη­σε τον κο Ακάρ. Επί­σης, βλέ­πει την Ου­κρα­νία εν μέσω πο­λε­μι­κών συ­γκρού­σε­ων να ζη­τά­ει την έντα­ξή της στην ΕΕ και να βρί­σκει θε­τι­κή αντί­δρα­ση στο Ευ­ρω­παϊ­κό Κοι­νο­βού­λιο. Και η Τουρ­κία έχει θέση στη με­γά­λη ευ­ρω­παϊ­κή οι­κο­γέ­νεια αρκεί να προ­σαρ­μο­στεί στο κοι­νο­τι­κό κε­κτη­μέ­νο που ση­μαί­νει με­τα­ξύ πολ­λών άλλων υπο­χρε­ώ­σε­ων, πλή­ρης ομα­λο­ποί­η­ση των σχέ­σε­ών της με την Ελ­λά­δα, απο­χώ­ρη­ση του τουρ­κι­κού στρα­τού κα­το­χής από τη Βό­ρεια Κύπρο και ανα­γνώ­ρι­ση της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας.