“Νησιά, οι συνοδοιπόροι της ζωής”

Τα νησιά ως συνώ­νυμο της απο­μό­νω­σης

Γράφει ο Περάκης Γιώργος

Στην Ελλάδα το 12% περίπου του πλη­θυ­σμού κατοι­κεί στα νησιά. Η πλειο­νό­τητα των νησιών, από τα 160 κατοι­κη­μένα που περίπου δια­θέ­τει η χώρα, αριθμεί μόνο μερικές δεκάδες ή εκα­το­ντά­δες κατοί­κους ενώ σε ορι­σμένα από αυτά οι κάτοι­κοι μετρού­νται στα δάκτυλα του ενός χεριού. Η κατά­σταση δεν βελ­τιώ­νε­ται όσο περνάνε τα χρόνια στα περισ­σό­τερα από αυτά καθώς οι λιγο­στοί κάτοι­κοι τους και ειδι­κό­τερα ο νεό­τε­ροι έλκο­νται από τις μητρο­πό­λεις και μετα­κο­μί­ζουν σε κεντρι­κό­τε­ρες περιο­χές. Οι ανθρώ­πι­νοι πλη­θυ­σμοί επι­ζη­τούν διά­φο­ρους παρά­γο­ντες και χαρα­κτη­ρι­στικά σε ένα τόπο όπως την αφθονία και την αυτάρ­κεια τροφής, τα πολι­τι­στικά αγαθά, το επίπεδο των μισθών, την ύπαρξη βασικής εκπαί­δευ­σης, την ύπαρξη καλ­λι­τε­χνι­κών θεα­μά­των, την δια­κυ­βέρ­νηση, το περι­βάλ­λον, τις υπο­δο­μές του νησιού, την υγεία, την ασφά­λεια, την στέγαση, τη συμ­με­τοχή στα κοινά, την αίσθηση κοι­νό­τη­τας και συνο­ψί­ζο­ντας την προ­ο­πτική που τους δίνεται επι­λέ­γο­ντας να ζήσουν σε ένα νησί. Τα φυσικά εμπόδια στην ανά­πτυξη των νησιών είναι και η γεω­μορ­φο­λο­γία τους, το άγονο έδαφος και το λιγοστό νερό αλλά και ο στα­θε­ρός παρά­γο­ντας από­σταση καθώς και ο χρόνος που απαι­τεί­ται αυτή να καλυ­φθεί. Όταν τα παρα­πάνω, ως ενδει­κτικά κρι­τή­ρια, δεν υπάρ­χουν σε ένα νησί τότε αυτό θεω­ρεί­ται μη ελκυ­στικό για τον γενικό πλη­θυ­σμό Ο ανθρώ­πι­νος παρά­γο­ντας είναι καθο­ρι­στι­κός συντε­λε­στής, εκ των συντε­λε­στών της παρα­γω­γής, για την προ­σέλ­κυση της ανά­πτυ­ξης. Υπο­λο­γί­ζε­ται ότι ένας ικα­νο­ποι­η­τι­κός αριθμός ικανός να κινη­το­ποι­ή­σει επεν­δύ­σεις και πλη­θυ­σμό σε ένα νησί είναι γύρω στους 4 με 5 χιλιά­δες.

Ευρω­παϊ­κές πολι­τι­κές για τις μειο­νε­κτι­κές περιο­χές

Η Ευρώπη από την περίοδο της ίδρυσης της αλλά και στην συνέ­χεια λαμ­βά­νει τα απα­ραί­τητα μέτρα και πρό­νοιες για τις περιο­χές που εμφα­νί­ζουν υστέ­ρηση στη ανά­πτυξη. Έτσι δια­μορ­φώ­νει την έννοια της «συνοχής», που συγκε­ντρώ­νει το όραμα της Ευρώπης, για μια ισόρ­ροπη ανά­πτυξη σε όλη την ευρω­παϊκή περι­φέ­ρεια συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των νησιω­τι­κών περιο­χών. Για αυτό το σκοπό η Ευρώπη έχει δημιουρ­γή­σει αρκετά εργα­λεία τόσο θεσμικά αλλά και κανο­νι­στικά ενώ έχει περάσει και πολλές οδηγίες προς τις χώρες κράτη μέλη για την επί­τευξη της σύγκλι­σης μεταξύ ανε­πτυγ­μέ­νων και μη ανε­πτυγ­μέ­νων περιο­χών. Τα εργα­λεία του ΕΣΠΑ και η ΚΑΠ (Κοινή Αγρο­τική Πολι­τική) είναι μερικά παρα­δείγ­ματα ενώ υπάρ­χουν ειδικές φορο­λο­γι­κές εξαι­ρέ­σεις και απαλ­λα­γές για πολλές χώρες που δια­θέ­τουν τέτοιες μειο­νε­κτι­κές, απο­μα­κρυ­σμέ­νες ή νησιω­τι­κές περιο­χές που δια­τη­ρού­νται έως και σήμερα.

Ειδι­κό­τερα φορο­λο­γικά κίνητρα και φορο­α­παλ­λα­γές στην Ευρώπη για τις νησιω­τι­κές και μειο­νε­κτι­κές περιο­χές

Στην οδηγία 2006/112/ΕΕ του Συμ­βου­λίου της 28ης Νοεμ­βρίου 2006 σχετικά με το κοινό σύστημα φόρου προ­στι­θέ­με­νης αξίας (ΦΠΑ) ανα­γρά­φε­ται ότι «Ορι­σμένα εδάφη, για λόγους που ανά­γο­νται στη γεω­γρα­φική, οικο­νο­μική και κοι­νω­νική τους κατά­σταση, πρέπει να εξαι­ρε­θούν από το πεδίο εφαρ­μο­γής της παρού­σας οδηγίας». Στην ίδια οδηγία, στη σημεί­ωση 32 και 33 ανα­φέ­ρε­ται ότι η επι­τροπή (Ευρω­παϊκή) θα πρέπει να καταρ­τί­σει έκθεση σχετικά με τον αντί­κτυπο των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ που εφαρ­μό­ζο­νται στις τοπικά παρε­χό­με­νες υπη­ρε­σίες από την πλευρά της δημιουρ­γίας θέσεων εργα­σίας, της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης και της λει­τουρ­γίας της αγοράς. Ειδικές ρυθ­μί­σεις έχουν γίνει για τις περιο­χές της Ελλάδας (Άγιο όρος), της Ισπα­νίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Αυστρίας, της Πορ­το­γα­λίας, της Φιλαν­δίας, της Σου­η­δίας και της Μάλτας. Στο άρθρο 120 που αφορά επίσης την Ελλάδα ανα­φέ­ρει ότι για τους νομούς της Λέσβου, της Χίου, της Σάμου, της Δωδε­κα­νή­σου, των Κυκλά­δων, για το νησί της Θάσου, τις Βόρειες Σπο­ρά­δες, τη Σαμο­θράκη και τη Σκύρο η χώρα μπορεί να εφαρ­μό­ζει χαμη­λό­τε­ρους συντε­λε­στές κατά 30% από αυτούς που εφαρ­μό­ζο­νται στην ηπει­ρω­τική χώρα .

Ελλη­νι­κές συνταγ­μα­τι­κές ρήτρες για την νησιω­τι­κό­τητα

Στο άρθρο 101 παρά­γρα­φος 4 ανα­φέ­ρε­ται ότι όταν ο «κοινός νομο­θέ­της και η διοί­κηση δρουν κανο­νι­στικά, υπο­χρε­ού­νται να λαμ­βά­νουν υπόψη τις ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες των νησιω­τι­κών και ορεινών περιο­χών, μερι­μνώ­ντας για την ανά­πτυξη τους» Στο άρθρο 106 ανα­φέ­ρει μεταξύ άλλων «.. και την προ­α­γωγή ιδίως της οικο­νο­μίας των ορεινών, νησιω­τι­κών και παρα­με­θό­ριων περιο­χών». Παρα­τη­ρούμε ότι στο σύνταγμα υπάρχει η μέριμνα (τρείς γραμμές) για τις μειο­νε­κτι­κές περιο­χές με αναφορά στην νησιω­τι­κό­τητα σε δύο μάλιστα άρθρα αλλά μόνο ως γενι­κό­τερη υπο­χρέ­ωση το οποίο κατα­δει­κνύει την μικρή ενα­σχό­ληση της πολι­τείας με αυτές τις περιο­χές σε αντί­θεση με άλλα άρθρα του συντάγ­μα­τος που ασχο­λού­νται επι­στα­μέ­νως με άλλα ζητή­ματα.

Κατάρ­γηση μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ

Στην Περι­φέ­ρεια Νοτίου Αιγαίου (ΠΝΑ) και ειδι­κό­τερα στα Δωδε­κά­νησα για πολλές δεκα­ε­τίες ίσχυε το καθε­στώς μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ αλλά πλέον έχει δια­τη­ρη­θεί μόνο στα νησιά που έχουν υποστεί το βάρος της μετα­νά­στευ­σης. Με τον νόμο 4334/2015 τελικώς εισά­χθηκε η στα­διακή κατάρ­γηση των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ , ένα κατο­χυ­ρω­μένο δικαί­ωμα δεκα­ε­τιών, με εξαί­ρεση τις περιο­χές που πλήτ­το­νται από την μετα­νά­στευση που τη δια­τη­ρούν όσο την υφί­στα­νται. Το προ­α­να­φερ­θέν δικαί­ωμα που παρα­χω­ρή­θηκε με ευρω­παϊ­κές συν­θή­κες το απε­μπό­λησε η χώρα μας το 2015 ως η μονα­δική χώρα στην Ε.Ε. που απεκ­δύ­ε­ται κατο­χυ­ρω­μένο ευνοϊκό φορο­λο­γικό καθε­στώς. Σύμφωνα με μελέτη της ΠΝΑ η συνέ­πεια της κατάρ­γη­σης των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ήταν η αύξηση των μέσων τιμών κατά 4,5% περίπου.

Το μετα­φο­ρικό ισο­δύ­ναμο

Το μέτρο του μετα­φο­ρι­κού ισο­δύ­να­μου δεν εξι­σώ­νει τον χρόνο που απαι­τεί­ται για να μεταβεί ένα εμπό­ρευμα από μια νησιω­τική περιοχή σε μια ηπει­ρω­τική αλλά ούτε εξι­σώ­νει και την χαμένη αντα­γω­νι­στι­κό­τητα της νησιω­τι­κής περιο­χής σε σχέση με την ηπει­ρω­τική. Την ίδια από­σταση στην ηπει­ρω­τική χώρα που έχει να κάνει κάποιος δεν μπο­ρούμε να την συγκρί­νουμε με την ίδια από­σταση για να πάει σε ένα νησί καθώς ο χρόνος είναι υπερ­πολ­λα­πλά­σιος και συνεπώς και το κόστος του ταξι­διού και για αυτό το λόγο δεν θα μπο­ρέ­σει ποτέ ένα νησί να κατα­στεί αντα­γω­νι­στικό σε όρους αγοράς με την ενδο­χώρα.

Η πολι­τική της επι­δό­τη­σης των άγονων γραμμών

Οι ακτο­πλοϊ­κές μετα­φο­ρές δεν είναι επαρκής για όλα τα νησιά και για όλες τις περιό­δους στις περι­φέ­ρειες καθώς το μετα­φο­ρικό έργο και η ζήτηση είναι δια­φο­ρε­τική την του­ρι­στική περίοδο σε σχέση με την χει­με­ρινή περίοδο. Στα μεγα­λύ­τερα νησιά υπάρχει τακτική ακτο­πλοϊκή σύνδεση με το κέντρο και την χει­με­ρινή περίοδο μη αιχμής αλλά δεν συμ­βαί­νει το ίδιο με τα μικρό­τερα νησιά ιδιαί­τερα δε αυτά που δεν έχουν και του­ρι­στικό ενδια­φέ­ρον τα οποία εξυ­πη­ρε­τού­νται απο­κλει­στικά με αντα­πο­κρί­σεις (άγονες γραμμές). Οι άγονες γραμμές χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως δρο­μο­λό­για ‘δημό­σιας υπηρεσίας’ και για το 2014 κόστι­σαν στο δημόσιο 84.755.998€ για μονο­ε­τείς και πολυ­ε­τείς συμ­βά­σεις. Στις 13/12/2019 το υπουρ­γείο ναυ­τι­λίας και Νησιω­τι­κής πολι­τι­κής ανα­κοί­νωσε αύξηση του προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού για τις άγονες γραμμές κατά 40 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ ώστε να φτάνει συνο­λικά στα 130 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ. Η επι­δό­τηση για την ΄δη­μό­σια υπηρεσία’ των ακτο­πλοϊ­κών και αερο­πο­ρι­κών μετα­φο­ρών πάντα θα είναι προ­βλη­μα­τική καθώς η ιδιω­τική πρω­το­βου­λία δεν έχει κίνητρο για να εκτε­λέ­σει αυτό το μετα­φο­ρικό έργο. Παράλ­ληλα η Ευρω­παϊκή ένωση με νέα ευρω­παϊκή οδηγία, στα πλαίσια της καθαρής ενέρ­γειας και των καθαρών μετα­φο­ρών δημιουρ­γεί ένα επι­πλέον κόστος στις τσέπες των κατοί­κων αυτών των νησιών με την υπο­χρέ­ωση προ­μή­θειας ακρι­βό­τε­ρων καυ­σί­μων με λιγό­τερο θείο. Κάτι που ανα­μέ­νε­ται πιθανόν να μετα­κυ­λη­σθεί στον τελικό κατα­να­λωτή.

Ελλη­νική πραγ­μα­τι­κό­τητα

Τα νησιά απο­τε­λούν μια επιλογή ζωής, συνο­δοι­πό­ροι για πολλούς ενώ για άλλους είναι ένας μικρός προ­σω­ρι­νός παρά­δει­σος για τις δια­κο­πές τους. Στην Ευρώπη έχουν ανα­γνω­ρι­σθεί οι ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες των νησιω­τι­κών περιο­χών καθώς και η ανάγκη στή­ρι­ξης αυτών. Στην ελλη­νική πολι­τική ζωή η αναφορά στις εύλογες απαι­τή­σεις των μονίμων κατοί­κων των νησιών είναι ελά­χι­στη ενώ η προ­σπά­θεια στή­ρι­ξης τους δεν επαρκεί. Το μονα­δικό στοι­χείο ουσια­στι­κής στή­ρι­ξης και ουσια­στι­κής ανα­γνώ­ρι­σης του ρόλου των νησιω­τών που υπήρξε, οι μειω­μέ­νοι συντε­λε­στές ΦΠΑ, καταρ­γή­θη­καν και μαζί τους κατέρ­ρευσε το τελευ­ταίο στή­ριγμα που είχαν τα νησιά ειδι­κό­τερα τα μικρά που έχουν και το χαρα­κτη­ρι­στικό της ΄διπλής νησιωτικότητας’. Το μέτρο του μετα­φο­ρι­κού ισο­δύ­να­μου δεν αντι­σταθ­μί­ζει την

χαμένη αντα­γω­νι­στι­κό­τητα από την επί­δραση της νησιω­τι­κό­τη­τας ενώ οι επι­δο­τή­σεις των άγονων γραμμών δρουν μόνο συμπλη­ρω­μα­τικά και σε ένα ολι­γο­πω­λιακό περι­βάλ­λον.

Θα πρέπει η πολι­τεία να σχε­διά­σει νέα μέτρα στή­ρι­ξης και παροχής κινή­τρων στους κατοί­κους των νησιών και ειδι­κό­τερα των μικρών άλλα και να ανα­βιώ­σει μέτρα που είχαν επι­τύ­χει απτά απο­τε­λέ­σματα όπως αυτό των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ. Οι κάτοι­κοι των νησιών, ειδικά των μικρών, δεν δια­βιούν σε συν­θή­κες που να προσ­δί­δουν τις ίδιες ευκαι­ρίες ζωής όπως αυτές που προ­σφέ­ρουν τα μεγάλα αστικά κέντρα άλλα αντί­θετα αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως τέτοιοι και μάλιστα ως κάτοι­κοι προ­νο­μιού­χων περιο­χών.

Ο κ. Περάκης Γιώργος είναι λογι­στής φορο­τε­χνι­κός Ά τάξης μέλος του Δ.Σ της ΕΛΦΕΕ Ρόδου