Aλ. Δεσποτόπουλος, διεθνολόγος: Τι μπορεί να αποκομίσει η Ελλάδα από τον επικείμενο διάλογο με την Τουρκία;

Τη σημασία των επι­κεί­με­νων διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών Ελλάδας-Τουρκίας, απο­κω­δι­κο­ποιεί ο γνωστός διε­θνο­λό­γος ερευ­νη­τής του Τμή­μα­τος Τουρ­κι­κών και Σύγ­χρο­νων Ασια­τι­κών Σπουδών του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών κ. Αλέ­ξαν­δρος Δεσπο­τό­που­λος.

Ο κ. Αλέ­ξαν­δρος Δεσπο­τό­που­λος, απαντά σε καίρια ερω­τή­ματα της «δημο­κρα­τι­κής» για το πολυ­συ­ζη­τη­μένο θέμα, θέτο­ντας τα πράγ­ματα σε ρεα­λι­στική βάση κυρίως ως προς το τι μπορεί να περι­μέ­νει η Ελλάδα και τι μπορεί να απο­κο­μί­σει, από τον επι­κεί­μενο διάλογο με την Τουρκία.

Τι είναι οι

διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

Οι διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές δεν απο­τε­λούν επίσημη δια­πραγ­μά­τευση, αλλά μια άτυπη δια­δι­κα­σία. Δεν αφορούν στην ουσία της δια­πραγ­μά­τευ­σης, αλλά εκτί­μηση τυχόν σημείων σύγκλη­σης, ώστε στη συνέ­χεια να συνε­χι­στούν σε πολι­τικό επίπεδο. Οι συμ­με­τέ­χο­ντες σε αυτές «στρώ­νουν το δρόμο», συζη­τούν αλλά δεν δια­πραγ­μα­τεύ­ο­νται, ανα­ζη­τώ­ντας σημεία σύγκλη­σης.

Τι σημαί­νει

«συζη­τούν αλλά

δεν δια­πραγ­μα­τεύ­ο­νται»

Η δια­πραγ­μά­τευση συχνά ισο­δυ­να­μεί με δέσμευση, ενώ η συζή­τηση σε ανί­χνευση προ­θέ­σεων. Επίσης, η διευ­θέ­τηση ορι­σμέ­νων θεμάτων ορί­ζο­νται κατά το διεθνές δίκαιο ως μονο­μερή δικαιώ­ματα. Ας πάρουμε για παρά­δειγμα την υφα­λο­κρη­πίδα. Ο προσ­διο­ρι­σμός της γίνεται μονο­με­ρώς από κάθε χώρα. Η Ελλάδα λοιπόν μπορεί να συζητά την οριο­θέ­τηση θαλασ­σίων ζωνών, ως πρό­κριμα για τον προσ­διο­ρι­σμό της υφα­λο­κρη­πί­δας, αλλά τυπικά δεν την δια­πραγ­μα­τεύ­ε­ται, αφού ο προσ­διο­ρι­σμός του εύρους αυτής, κατά το διεθνές δίκαιο, γίνεται μονο­με­ρώς.

Τηρού­νται πρα­κτικά; Που

γίνο­νται οι συνα­ντή­σεις;

Ανταλ­λάσ­σο­νται επίσημα

έγγραφα; Πότε θα γίνει η

επόμενη συνά­ντηση;

Οι διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές λαμ­βά­νουν χώρα (εθι­μο­τυ­πικά) εναλλάξ στις δύο πρω­τεύ­ου­σες Ελλάδας και Τουρ­κίας. Η τελευ­ταία συνά­ντηση έγινε τον Μάρτιο του 2016 στην Αθήνα, οπότε η επόμενη συνά­ντηση προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται να γίνει στις 25 Ιανουα­ρίου 2021 στην Άγκυρα. Οι συνα­ντή­σεις γίνο­νται σε διπλω­μα­τικό επίπεδο. Δεν τηρού­νται πρα­κτικά και δεν ανταλ­λάσ­σο­νται επι­σή­μως έγγραφα. Σπάνια δίδο­νται κάποια ανε­πί­σημα σημειώ­ματα.

Είναι πρώτη φορά

που θα γίνουν διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

μεταξύ των δύο χωρών;

Όχι. Έχουν προη­γη­θεί ήδη 60 γύροι διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών, με την τελευ­ταία στην Αθήνα, το 2016. Οι διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές μεταξύ Ελλάδας και Τουρ­κίας ξεκί­νη­σαν την άνοιξη του 2002.

Γιατί είχαν στα­μα­τή­σει

οι διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές;

Σύμφωνα με πρό­σφα­τες δηλώ­σεις του Τούρκου Υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών κ. Μεβλούτ Τσα­βού­σολ­γου, «Όταν το 2016 ανέλαβε η κυβέρ­νηση Τσίπρα, δεν ήθελε να συνε­χί­σει τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις». Η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι ότι μετά την από­πειρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος το 2016 στην Τουρκία, ο Πρό­ε­δρος κ. Ταγίπ Ερντο­γάν υιο­θέ­τησε μία σκληρή πολι­τική γραμμή έναντι της Δύσης, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της Ελλάδας. Με μία σειρά ενερ­γειών τορ­πί­λιζε διαρκώς κάθε δυνα­τό­τητα δια­λό­γου (έρευνες και γεω­τρή­σεις στην Κυπριακή ΑΟΖ, έξαρση των παρα­βιά­σεων στο Αιγαίο, Τουρκο-λιβικό μνη­μό­νιο, έρευνες σε ελλη­νική υφα­λο­κρη­πίδα).

Τι επι­διώ­κει

η Τουρκία μέσα

από τις διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

Βλέ­πο­ντας τη μεγάλη εικόνα, η Άγκυρα επι­θυ­μεί να επι­δεί­ξει διάθεση συμ­βι­βα­σμού με τη Δύση, μετά και την εκλογή Μπάι­ντεν στις ΗΠΑ. Ο Ερντο­γάν προ­σπα­θεί να χτίσει γέφυρες με τις ΗΠΑ (πρό­τεινε τη σύσταση επι­τρο­πής για τους S400), με εκείνες τις χώρες της Ευρώπης που οι σχέσεις βρί­σκο­νται σε ένταση (επι­στολή Ερντο­γάν στο Γάλλο Πρόεδρο) και στη Μέση Ανατολή (διο­ρι­σμός Πρέσβη στο Ισραήλ, μετά από δύο χρόνια). Ως προς τις διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές, η Τουρκία στο­χεύει να συμπε­ρι­λά­βει θέματα που δεν δέχεται να συζη­τή­σει η Ελλάδα, όπως κυριαρ­χίας (Ίμια, γκρίζες ζώνες), μη επέ­κτα­σης των χωρικών μας υδάτων (12 ναυτικά μίλια), απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης νησιών, το εύρος του ενα­έ­ριου χώρου μας, θέμα Τουρ­κι­κής μει­νό­τη­τας στη Θράκη και ζητή­ματα δικαιο­δο­σίας στις περιο­χές έρευνας και διά­σω­σης. Κατά πολλούς ερευ­νη­τές, η Τουρκία προ­σέρ­χε­ται στο διάλογο προ­σχη­μα­τικά, έχοντας απο­φα­σί­σει να οδη­γή­σει τις επαφές σε αδιέ­ξοδο, εκτι­μώ­ντας ότι – του­λά­χι­στον για την ώρα, δεν μπορεί να απο­κτή­σει με διάλογο και προ­σφυγή στο διεθνές δίκαιο, ό,τι μπορεί να καρ­πω­θεί μέσα από την πρό­κληση έντασης και την προβολή ισχύος.

Τι επι­διώ­κει

η Ελλάδα μέσα

από τις διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

Η Ελλάδα επι­διώ­κει αρχικά την απο­μά­κρυνση της Τουρ­κίας από την πολι­τική των προ­κλή­σεων, και την επι­στροφή στο διάλογο. Φιλό­δο­ξος στόχος της Αθήνας είναι η από κοινού προ­σφυγή στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης, με απο­κλει­στικά θέματα την υφα­λο­κρη­πίδα και την οριο­θέ­τηση Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης. Τα θέματα αυτά είναι και τα μόνα που δέχεται η Αθήνα προς συζή­τηση.

Τι ευελ­πι­στεί

η Ευρώπη μέσα

από τις διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

Τα περισ­σό­τερα κράτη – μέλη επι­θυ­μούν να πέσουν οι τόνοι στο Αιγαίο και τη Μεσό­γειο, προ­κει­μέ­νου να προ­ω­θή­σουν έναν «θετικό» διάλογο με την Τουρκία, με στό­χευση τη δια­τή­ρηση και ανα­βάθ­μιση των διμερών σχέσεων (κυρίως εμπο­ρι­κών), την αντι­με­τώ­πιση των προ­σφυ­γι­κών ροών και την ανα­βάθ­μιση της τελω­νεια­κής ένωσης.

Ποιοι απαρ­τί­ζουν

τις ομάδες

των δύο χωρών

Η ελλη­νική ομάδα απαρ­τί­ζε­ται από τον πρέσβη ε.τ. κ. Παύλο Απο­στο­λίδη, τον πρέσβη Αλέ­ξαν­δρο Κουγιού και την κα Ιφι­γέ­νεια Καναρά. Ο κ. Απο­στο­λί­δης θεω­ρεί­ται διπλω­μά­της με τερά­στια πείρα, έχοντας και στο παρελ­θόν την ευθύνη διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών. Έχει υπη­ρε­τή­σει στην Κύπρο, στη Μόνιμη Αντι­προ­σω­πεία στα Ηνωμένα Έθνη, στην Άγκυρα και ως μόνιμος αντι­πρό­σω­πος της Ελλάδας στην ΕΕ. Η τουρ­κική ομάδα απο­τε­λεί­ται από τον κ. Σεντάτ Ονάλ, μόνιμο υφυ­πουργό ΥΠΕΞ, τον κ. Τσα­γκα­πτάι Ερτζι­γές, γενικό διευ­θυ­ντή Διμερών Πολι­τι­κών, Αερο­ναυ­τι­λια­κών και Συνο­ρια­κών Υπο­θέ­σεων, και τον κ. Μπαρίς Καλ­κα­βάν. Ο μεν Ονάλ θεω­ρεί­ται πιο χαμηλών τόνων από τον Ερτζι­γές, με τον δεύτερο να θεω­ρεί­ται βαθύς γνώστης των οριο­θε­τή­σεων των θαλασ­σίων ζωνών, που έχει συμ­με­τά­σχει σε διε­ρευ­νη­τι­κές και στο παρελ­θόν.

Τι μπο­ρούμε

να περι­μέ­νουμε

πραγ­μα­τικά από τις

διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές

Εφόσον οι διε­ρευ­νη­τι­κές επαφές δεν οδη­γη­θούν σε πρόωρο ναυάγιο, λόγω τυχόν τουρ­κι­κής αδιαλ­λα­ξίας, τότε κατά τη διάρ­κειά τους μπο­ρούμε να περι­μέ­νουμε αρχικά περιο­ρι­σμό της έντασης. Οι δια­με­τρικά αντί­θε­τες απόψεις των δύο χωρών δεν επι­τρέ­πουν αισιό­δο­ξες εκτι­μή­σεις για ουσια­στική πρόοδο στο αμέσως επόμενο διά­στημα. Αντί­θετα ο κίν­δυ­νος πρόωρου ναυα­γίου και ενός blame game (παι­χνί­δια ευθυνών) κάθε άλλο παρά μπορεί να απο­κλει­στεί. Πιθα­νό­τερο σενάριο είναι η ανα­κοί­νωση επί­τευ­ξης προόδου, η οποία όμως δεν ανα­μέ­νε­ται να είναι ουσια­στική, αλλά μπορεί να ανοίξει το δρόμο σε συνά­ντηση Μητσο­τάκη – Ερντο­γάν.

Βρε­θή­καμε ποτέ κοντά

σε ευόδωση των

διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών;

Το 2003 θεω­ρεί­ται η χρονιά που οι δύο χώρες βρέ­θη­καν πιο κοντά από ποτέ, κατά την διάρ­κεια των πρώτων διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών, λόγω και του ζωηρού ενδια­φέ­ρο­ντος της Τουρ­κίας προς την ΕΕ.