Η αθέατη βία εναντίον των παιδιών στα σπίτια του κορωνοϊού

Την ώρα που η κρίση της παν­δη­μίας του του κορο­νοϊού φέρνει στην επι­φά­νεια τα αυξα­νό­μενα φαι­νό­μενα ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, το News 24/7 δημο­σιεύει την ανάλυση/μελέτη της Θ. Κου­φο­νι­κο­λά­κου για το Ινστι­τούτο Εναλ­λα­κτι­κών Πολι­τι­κών ΕΝΑ η οποία διε­ρευνά το φαι­νό­μενο σε μεσο­πρό­θε­σμο αλλά και μακρο­πρό­θε­σμο επίπεδο.

Όπως αναλύει η Θεώνη Κου­φο­νι­κο­λά­κου:

Το φαι­νό­μενο της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας είναι σκο­τεινό. Ούτως ή άλλως κρύ­βε­ται πίσω από κλει­στές πόρτες και δια­χρο­νικά τα θύματα εκμυ­στη­ρεύ­ο­νται και καταγ­γέλ­λουν με μεγάλη δυσκο­λία. Σε κάθε περί­πτωση επο­μέ­νως, μας δια­φεύ­γει η πλήρης έκτασή του, καθώς και οι δια­βαθ­μί­σεις της έντασής του, στο σύνολό τους.

Την περίοδο της κρίσης του κορο­νοϊού, το φαι­νό­μενο οξύν­θηκε σημα­ντικά, καθώς αυξή­θηκε λόγω της απα­γό­ρευ­σης κυκλο­φο­ρίας και του συνα­κό­λου­θου κατ’ οίκον περιο­ρι­σμού, ο χρόνος της έκθεσης των θυμάτων στους κακο­ποι­η­τι­κούς θύτες.

Ο Γενικός Γραμ­μα­τέας των Ηνω­μέ­νων Εθνών Αντόνιο Γκου­τέ­ρες μίλησε για ένα «τρο­μα­κτικό παγκό­σμιο κύμα» ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας κατά την περίοδο της παν­δη­μίας και ώθησε τις κυβερ­νή­σεις να αυξή­σουν τις προ­σπά­θειες προ­κει­μέ­νου να απο­τρέ­ψουν την εκδή­λωση βίας σε βάρος των γυναι­κών.

Στα παιδιά όμως, τα πράγ­ματα είναι ακόμα πιο δύσκολα λόγω της περί­πλο­κης και ιδιαί­τερα έντονης εξάρ­τη­σής τους από τους γονείς, που ως ασκού­ντες την μέριμνα με βάση τις προ­βλέ­ψεις του Αστικού Κώδικα, εκπρο­σω­πούν το παιδί σε όλες τις υπο­θέ­σεις του και απο­τε­λούν επί της ουσίας τους θεσμι­κούς εγγυ­η­τές της προ­στα­σίας των δικαιω­μά­των τους.

Σύμφωνα με το άρθρο 1510 του Αστικού Κώδικα «Η μέριμνα για το ανήλικο τέκνο είναι καθήκον και δικαί­ωμα των γονέων (γονική μέριμνα), οι όποιοι την ασκούν από κοινού. Η γονική μέριμνα περι­λαμ­βά­νει την επι­μέ­λεια του προ­σώ­που, τη διοί­κηση της περιου­σίας και την εκπρο­σώ­πηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση ή δικαιο­πρα­ξία ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπο ή την περιου­σία του.

Σε περί­πτωση όπου η γονική μέριμνα παύει λόγω θανάτου, κήρυξης σε αφάνεια ή έκπτω­σης του ενός γονέα, η γονική μέριμνα ανήκει απο­κλει­στικά στον άλλο.

Αν ο ένας από τους γονείς αδυ­να­τεί να ασκήσει τη γονική μέριμνα για πραγ­μα­τι­κούς λόγους ή γιατί είναι ανί­κα­νος ή περιο­ρι­σμένα ικανός για δικαιο­πρα­ξία, την ασκεί μόνος ο άλλος γονέας. Η επι­μέ­λεια όμως του προ­σώ­που του τέκνου ασκεί­ται και από τον ανήλικο γονέα.»

Τι γίνεται όμως όταν οι ίδιοι οι ασκού­ντες την μέριμνα, εκείνοι που είναι επι­φορ­τι­σμέ­νοι με την προ­στα­σία του παιδιού το κακο­ποιούν; Οι μέρες του «μένουμε σπίτι» ανα­πό­φευ­κτα φέρνουν τα παιδιά σε μία θέση ακόμη πιο έντονης αδυ­να­μίας, καθώς απου­σιά­ζει η επαφή με άλλα πρόσωπα εμπι­στο­σύ­νης, όπως οι εκπαι­δευ­τι­κοί που μπορούν να γίνουν απο­δέ­κτες πλη­ρο­φο­ριών σε σχέση με την άσκηση ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας ή να ανα­γνω­ρί­σουν οι ίδιοι την συμ­πτω­μα­το­λο­γία της κακο­ποί­η­σης στην εικόνα του παιδιού στο σχολείο.

Στην πρό­σφατη κοινή δήλωση ηγε­τι­κών στε­λε­χών στον τομέα της παι­δι­κής προ­στα­σίας που δημο­σί­ευσε ο Παγκό­σμιος Οργα­νι­σμός Υγείας (ΠΟΥ) επι­ση­μαί­νε­ται, μεταξύ άλλων, ότι «το ένα τρίτο του παγκό­σμιου πλη­θυ­σμού βρί­σκε­ται σε lockdown λόγω του covid-19 και η ανα­στολή λει­τουρ­γείας των σχο­λείων έχει επη­ρε­ά­σει περισ­σό­τερα από 1,5 δισε­κα­τομ­μύ­ριο παιδιά. Οι περιο­ρι­σμοί στις μετα­κι­νή­σεις, η απώλεια εισο­δή­μα­τος, η απο­μό­νωση, ο συνω­στι­σμός και τα υψηλά επίπεδα άγχους και αγωνίας αυξά­νουν την πιθα­νό­τητα τα παιδιά να βιώνουν ή/και να γίνο­νται μάρ­τυ­ρες σωμα­τι­κής, ψυχο­λο­γι­κής και σεξουα­λι­κής βίας στο σπίτι, ιδιαί­τερα εκείνα τα οποίa δια­βιούν σε δυσλει­τουρ­γι­κές οικο­γέ­νειες…”.

Πως λει­τουρ­γεί το σύστημα (όταν υπάρχει)

Όμως για να κατα­στεί σαφές το πρό­βλημα που δημιουρ­γεί­ται κατά την περίοδο ισχύος των προ­στα­τευ­τι­κών μέτρων ενάντια στον covid 19, θα πρέπει πρω­τί­στως να γίνουν κατα­νοη­τές οι συστη­μι­κές ανε­πάρ­κειες και οι σημα­ντι­κές ελλεί­ψεις καθ’ όλο το διά­στημα πριν από αυτήν την περίοδο. Και για να γίνει αυτό με τη σειρά του, είναι χρήσιμο να περι­γρα­φεί σύντομα η επι­θυ­μητή ή σχεδόν ιδανική, με βάση τα υφι­στά­μενα εργα­λεία και το θεσμικό πλαίσιο, κατά­σταση σε σχέση με τη δια­χεί­ριση του φαι­νο­μέ­νου.

Σύμφωνα με το άρθρο 19 της Διε­θνούς Σύμ­βα­σης για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού, όπως κυρώ­θηκε με τον αυξη­μέ­νης τυπικής ισχύος νόμο 2101/92, τα συμ­βαλ­λό­μενα κράτη λαμ­βά­νουν όλα τα ανα­γκαία μέτρα για να προ­στα­τέ­ψουν το παιδί από κάθε μορφής βία και τα μέτρα αυτά πρέπει να περι­λαμ­βά­νουν εκπό­νηση κοι­νω­νι­κών προ­γραμ­μά­των για την υπο­στή­ριξη του παιδιού και της οικο­γέ­νειας.

Πιο ανα­λυ­τικά το άρθρο 19 της Διε­θνούς Σύμ­βα­σης για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού προ­βλέ­πει ότι:

1. Τα Συμ­βαλ­λό­μενα Κράτη λαμ­βά­νουν όλα τα κατάλ­ληλα νομο­θε­τικά, διοι­κη­τικά, κοι­νω­νικά και εκπαι­δευ­τικά μέτρα, προ­κει­μέ­νου να προ­στα­τεύ­σουν το παιδί από κάθε μορφή βίας, προ­σβο­λής ή βιαιο­πρα­γιών σωμα­τι­κών ή πνευ­μα­τι­κών, εγκα­τά­λει­ψης ή παρα­μέ­λη­σης, κακής μετα­χεί­ρι­σης ή εκμε­τάλ­λευ­σης, συμπε­ρι­λαμ­βα­νό­με­νης της σεξουα­λι­κής βίας, κατά το χρόνο που βρί­σκε­ται υπό την επι­μέ­λεια των γονέων του ή του ενός από τους δύο, του ή των νόμιμων εκπρο­σώ­πων του ή οποιου­δή­ποτε άλλου προ­σώ­που στο οποίο το έχουν εμπι­στευ­θεί.

2. Αυτά τα προ­στα­τευ­τικά μέτρα θα πρέπει να περι­λαμ­βά­νουν, όπου χρειά­ζε­ται, απο­τε­λε­σμα­τι­κές δια­δι­κα­σίες για την εκπό­νηση κοι­νω­νι­κών προ­γραμ­μά­των, που θα απο­σκο­πούν στην παροχή της απα­ραί­τη­της υπο­στή­ρι­ξης στο παιδί και σε αυτούς οι οποίοι έχουν την επι­μέ­λεια του, καθώς και για άλλες μορφές πρό­νοιας και για το χαρα­κτη­ρι­σμό, την αναφορά, την παρα­πο­μπή, την ανά­κριση, την περί­θαλψη και την παρα­κο­λού­θηση της εξέ­λι­ξης τους στις περι­πτώ­σεις κακής μετα­χεί­ρι­σης του παιδιού που περι­γρά­φο­νται πιο πάνω, και. όπου χρειά­ζε­ται, για δια­δι­κα­σίες δικα­στι­κής παρέμ­βα­σης».

Στο πλαίσιο αυτό, το πρώτο εκ των ων ουκ άνευ βήμα που είναι ανα­γκαίο να γίνει ώστε να κατα­στεί εφικτή η όποια δια­χεί­ριση του προ­βλή­μα­τος, είναι κατ’ αρχάς, η ανα­γνώ­ριση του. Λαμ­βά­νο­ντας υπόψη μάλιστα ότι τα παιδιά σπα­νιό­τερα και δυσκο­λό­τερα θα καταγ­γεί­λουν τα ίδια την κακο­ποί­ησή τους, η ανα­γνώ­ριση αποκτά ακόμη μεγα­λύ­τερη σημασία. Τούτο συμ­βαί­νει διότι τα παιδιά επίσης δύσκολα θα αντι­λη­φθούν ως κακο­ποί­ηση ή παρα­βί­αση των δικαιω­μά­των τους αυτό που τους συμ­βαί­νει, λόγω της αγάπης και της (συνήθως αδια­πραγ­μά­τευ­της) εμπι­στο­σύ­νης στο πρόσωπο του γονέα. Δύο παρά­γο­ντες, πέρα από τους γεί­το­νες και τους τρίτους, δια­δρα­μα­τί­ζουν εξαι­ρε­τικά σημα­ντικό ρόλο στον μηχα­νι­σμό υπο­βο­λής καταγ­γε­λιών και την ενη­μέ­ρωση της πολι­τείας. Το σχολείο και οι υπη­ρε­σίες υγείας. Ειδικά το σχολείο, ιδανικά, παρέχει ένα ασφαλές περι­βάλ­λον εμπι­στο­σύ­νης στο πλαίσιο της σχέσης που ανα­πτύσ­σει το παιδί με τον εκπαι­δευ­τικό και μπορεί από πολύ νωρίς, έγκαιρα δηλαδή, να δια­γνώ­σει τα χαρα­κτη­ρι­στικά εκείνα, που σχε­τί­ζο­νται με το φαι­νό­μενο της κακο­ποί­η­σης και να προ­χω­ρή­σει στην αναφορά, σύμφωνα με την πρό­βλεψη του άρθρου 23 του ν.3500/06.

Στην Ελλάδα με το νόμο 4521/2018 θεσμο­θε­τή­θηκε η επέ­κταση της υπο­χρε­ω­τι­κής προ­σχο­λι­κής εκπαί­δευ­σης, που ξεκι­νάει πλέον από την ηλικία των 4 ετών.

Για να συμβεί αυτό, ο εκπαι­δευ­τι­κός θα πρέπει ασφαλώς να έχει επι­μορ­φω­θεί ειδικά ως προς την ανα­γνώ­ριση και συγκρο­τη­μένη δια­χεί­ριση της κατά­στα­σης. Θα πρέπει ακόμη στο σχολείο να ενι­σχύ­ε­ται η συμ­με­τοχή, οι συλ­λο­γι­κές προ­σπά­θειες και να ενθαρ­ρύ­νο­νται οι σχέσεις μεταξύ των μαθητών, καθώς και η ενη­μέ­ρωση για τα δικαιώ­ματά τους, ώστε, ιδίως σε μεγα­λύ­τε­ρες ηλικίες, να μπορούν και τα άλλα παιδιά, υπε­ρα­σπι­ζό­μενα συμ­μα­θη­τές τους, να καταγ­γεί­λουν τη βία σε βάρος άλλων παιδιών.

Ασφαλώς, ειδικά σε σχέση με τη σεξουα­λική κακο­ποί­ηση, η ανα­γνώ­ριση της παρα­βί­α­σης θα πρέπει να γίνει και από το ίδιο το παιδί, το οποίο μάλιστα θα πρέπει να έχει εφο­δια­στεί με τη γνώση από μικρή ηλικία ώστε να γνω­ρί­ζει τα όρια του σώματος του και το πότε παρα­βιά­ζο­νται αυτά. Επο­μέ­νως πέραν των ανωτέρω, θα πρέπει να διδά­σκε­ται από μικρές ηλικίες στα σχολεία ένα curriculum σεξουα­λι­κής αγωγής που θα λαμ­βά­νει υπόψη το εκά­στοτε ανα­πτυ­ξιακό στάδιο και τις ανάγκες των παιδιών.

Το επόμενο βήμα, εφόσον λει­τουρ­γεί απρό­σκο­πτα και απο­τε­λε­σμα­τικά η παρα­πάνω δια­δι­κα­σία είναι η διε­ρεύ­νηση. Το σχολείο ή άλλες υπη­ρε­σίες, θα πρέπει να καλέ­σουν την κοι­νω­νική υπη­ρε­σία στον τόπο κατοι­κίας του παιδιού. Στη συνέ­χεια, κοι­νω­νι­κοί λει­τουρ­γοί που έχουν εκπαι­δευ­τεί σε ειδικό πρω­τό­κολλο για τη διε­ρεύ­νηση και δια­χεί­ριση της κακο­ποί­η­σης και της παρα­μέ­λη­σης, θα σπεύ­σουν προ­κει­μέ­νου να κατα­γρά­ψουν τα χαρα­κτη­ρι­στικά της οικο­γέ­νειας, τις εξει­δι­κευ­μέ­νες ανάγκες, την εκτί­μησή τους σε σχέση με την ύπαρξη ή μη της κακο­ποί­η­σης, αλλά και την αφήγηση του παιδιού (λαμ­βά­νο­ντας υπόψη βεβαίως το ανα­πτυ­ξιακό του στάδιο).

Τέλος (ένα τέλος που σημαί­νει την αρχή μία άλλης ακο­λου­θίας δια­δι­κα­σιών) θα πρέπει να αξιο­λο­γη­θεί το βέλ­τι­στο συμ­φέ­ρον του παιδιού, με γνώμονα τα εξα­το­μι­κευ­μένα χαρα­κτη­ρι­στικά του και να επι­λε­γεί το είδος της παρέμ­βα­σης ακού­γο­ντας προ­σε­κτικά και τη γνώμη του παιδιού. Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να επι­λε­γεί είτε η στήριξη της οικο­γέ­νειας μέσω συμ­βου­λευ­τι­κής καθο­δή­γη­σης ή/και δια­σύν­δε­σης με υπη­ρε­σίες ψυχικής υγείας και η προ­σε­κτική παρα­κο­λού­θησή της σε βάθος χρόνου, είτε η προ­σω­ρινή απο­μά­κρυνση του παιδιού με τοπο­θέ­τηση σε ανάδοχη οικο­γέ­νεια (συγ­γε­νική ή άλλη), μέχρι να αξιο­λο­γη­θεί η δυνα­τό­τητα επα­νέ­νω­σης με την βιο­λο­γική οικο­γέ­νεια, είτε σε ιδιαί­τερα ακραίες μη ανα­στρέ­ψι­μες περι­πτώ­σεις η ορι­στική απο­μά­κρυνση του παιδιού και η τοπο­θέ­τηση σε εναλ­λα­κτική φρο­ντίδα. Σε εναλ­λα­κτική φρο­ντίδα κατάλ­ληλη για το παιδί και όχι σε ιδρύ­ματα τα οποία πρέπει να είναι η έσχατη λύση με βάση και τις προ­βλέ­ψεις της ΔΣΔΠ.

Τι συμ­βαί­νει κατά την περίοδο της κρίσης ως προς την αντι­με­τώ­πιση της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής και τι ίσχυε πριν απ’ αυτήν

Τις ημέρες της κρίσης του κορο­νοϊού τα σχολεία είναι κλειστά. Άρα μία ιδιαί­τερα σημα­ντική πηγή πλη­ρο­φό­ρη­σης της πολι­τείας σε σχέση με τα περι­στα­τικά κακο­ποί­η­σης απου­σιά­ζει εντελώς. Ωστόσο,  ακόμη και κατά το διά­στημα λει­τουρ­γίας των σχο­λείων και παρά την πρό­βλεψη του άρθρου 23 του ν.3500/06, πολλοί εκπαι­δευ­τι­κοί ανα­φέ­ρουν προ­βλή­ματα στη δια­δι­κα­σία της ανα­φο­ράς τέτοιων περι­στα­τι­κών. Δεδο­μέ­νου ότι δεν έχει θεσμο­θε­τη­θεί πρω­τό­κολλο ή δια­δι­κα­σία υπο­χρε­ω­τι­κής επι­μόρ­φω­σης για την δια­χεί­ριση της κακο­ποί­η­σης, πολλοί εκπαι­δευ­τι­κοί ανα­φέ­ρουν αδυ­να­μία ανα­γνώ­ρι­σης του φαι­νο­μέ­νου. Επι­κα­λού­νται επι­πλέον φόβο για τις νομικές δια­δι­κα­σίες  (στην περί­πτωση υπο­βο­λής έγκλη­σης και μήνυσης από τους γονείς) καθώς και φόβο δια­τά­ρα­ξης των σχέσεων με την σχολική κοι­νό­τητα και την τοπική κοι­νω­νία. Στην Ελλάδα επίσης, πέρα από απο­σπα­σμα­τι­κές προ­σπά­θειες (σε θεμα­τι­κές εβδο­μά­δες ή σε επί μέρους κεφά­λαια άλλων μαθη­μά­των), δεν έχει εισα­χθεί μάθημα σεξουα­λι­κής αγωγής στα σχολεία σε αντί­θεση με πολλά άλλα κράτη-μέλη της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, ώστε το παιδί έγκαιρα να μπορεί να ανα­γνω­ρί­ζει τα ανάρ­μο­στα αγγίγ­ματα ή τον κίνδυνο σεξουα­λι­κής κακο­ποί­η­σης και να τον ανα­φέ­ρει σε πρόσωπα εμπι­στο­σύ­νης.

Ενδει­κτικά, η σεξουα­λική αγωγή έγινε υπο­χρε­ω­τική στα σχολεία της Γερ­μα­νίας το 1968, στις Δανία, Φιν­λαν­δία και Αυστρία το 1970 και στη Γαλλία το 1998. Στη Σουηδία η σεξουα­λική αγωγή εισήχθη ως προ­αι­ρε­τικό μάθημα το 1942 και το 1954 ξεκί­νησε και η ραδιο­φω­νική ανα­με­τά­δοσή του ενώ ξεκι­νάει από το δημο­τικό.

Επίσης, στην Ολλαν­δία, τα μαθή­ματα σεξουα­λι­κής αγωγής αρχί­ζουν από την ηλικία των 4 ετών.

Στο Βέλγιο η εκπαί­δευση εκκινεί πριν την ηλικία των 6 ετών και συνε­χί­ζε­ται μέχρι τα 16-17.

Την περίοδο της παν­δη­μίας επίσης, είναι πολύ πιο δύσκολη η λει­τουρ­γία των κοι­νω­νι­κών υπη­ρε­σιών, που καλού­νται σύμφωνα με τα παρα­πάνω, να κάνουν τη διε­ρεύ­νηση και να αξιο­λο­γή­σουν και ειση­γη­θούν προς την αρμόδια Εισαγ­γε­λία, το βέλ­τι­στο συμ­φέ­ρον του παιδιού, λόγω του περιο­ρι­σμού των φυσικών επαφών στο πλαίσιο των ενδε­δειγ­μέ­νων μέτρων ασφα­λείας. Ωστόσο, από πολύ καιρό πριν την κρίση, οι κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες λει­τουρ­γούν σε όλη την επι­κρά­τεια υπο­στε­λε­χω­μέ­νες, οι επι­μορ­φώ­σεις που γίνο­νται είναι απο­σπα­σμα­τι­κές και χωρίς συνοχή και οι πρα­κτι­κές δια­χεί­ρι­σης ιδιαί­τερα ανο­μοιο­γε­νείς σε όλη την επι­κρά­τεια, γεγονός το οποίο σχε­τί­ζε­ται με την έλλειψη ενιαίου θεσμι­κού πλαι­σίου για τις κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες τοπικής αυτο­διοί­κη­σης α΄και β΄βαθ­μού της χώρας. Η χαρ­το­γρά­φηση των αναγκών και των προ­βλη­μά­των που πρό­σφατα επι­χεί­ρησε ο Συνή­γο­ρος του Πολίτη ειδικά για τα ζητή­ματα διε­ρεύ­νη­σης της κακο­ποί­η­σης σε βάρος παιδιών σε κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες των πιο μεγάλων σε πλη­θυ­σμό Δήμων σε όλη την επι­κρά­τεια, κατέ­δειξε επι­προ­σθέ­τως των παρα­πάνω, δια­φο­ρο­ποί­ηση ακόμη και σε σχέση με την ενερ­γο­ποί­ηση των κοι­νω­νι­κών υπη­ρε­σιών. Οι περισ­σό­τε­ρες υπη­ρε­σίες δεν προ­βαί­νουν καθόλου σε διε­ρεύ­νηση δίχως εισαγ­γε­λική εντολή και άλλες (σημα­ντικά λιγό­τε­ρες) κινη­το­ποιού­νται με μόνη την επι­κοι­νω­νία με το σχολείο ή με εκπαι­δευ­τι­κές δομές (Περι­φε­ρειακά Κέντρα Εκπαι­δευ­τι­κού Σχε­δια­σμού και Κέντρα Εκπαι­δευ­τι­κής και Συμ­βου­λευ­τι­κής Υπο­στή­ρι­ξης). Όλες όμως οι υπη­ρε­σίες υπο­γράμ­μι­σαν τη σημασία της, σε χρονικό βάθος, παρα­κο­λού­θη­σης της οικο­γέ­νειας, που οι πόροι του συστή­μα­τος δεν επι­τρέ­πουν να γίνει ολο­κλη­ρω­μένα αυτή τη στιγμή.

Στο σκέλος της παρέμ­βα­σης, ο κορω­νο­ϊός επι­δει­νώ­νει ακόμη περισ­σό­τερο την κατά­σταση, διότι τις ημέρες αυτές δεν μπορεί να γίνει δια­σύν­δεση της οικο­γέ­νειας με υπη­ρε­σίες, ώστε να λάβουν οι γονείς και τα παιδιά συμ­βου­λευ­τική καθο­δή­γηση και υπο­στή­ριξη. Όμως και πριν από το διά­στημα του περιο­ρι­σμού των επαφών και της απα­γό­ρευ­σης κυκλο­φο­ρίας, οι υπη­ρε­σίες ήταν υπο­στε­λε­χω­μέ­νες με μεγάλες λίστες ανα­μο­νής. Επι­πρό­σθετα ο θεσμός της ανα­δο­χής, λει­τουρ­γεί δια­χρο­νικά αναι­μικά στην Ελλάδα, και στις περι­πτώ­σεις που κρί­νε­ται ανα­γκαία η απο­μά­κρυνση των παιδιών, η μονα­δική επί της ουσίας παρέμ­βαση εκ μέρους της πολι­τείας είναι η τοπο­θέ­τηση σε ίδρυμα, παρότι οι δομές αυτές σε μεγάλο βαθμό θεω­ρού­νται συστη­μικά κακο­ποι­η­τι­κές (R Johnson, K D Browne and C E Hamilton-Giachritsis,‘Young children in institutional care at risk of harm’, Trauma Violence and Abuse, 7(1): 1–26, 2006).

Τα έκτακτα μέτρα και οι ουσια­στι­κές παρεμ­βά­σεις

Ο συλ­λο­γι­σμός με τις τρεις παρα­μέ­τρους της ιδα­νι­κής κατά­στα­σης, των υφι­στά­με­νων δυσκο­λιών λόγω κορω­νοιού και των δια­χρο­νι­κών ελλεί­ψεων, στόχο έχει να κατα­δεί­ξει ότι μπορούν βεβαίως να ληφθούν μέτρα έκτα­κτης ανάγκης κατά το διά­στημα που η Ελλάδα και ο υπό­λοι­πος κόσμος, ταλα­νί­ζε­ται από την παν­δη­μία, ωστόσο η έκταση των βαθιά εγκα­τε­στη­μέ­νων προ υπαρ­χό­ντων προ­βλη­μά­των, επι­βάλ­λουν έναν συγκρο­τη­μένο σχε­δια­σμό, με διαρ­θρω­τι­κές αλλαγές και παρεμ­βά­σεις μεσο­μα­κρο­πρό­θε­σμα.

Σε αυτό το στάδιο της έκτα­κτης ανάγκης, καμπά­νιες ευαι­σθη­το­ποί­η­σης μπορούν να λει­τουρ­γή­σουν βοη­θη­τικά. Για παρά­δειγμα, υπάρ­χουν ακόμη γονείς και πρόσωπα φρο­ντί­δας που δεν γνω­ρί­ζουν τι συνιστά σωμα­τική τιμωρία, ότι απα­γο­ρεύ­ε­ται και τιμω­ρεί­ται από το νόμο και ότι έχει συντρι­πτι­κές επι­πτώ­σεις στον ψυχισμό και στην ανά­πτυξη του παιδιού και κάποιοι γονείς ενδέ­χε­ται να επη­ρε­α­στούν θετικά με την διάδοση της σχε­τι­κής πλη­ρο­φο­ρίας. Συν τοις άλλοις οι καμπά­νιες συμ­βάλ­λουν, στην δημιουρ­γία μίας κοι­νω­νι­κής κουλ­τού­ρας σε σχέση με την ηθι­κο­κοι­νω­νική απαξία της βίας σε βάρος των παιδιών (και όχι μόνο) και στην δημιουρ­γία ανα­πα­ρα­στά­σεων με επι­τε­λε­στική δύναμη για την αντι­με­τώ­πιση το φαι­νο­μέ­νου μακρο­πρό­θε­σμα.

Ωστόσο τα περισ­σό­τερα οικο­γε­νειακά προ­βλή­ματα έχουν πιο βαθιές και πιο δύσκολα προ­σβά­σι­μες ρίζες και δύσκολα αμβλύ­νο­νται με απλή ενη­μέ­ρωση των γονέων για τις τραυ­μα­τι­κές επι­πτώ­σεις της κακο­ποί­η­σης. Πολλά από τα ζητή­ματα της κακο­ποί­η­σης σχε­τί­ζο­νται και με τους παρά­γο­ντες της φτώ­χειας, της απο­στέ­ρη­σης και εν γένει της ευα­λω­τό­τη­τας των οικο­γε­νειών (πχ τα παιδιά με ανα­πη­ρίες θεω­ρού­νται ομάδα υψηλού κιν­δύ­νου για την κακο­ποί­ηση), ως εκ τούτου, οι υπη­ρε­σίες θα πρέπει να είναι σημείο ανα­φο­ράς και να υπο­στη­ρί­ζουν σε επίπεδο κοι­νό­τη­τας τις οικο­γέ­νειες, πριν και όχι μόνο μετά την εκδή­λωση του φαι­νο­μέ­νου.

Για τις μέρες του κορω­νοϊού, ακόμη και πρω­τό­κολλα έκτα­κτων εξ απο­στά­σεως παρεμ­βά­σεων μπορούν να δια­μορ­φω­θούν από τις υπη­ρε­σίες, λαμ­βά­νο­ντας υπόψη την πρω­τό­γνωρη εμπει­ρία του lockdown της παν­δη­μίας.

Όμως δίχως γεν­ναίες απο­φά­σεις και παρεμ­βά­σεις για την συνο­λική ανα­μόρ­φωση του συστή­μα­τος της παι­δι­κής προ­στα­σίας ο στόχος της κατα­πο­λέ­μη­σης της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, της προ­στα­σίας των παιδιών και του σεβα­σμού των δικαιω­μά­των τους θα μοιάζει μακρι­νός τόσο στην περίοδο της παν­δη­μίας και του κατ’ οίκον περιο­ρι­σμού, όσο και μετά από αυτήν.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Συνή­γο­ρος επα­νει­λημ­μένα έχει προ­τεί­νει υπο­βάλ­λο­ντας ανα­λυ­τι­κές συστά­σεις, την συγκρο­τη­μένη ενί­σχυση και οριο­θέ­τηση του ρόλου του συστή­μα­τος ανα­γνώ­ρι­σης δια μέσω της εισα­γω­γής του πρω­το­κόλ­λου Διε­ρεύ­νη­σης, Διά­γνω­σης και Δια­χεί­ρι­σης της κακο­ποί­η­σης και παρα­μέ­λη­σης του Ινστι­τού­του Υγείας του Παιδιού, σε όλες τις υπη­ρε­σίες που έρχο­νται σε επαφή με παιδιά, την υπο­χρε­ω­τική επι­μόρ­φωση των αστυ­νο­μι­κών, εισαγγελέων-δικαστών, εκπαι­δευ­τι­κών και των κοι­νω­νι­κών λει­τουρ­γών στις κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σίες σε σχέση με τη μεθο­δο­λο­γία και την προ­σέγ­γιση που πρέπει να ακο­λου­θεί­ται σε περι­πτώ­σεις κακο­ποί­η­σης κατά το λόγο αρμο­διό­τη­τάς τους.

Έχει ειση­γη­θεί επίσης, την ενί­σχυση των υπη­ρε­σιών που είναι κομ­βι­κής σημα­σίας για την πρόληψη της κακο­ποί­η­σης και την εκ των υστέρων παρέμ­βαση, καθώς και την ανα­βάθ­μιση του θεσμού της ανα­δο­χής, που απο­τε­λεί ένα πολύ­τιμο εργα­λείο με στόχο την αποφυγή της περαι­τέρω θυμα­το­ποί­η­σης του παιδιού εντός των επίσης κλει­στών τοίχων ενός ιδρύ­μα­τος. Στην ίδια κατεύ­θυνση, της απο­φυ­γής δηλαδή της δευ­τε­ρο­γε­νούς και επα­να­λαμ­βα­νό­με­νης θυμα­το­ποί­η­σης του παιδιού, είναι και τα Αυτο­τελή Γραφεία προ­στα­σίας Ανη­λί­κων Θυμάτων («σπίτια του παιδιού»), που έχουν θεσμο­θε­τη­θεί ως χώροι, μεταξύ άλλων, δικα­νι­κής εξέ­τα­σης παιδιών-θυμάτων βίας από το 20171, πλην όμως μέχρι σήμερα δεν έχουν λει­τουρ­γή­σει πουθενά στην Ελλάδα.

Οι επι­πτώ­σεις της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, ανάλογα με το είδος της (σωμα­τική, ψυχο­λο­γική, σεξουα­λική) και την έντασή της ποι­κί­λουν και είναι ιδιαί­τερα σοβαρές. Ενδει­κτικά, μπορούν να περι­λαμ­βά­νουν εμφά­νιση ψυχο­λο­γι­κών δια­τα­ρα­χών, χαμηλή σχολική επίδοση, προ­βλή­ματα κοι­νω­νι­κο­ποί­η­σης κ.ά ενώ η βία που δέχο­νται τα παιδιά, απο­τε­λεί σημα­ντικό παρά­γο­ντα κιν­δύ­νου για χρήση σωμα­τι­κής βίας στην ενήλικη ζωή τους.

Άρα είναι σημα­ντικό να επι­ση­μαν­θεί κλεί­νο­ντας, ότι η κακο­ποί­ηση των παιδιών υπο­νο­μεύει συνο­λικά την κοι­νω­νική συνοχή και ότι πρό­κει­ται για ένα φαι­νό­μενο το οποίο υπήρχε πριν την έξαρση του κορω­νοϊού και δυστυ­χώς με ασφά­λεια μπο­ρούμε να προ­βλέ­ψουμε ότι θα υπάρχει και μετά από αυτόν. Επο­μέ­νως, η κατάρ­τιση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού, είναι μία ευκαι­ρία να σχε­δια­στεί οριο­θε­τη­μένα και συγκρο­τη­μένα ένα σύστημα δια­χεί­ρι­σης του φαι­νο­μέ­νου, με μετρή­σι­μους δείκτες και ρεα­λι­στι­κούς στόχους, το οποίο αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει, προ­κει­μέ­νου να δια­συν­δε­θούν υπη­ρε­σίες και διε­πι­στη­μο­νι­κές ομάδες στη βάση ενιαίων πρω­το­κόλ­λων και να προ­στα­τευ­θούν τα παιδιά τόσο από τη βία καθαυτή όσο και από τις τραυ­μα­τι­κές παρεμ­βά­σεις του επί του παρό­ντος ανερ­μά­τι­στου συστή­μα­τός μας.

Σε αυτή τη δια­δρομή έχει επίσης μεγάλη σημασία η αποφυγή των διπλών μηνυ­μά­των. Όταν λέμε ότι θέλουμε να προ­στα­τέ­ψουμε και να σεβα­στούμε τα δικαιώ­ματα των παιδιών, θα πρέπει να είμαστε σε θέση να το πρά­ξουμε με ειλι­κρί­νεια και εντι­μό­τητα, γιατί αυτή είναι και η μόνη στάση που αρμόζει όταν απευ­θυ­νό­μα­στε σε παιδιά.

H Θεώνη Κου­φο­νι­κο­λά­κου είναι Βοηθός Συνή­γο­ρος του Πολίτη για τα Δικαιώ­ματα του Παιδιού

πηγή news247.gr