Πού οφείλονται οι σεισμοί των τελευταίων ημερών στην Ελλάδα; Ο Γεράσιμος Παπαδόπουλος απαντά

Η ιστορία θα μπο­ρούσε να είναι από εκείνες τις ευαί­σθη­τες με διδα­κτικό μήνυμα, που λένε στα παιδιά. Τον έθαψαν ζωντανό στη γη κι έκτοτε βογκάει και ανα­στε­νά­ζει επειδή τον πνίγει το άδικο… Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν είναι τίποτε περισ­σό­τερο από ένα στρογ­γυ­λε­μένο παρα­μύθι, επειδή ο Εγκέ­λα­δος έδωσε το όνομά του σε μία από τις τρο­μα­κτι­κό­τε­ρες φυσικές κατα­στρο­φές. Γιατί οι σεισμοί που προ­κα­λού­νται από τα… παρα­πο­νε­μένα βογκητά τού -κατά την ελλη­νική μυθολογία- αρχηγού των Γιγά­ντων, δεν αρκούν ως άλλοθι για την ανη­συ­χη­τική δρα­στη­ριό­τητα της Γης κάτω από τα πόδια μας…

Τις τελευ­ταίες, μάλιστα, ημέρες, θα έλεγε κανείς ότι εκεί κάτω, στα βαθιά του πλανήτη, γίνεται ένα… πανη­γύρι που εκδη­λώ­νε­ται με διαρ­κείς δονή­σεις στην επι­φά­νεια. Η επι­στη­μο­νική ερμη­νεία είναι σχεδόν κινη­μα­το­γρα­φική…

«Οι μεγάλοι και μικροί σεισμοί των τελευ­ταίων ημερών προ­κα­λού­νται από σπα­σί­ματα της λιθό­σφαι­ρας σε ολό­κληρο τον ελλα­δικό χώρο. Οι περισ­σό­τε­ροι από αυτούς είναι επι­φα­νεια­κοί, δηλαδή έχουν εστία σε βάθος έως και 50 χιλιο­μέ­τρων. Αλλά στο νότιο Αιγαίο γίνο­νται σεισμοί και ενδιά­με­σου βάθους με εστίες που φθάνουν τα 200 χιλιό­με­τρα. Αυτό οφεί­λε­ται στο ότι η αφρι­κα­νική λιθο­σφαι­ρική πλάκα κάμ­πτε­ται κατά μήκος του ελλη­νι­κού τόξου και βυθί­ζε­ται στο εσω­τε­ρικό της Γης. Εξαι­τίας της ίδιας δια­δι­κα­σίας, σε βάθος περίπου 150 χιλιο­μέ­τρων παρά­γε­ται θερμό μάγμα που ανε­βαί­νει προς την επι­φά­νεια και σχη­μα­τί­ζει το ηφαι­στειακό τόξο του νότιου Αιγαίου με κύρια ηφαι­στειακά κέντρα στη Σαντο­ρίνη και τη Νίσυρο, που θεω­ρού­νται ενεργά ηφαί­στεια. Στα Μέθανα το ηφαί­στειο είναι μάλλον ενεργό, ενώ στη Μήλο και στην Κω, τα ηφαί­στεια είναι ανε­νεργά πλέον. Σε όλα τα ηφαι­στειακά κέντρα, όμως, παρά­γο­νται κατά καιρούς και σεισμοί ηφαι­στεια­κής προ­έ­λευ­σης» εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δρ Γερά­σι­μος Παπα­δό­που­λος, σει­σμο­λό­γος, επι­στη­μο­νι­κός συνερ­γά­της της ΕΕ και της UNESCO.

Ένας ιδιό­τυ­πος «πόλεμος» διε­ξά­γε­ται από συστά­σεως του πλανήτη στη λιθό­σφαιρά του και οι τεκτο­νι­κές πλάκες που πάνε κι έρχο­νται δια­γκω­νι­ζό­με­νες, προ­κα­λούν στον μανδύα της σει­σμούς και αφυ­πνί­σεις ηφαι­στείων, στα οποία, πάντως, η Ελλάδα είναι συνη­θι­σμένη… Δεν είναι τυχαίο ότι οι ειδικοί επι­στή­μο­νες ανά τον κόσμο απο­κα­λούν τη χώρα μας «φυσικό εργα­στή­ριο σεισμών».

«Η ιστορία των σεισμών στην Ελλάδα πηγαί­νει πολύ βαθιά στο παρελ­θόν. Υπάρ­χουν γραπτές πηγές που ξεκι­νούν από τον Ηρόδοτο, τον πατέρα της ιστο­ρίας, φθάνουν στην κλασική αρχαιό­τητα (π.χ. Θου­κυ­δί­δης) και μετά, στους ελλη­νι­στι­κούς και βυζα­ντι­νούς χρόνους, στην αρα­βο­κρα­τία και την ενε­το­κρα­τία, στην οθω­μα­νική εποχή και κατα­λή­γουν στα νεότερα χρόνια, οπότε άρχισε η κατα­γραφή των σεισμών γύρω στα 1900. Αλλά και πριν, έχουμε μαρ­τυ­ρίες για ισχυ­ρούς σει­σμούς, από τα ίχνη που άφησαν πίσω τους στο έδαφος και σε αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους» σημειώ­νει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Παπα­δό­που­λος, και προ­σθέ­τει: «Το θέμα με τη χώρα μας δεν είναι μόνο ότι γίνο­νται πολλοί σεισμοί, ούτε το ότι έχει την υψη­λό­τερη σει­σμι­κό­τητα σε ολό­κληρη τη δυτική Ευρασία, δηλαδή από τα Ουράλια ίσαμε τον Ατλα­ντικό και από την Αφρική ως το Βόρειο Πόλο. Είναι και το ότι η σει­σμι­κό­τητα στην Ελλάδα έχει μεγάλη πολυ­πλο­κό­τητα και δεν συν­δέ­ε­ται μόνο με έναν τύπο ρηγ­μά­των, αλλά με όλους τους κύριους τύπους ρηγ­μά­των που συνα­ντάμε στον πλανήτη. Η λιθό­σφαιρα στη γεω­γρα­φική περιοχή της χώρας μας και τις γύρω περιο­χές είναι κυριο­λε­κτικά κατα­κερ­μα­τι­σμένη για τον λόγο ότι η περιοχή αυτή συν­θλί­βε­ται ανάμεσα στην αφρι­κα­νική πλάκα που κινεί­ται προς τα ΒΑ και την ευρα­σια­τική που κινεί­ται προς τα ΝΔ, με μία σχετική μεταξύ τους μετα­κί­νηση που φθάνει τα 6 εκα­το­στά ετησίως κατά μήκος του ελλη­νι­κού τόξου».

Το ελλη­νικό τόξο εκτεί­νε­ται από τα νησιά του Ιονίου, περνά στα νότια της Πελο­πον­νή­σου και μέσω της Κρήτης και της Καρ­πά­θου κατα­λή­γει στη Ρόδο και τη νοτιο­δυ­τική Τουρκία. Ταυ­τό­χρονα, η μικρή λιθο­σφαι­ρική πλάκα της Ανα­το­λίας, πρα­κτικά η γεω­γρα­φική περιοχή της Τουρ­κίας, μετα­κι­νεί­ται επίσης προς τα δυτικά και τα νοτιο­δυ­τικά, συμπλη­ρώ­νο­ντας το πεδίο των δυνά­μεων που ασκού­νται στη λιθό­σφαιρα της Ελλάδας. Εν ολίγοις και αν η δρα­στη­ριό­τητα των λιθο­σφαι­ρι­κών πλακών συνε­χι­στεί με τον ίδιο ή και ταχύ­τερο ρυθμό, οι χάρτες του μέλ­λο­ντος θα απει­κο­νί­ζουν την Ελλάδα αγκαλιά με την Τουρκία. Ωστόσο η δια­μόρ­φωση της στεριάς στον πλανήτη είναι υπόθεση παλιά και διαρκής. Το θέμα είναι τι γίνεται κατά τη διάρ­κειά της…

«Το απο­τέ­λε­σμα αυτής της κινη­τι­κό­τη­τας στη λιθό­σφαιρα της Γης είναι η πολύ υψηλή σει­σμι­κό­τητα που στα­τι­στικά εκφρά­ζε­ται στην Ελλάδα με έναν σεισμό μεγέ­θους 6 βαθμών της κλί­μα­κας Ρίχτερ, ή μεγα­λύ­τερο, περίπου κάθε χρόνο» σημειώ­νει ο κ. Παπα­δό­που­λος και διευ­κρι­νί­ζει: «Η συχνό­τητα εμφά­νι­σης, όμως, των σεισμών είναι τόσο μεγα­λύ­τερη όσο μικρό­τερο είναι το μέγεθος. Και αντί­στροφα. Οι μεγάλοι σεισμοί είναι πιο σπάνιοι. Για παρά­δειγμα, οι σεισμοί μεγέ­θους 7 R επα­να­λαμ­βά­νο­νται περίπου κάθε 10-12 χρόνια και οι ακόμη μεγα­λύ­τε­ροι ακόμη πιο αραιά. Ο τελευ­ταίος 7άρης, για την ακρί­βεια 6,9 R, που είχαμε στη χώρα μας, ήταν στις 24 Μαΐου του 2014 στο βόρειο Αιγαίο. Εσείς, ο κόσμος δεν τον θυμάστε, επειδή δεν προ­κά­λεσε κατα­στρο­φές. Αλλά ήταν ένας ισχυρός σεισμός στο πλαίσιο των ανα­με­νό­με­νων».

Για, δε, τη σει­σμική δρα­στη­ριό­τητα σε παγκό­σμιο επίπεδο, ο κ. Παπα­δό­που­λος σημειώ­νει ότι κάθε χρόνο γίνο­νται από 15 έως 18 σεισμοί των 7 R και άνω! Και αν παρα­τη­ρη­θεί κάτι περισ­σό­τερο σε αυτή τη συχνό­τητα, τότε δεν είναι τυχαίο…

Το ιστο­ρικό των σεισμών στην Ελλάδα

Ο μεγα­λύ­τε­ρος σεισμός, που έχει κατα­γρα­φεί στην Ελλάδα είχε μέγεθος περίπου 8,5 R και σημειώ­θηκε στις 21 Ιουλίου του 365 μ.Χ. στη δυτική Κρήτη, όπου η παρά­κτια ζώνη ανα­ση­κώ­θηκε κατά 6,5 μέτρα! Ταυ­τό­χρονα, ένα θηριώ­δες τσου­νάμι κατέ­κλυσε ολό­κληρη τη λεκάνη της ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου. Επα­νά­ληψη του φαι­νο­μέ­νου κατα­γρά­φηκε στις 8 Αυγού­στου του 1303, με τη διαφορά ότι αυτή τη φορά ο σεισμός έγινε στην ανα­το­λική πλευρά της Κρήτης.

Ο αμέσως επό­με­νος σε μέγεθος σεισμός κατα­γρά­φε­ται στις 12 Οκτω­βρίου του 1856 με επί­κε­ντρο στη θαλάσ­σια περιοχή ανάμεσα στην Κρήτη και τη Ρόδο και έχει μέγεθος 8,2 βαθμούς της κλί­μα­κας Ρίχτερ. Ο σεισμός εξα­φα­νί­ζει επτά χωριά στην Κρήτη και αφήνει πίσω του σε Κρήτη, Ρόδο, Κάρπαθο, Κάσο, Σύμη, Καστε­λό­ριζο, Αμοργό και Κύπρο 618 νεκρούς, 638 τραυ­μα­τίες και περί τα 17.000 σπίτια κατε­στραμ­μένα ή με σοβαρές ζημιές.

Αλλά πλού­σιος σε σει­σμική δρα­στη­ριό­τητα είναι και όλος ο 20ος αι., στη διάρ­κεια του οποίου έχουν σημειω­θεί ανά την Ελλάδα, σύμφωνα με το αρχείο του Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών, 37 φονικοί σεισμοί μεγέ­θους από 6 έως και 8 βαθμών της κλί­μα­κας Ρίχτερ και αμέ­τρη­τοι μικρό­τε­ροι. Τα ισχυ­ρό­τερα χτυ­πή­ματα του Εγκέ­λα­δου κατα­γρά­φο­νται στις 11 Αυγού­στου του 1903 και στις 26 Ιουνίου του 1926 με 7,2 R και 8 R στα Κύθηρα και τη Ρόδο αντί­στοιχα. Συγκρι­τικά με τις φονικές συνέ­πειες των κατο­πι­νών σεισμών, δεν φαί­νο­νται δρα­μα­τι­κοί, δεδο­μέ­νου ότι 14 ήταν οι νεκροί στα Κύθηρα και 12 στη Ρόδο. Ωστόσο, αν ανα­λο­γι­στεί κανείς τον αριθμό των σπιτιών και των κατοί­κων των νησιών εκείνης της εποχής, οι αριθμοί ασφαλώς δεν είναι αμε­λη­τέοι. «Η κατα­στρο­φι­κό­τητα ενός σεισμού δεν εξαρ­τά­ται μόνο από το μέγεθός του. Πρέπει να συντρέ­χουν ταυ­τό­χρονα πολλοί παρά­γο­ντες. Το μέγεθος, η δομή του εδάφους, τα ποιο­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά των κατοι­κιών, ο χρόνος και η διάρ­κεια της δόνησης κ.α.» εξηγεί ο κ. Παπα­δό­που­λος.

Πάντως, ο φονι­κό­τε­ρος σεισμός του προη­γού­με­νου αιώνα χτύπησε στις 12 Αυγού­στου του 1953 το νησιω­τικό σύμπλεγμα Κεφαλονιά-Ζάκυνθος-Ιθάκη, όπου κατα­γρά­φη­καν συνο­λικά 455 νεκροί, 21 αγνο­ού­με­νοι και 2.412 τραυ­μα­τίες. Ενδει­κτικό της σφο­δρό­τη­τας του σεισμού ήταν το γεγονός ότι από τα συνο­λικά 33.300 σπίτια των τριών νησιών, κρα­τή­θη­καν όρθια κάτι παρα­πάνω από 5.000! Το πέρασμα του Εγκέ­λα­δου άφησε γκρε­μί­δια ολό­κληρη τη Ζάκυνθο, ολό­κληρη την Ιθάκη, το Αργο­στόλι και το Ληξούρι! Ενδει­κτικά είναι τα πρω­το­σέ­λιδα των εφη­με­ρί­δων της εποχής… «Κεφαλ­λη­νία, Ζάκυν­θος, Ιθάκη δεν υπάρ­χουν από της χθες» δημο­σί­ευε σε πηχυαίο τίτλο στις 13 Αυγού­στου 1953 η εφη­με­ρίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ».

Εφικτή υπόθεση η πρό­βλεψη των σεισμών

Ο σεισμός είναι η μόνη φυσική κατα­στροφή, που δεν «σηκώνει» ανθρώ­πινο δάκτυλο… Στις κατα­στρο­φι­κές συνέ­πειες των πλημ­μυ­ρών ή των πυρ­κα­γιών όλο και κάπου ανι­χνεύ­ε­ται ανθρώ­πινη εμπλοκή. Αλλά στον σεισμό; Πώς μπορεί κανείς να κατα­λά­βει τι γίνεται στα… σώψυχα του πλανήτη;

Ο δρ Παπα­δό­που­λος εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι, πράγ­ματι, μία βρα­χυ­πρό­θε­σμη πρό­βλεψη ακού­γε­ται ανέ­φι­κτη… «Η σει­σμο­λο­γία είναι ακριβώς το αντί­θετο της μετε­ω­ρο­λο­γίας. Η δεύτερη, κατα­γρά­φο­ντας ορατά φαι­νό­μενα μπορεί να προ­βλέ­ψει για μερικές μέρες, αλλά όχι για περισ­σό­τερο χρόνο. Όταν, όμως, έχεις να κάνεις με ό,τι συμ­βαί­νει στο εσω­τε­ρικό της γης, άρα δεν το βλέπεις, κατα­γρά­φεις και μελετάς τις κινή­σεις και υπο­λο­γί­ζεις για το βάθος του χρόνου. Ως εκ τούτου, η υπόθεση «βρα­χυ­πρό­θε­σμη πρό­βλεψη» ακού­γε­ται ουτο­πική και η ερώτηση αυτο­νό­ητη… «Μα, τώρα, δρ Παπα­δό­πουλε, πιστεύ­ετε πραγ­μα­τικά ότι θα κατα­φέ­ρουμε κάποτε να προ­βλέ­πουμε τους σει­σμούς;». Αλλά η απά­ντηση είναι κάθετη! «Πέραν πάσης αμφι­βο­λίας»!

-Πώς, δηλαδή;

«Με την έρευνα και την παρα­τή­ρηση. Όταν παρα­κο­λου­θείς σοβαρά και συστη­μα­τικά μία περιοχή με πλούσια σει­σμική δρα­στη­ριό­τητα, μπορείς να προ­βλέ­ψεις τον μεγάλο σεισμό, κατα­γρά­φο­ντας την προ­σει­σμική του ακο­λου­θία. Σε αυτή τη μελέτη συγκλί­νει και η επι­στη­μο­νική έρευνα παγκο­σμίως».

-Και πώς γνω­ρί­ζει ένας επι­στή­μο­νας ότι ένας από τους προ­σει­σμούς δεν είναι ο κύριος;

«Οι προ­σει­σμοί έχουν τα εξής τρία χαρα­κτη­ρι­στικά: χωρο­τα­ξικά κατα­γρά­φο­νται πολύ κοντά ο ένας στον άλλο, η χρονική εξέλιξή τους βαίνει αυξα­νό­μενη, δηλαδή πυκνώ­νουν προς τη μεγάλη δόνηση και τέλος, όσο πλη­σιά­ζουμε στον κύριο σεισμό, τόσο ανε­βαί­νει το μέγεθος του προ­σει­σμού. Ώσπου γίνεται ο μεγάλος και το μέγεθος πια των δονή­σεων που ακο­λου­θούν, των μετα­σει­σμών, βαίνει μειού­μενο».

-Αυτό που περι­γρά­φετε μοιάζει με τους πόνους της γέννας…

«Αυτό είναι. Σαν γέννα. Ή αν θέλετε, σαν τα μνη­μό­νια που έπληξαν τη χώρα μας. Ξεκι­νή­σαμε κάπως χαλαρά και όσο πλη­σιά­ζαμε προς την κορύ­φωση, τόσο έσφιγγε ο κλοιός…».

Κι όταν μία φτωχή χώρα με πλούσια σει­σμική δρα­στη­ριό­τητα δεν έχει «καύσιμο» να ρίξει στην έρευνα, τι γίνεται; «Ακούστε. Κάποτε πρέπει να στα­μα­τή­σουμε να γκρι­νιά­ζουμε. Στην Ελλάδα, που 40 χρόνια τώρα είναι πλήρες μέλος της ΕΕ, έρευνα γίνεται. Υπάρ­χουν ευρω­παϊκά κον­δύ­λια, που διεκ­δι­κούν πολλοί επι­στή­μο­νες από διά­φο­ρες χώρες, και τα οποία για να εγκρι­θούν υπέρ σου, θα πρέπει να ανήκεις στους άρι­στους. Κι εμείς, είμαστε στους άρι­στους! Αλλά και στο εσω­τε­ρικό της χώρας μέσα στην κρίση, στο διά­στημα 2016-19 το κονδύλι για την έρευνα αυξή­θηκε σε 1% του ΑΕΠ, βέβαια λιγό­τερο κι από το μισό του μέσου όρου της ΕΕ, που είναι 2,2-2,3%. Ωστόσο, αυξή­θηκε κι αυτό έγινε επειδή ο τότε αν. υπουρ­γός Παι­δείας, ο κ. Φωτάκης, προ­ερ­χό­ταν ακριβώς από τον τομέα της έρευνας» λέει ο κ. Παπα­δό­που­λος.

Όταν δεν μπορείς να απο­τρέ­ψεις μια κατα­στροφή, ο μόνος τρόπος για να επι­βιώ­σεις είναι να εκπαι­δευ­τείς στο πώς θα την αντι­με­τω­πί­σεις… Κάποτε, όταν οι άνθρω­ποι ήταν ανυ­πο­ψί­α­στοι για τα… τεκται­νό­μενα στο εσω­τε­ρικό της Γης, σεισμοί της τάξεως των 5 ή 5,5 R, λει­τουρ­γού­σαν όπως οι παρά­πλευ­ρες απώ­λειες των πολέμων: ‘Αμαχοι νεκροί… Αλλά η ζωή εξε­λίσ­σε­ται και η επι­στήμη τρέχει… «Είναι αδύνατο να απο­φύ­γουμε τους σει­σμούς. Μπο­ρούμε όμως να μάθουμε να τους αντι­με­τω­πί­ζουμε» τονίζει ο κ. Παπα­δό­που­λος και διευ­κρι­νί­ζει: «Να βάλουμε στη ζωή μας την εκπαί­δευση και κανο­νι­σμούς που να τηρού­νται».

Πηγή: ΑΠΕ