Μενδώνη: Οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην άυλη κληρονομιά μπορεί να είναι συντριπτικές

Στη διά­σκεψη της Cop25 στη Μαδρίτη συμ­με­τείχε η υπουρ­γός πολι­τι­σμού Λίνα Μενδώνη.

Μετά το ταξίδι της στο Πεκίνο, η Λίνα Μενδωνη από τη Μαδρίτη στην διε­πι­στη­μο­νική έρευνα που συμ­βάλ­λει στην καλύ­τερη γνώση και συνέ­χεια στην προ­σφο­ρό­τερη αντι­με­τώ­πιση και δια­χεί­ριση των επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής.

Το συγκρι­τικό πλε­ο­νέ­κτημα της Ελλάδας είναι ότι, εξαι­τίας της μακράς Ιστο­ρίας της, δια­θέ­τει τεκ­μή­ρια από τις γραπτές πηγές και τα αρχαιο­λο­γικά δεδο­μένα για την κατά­σταση των κλι­μα­τι­κών αλλαγών και φαι­νο­μέ­νων, που υπο­στη­ρί­ζουν την κατάρ­τιση σχεδίων για το μέλλον.

Η εισή­γηση της Λίνας Μενδωνη στη Μαδρίτη

Στην εισή­γησή της με θέμα «Μαθαί­νο­ντας από το παρελ­θόν: Αρχαίες πηγές, μνημεία και τοπο­θε­σίες, και η άυλη κλη­ρο­νο­μιά», η κ. Λίνα Μενδώνη ανέφερε τα εξής:

«Θα παρου­σιάσω», είπε η Λίνα Μενδώνη, «και ως αρχαιο­λό­γος, χαρα­κτη­ρι­στι­κές μαρ­τυ­ρίες της αρχαίας γραμ­μα­τείας για τα κλι­μα­τικά φαι­νό­μενα του παρελ­θό­ντος, ώστε να αντι­λη­φθούμε πόσο στενά συν­δέ­ο­νται με το σχε­δια­σμό και την εφαρ­μογή συγκε­κρι­μέ­νων πολι­τι­κών για την προ­στα­σία μνη­μείων και χώρων, σήμερα. Παρά το γεγονός ότι τα μνημεία στην Ελλάδα δεν δια­τρέ­χουν άμεσο κίνδυνο δε μπο­ρούμε να υπο­τι­μή­σουμε τον κλι­μα­τικό κίνδυνο. Και γι αυτό λαμ­βά­νουμε προ­λη­πτικά μέτρα.

Δρ Yasmine Fouad υπουργός περιβάλλοντος της Αιγύπτου με την Λίνα Μενδώνη

Οι άμεσες και έμμεσες ανα­φο­ρές στα υδρο­λο­γικά, κλι­μα­τικά και μετε­ω­ρο­λο­γικά φαι­νό­μενα στον ευρύ­τερο Ελληνο-ρωμαϊκό κόσμο υπερ­βαί­νουν τις χίλιες. Συν­θέ­τουν μια εξαι­ρε­τικά ποικίλη ορο­λο­γία που περι­λαμ­βά­νει περισ­σό­τε­ρους από εξήντα όρους.

Στον σεισμό στη Δήλο του 5ου αι. π.Χ. ανα­φέρ­θηκε η Λίνα Μενδώνη

Γνω­ρί­ζουμε την εκτενή περι­γραφή και ταξι­νό­μηση των μετε­ω­ρο­λο­γι­κών φαι­νο­μέ­νων του Αρι­στο­τέλη. Πριν από αυτόν, ο Ηρό­δο­τος και ο Θου­κυ­δί­δης ανα­φέρ­θη­καν στον πρώτο σεισμό που συνέβη στη Δήλο τον 5ο αιώνα π.Χ. Πράγ­ματι, το νησί ανα­δύ­θηκε, από τα βάθη του Αιγαίου, λόγω ηφαι­στεια­κής έκρηξης, με απο­τέ­λε­σμα η «α-Δήλος» η αόρατη γη, να γίνει η ορατή Δήλος.

Σήμερα, το νησί απει­λεί­ται από την υπο­χώ­ρηση της γεω­λο­γι­κής πλάκας και την άνοδο της στάθμης της θάλασ­σας, η οποία εντεί­νε­ται από την κλι­μα­τική αλλαγή.

Τον 2ο μ.Χ. αιώνα, ο Παυ­σα­νίας κατέ­γραψε τις πλημ­μύ­ρες του ποταμού Αλφειού, στο ιερό της Ολυ­μπίας, καθώς και τις κατα­κλυ­σμιαίες βρο­χο­πτώ­σεις στην παλαιό­τερη πόλη των Δελφών, που συσχε­τί­ζει με την εποχή του Δευ­κα­λί­ωνα. Τα ίδια φαι­νό­μενα που έχουν σχέση με τις πλημ­μύ­ρες και τη διά­βρωση, επαυ­ξη­μένα από τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, εξα­κο­λου­θούν να συμ­βαί­νουν και σήμερα σ’ αυτά τα δυο μνημεία της παγκό­σμιας κλη­ρο­νο­μιάς.

Απει­λού­νται και λόγω της μακρύ­τε­ρης και ξηρό­τε­ρης θερινής περιό­δου.

Οι πηγές μπορούν να συσχε­τι­στούν με τα έμμεσα αρχεία των κλι­μα­το­λο­γι­κών συν­θη­κών, τα οποία προ­έρ­χο­νται από τη μελέτη φυσικών υλικών, συγκε­κρι­μένα από την χρο­νο­λό­γηση των κύκλων ανά­πτυ­ξης, την ανάλυση κόκκων γύρης, την ιζη­μα­το­λο­γία, τους παγε­τώ­νες , καθώς και από αρχαιο­λο­γι­κές ενδεί­ξεις. Πρό­κει­ται για ένα ευρύ και πλήρες επι­στη­μο­νικό αρχείο με στοι­χεία για το ιστο­ρικό του κλί­μα­τος.

Η σύγ­χρονη διε­πι­στη­μο­νική έρευνα περι­λαμ­βά­νει μια ποιο­τική και συστη­μα­τική προ­σέγ­γιση σε σχέση με όλα τα δια­θέ­σιμα δεδο­μένα. Αυτό μας βοηθάει: α) να ανα­συν­θέ­σουμε και να ανα­λύ­σουμε τις φυσικές κατα­στρο­φές και τους κιν­δύ­νους για την περίοδο πριν από τις μετε­ω­ρο­λο­γι­κές παρα­τη­ρή­σεις,

β) να παρα­τη­ρή­σουμε μακρο­πρό­θε­σμες τάσεις και επι­πτώ­σεις από ιστο­ρική άποψη, και

γ) να εξε­τά­σουμε την ευπά­θεια και την ανθε­κτι­κό­τητα των κοι­νω­νιών του παρελ­θό­ντος.

Μενδωνη: Αρχαίες κατα­γρα­φές για τη Σάμο και οι σκληροί χει­μώ­νες στη Βοιωτία

Οι αρχαίες πηγές μας δια­φω­τί­ζουν για τον τρόπο και τον βαθμό αντα­πό­κρι­σης των ανθρώ­πων. Τέτοια είναι η περί­πτωση ελλη­νι­κής επι­γρα­φής σχετικά με την ιατρική βοήθεια προς τον πλη­θυ­σμό της Σάμου που παρείχε ο κρα­τι­κός γιατρός Διό­δω­ρος, γιος του Διο­σκου­ρίδη, μετά τον σεισμό του 199/8 π.Χ., που μπορεί να περι­γρα­φεί και ως το πρώτο παρά­δειγμα δια­χεί­ρι­σης κρίσης.

Επι­πλέον, οι μαρ­τυ­ρίες επι­τρέ­πουν την ανί­χνευση επει­σο­δίων, όπου ο κλι­μα­τι­κός παρά­γο­ντας φαί­νε­ται να έχει επη­ρε­ά­σει άμεσα ή έμμεσα τις ιστο­ρι­κές εξε­λί­ξεις, τη ζωή των ανθρώ­πων και τη σχέση τους με τη φύση και τα φαι­νό­μενα της. Μας επι­τρέ­πουν να κατα­νο­ή­σουμε καλύ­τερα την αλλη­λε­πί­δραση του ανθρώ­που με το περι­βάλ­λον του, δηλαδή, την επί­δραση του κλί­μα­τος στην κοι­νω­νική και οικο­νο­μική ανά­πτυξη, αλλά και τον αντί­κτυπο της ανθρώ­πι­νης δρα­στη­ριό­τη­τας στην αλλαγή του κλί­μα­τος.

Ο Ησίοδος στο διάσημο έπος «έργα και Ημέρες» περι­γρά­φει τις δυσκο­λίες που είχε ο άνθρω­πος κατά τους σκλη­ρούς χει­μώ­νες της Βοιω­τίας γύρω στα 700 π.Χ., αλλά και τους τρόπους που ο άνθρω­πος μπο­ρούσε να προ­στα­τευ­θεί. Σύμφωνα με την Ιππο­κρά­τεια Πραγ­μα­τεία, η εποχική αλλαγή βρί­σκε­ται στις ρίζες των επι­δη­μιών και εξηγεί τη γενική κατά­σταση της υγείας του ατόμου».

Με αναφορά στον Βιτρού­βιο η εισή­γηση Μενδωνη

Η υπουρ­γός Πολι­τι­σμού και Αθλη­τι­σμού υπεν­θύ­μισε τη σχέση που ανα­γνω­ρί­ζει ο Βιτρού­βιος μεταξύ των κλι­μα­τι­κών συν­θη­κών και της συμπε­ρι­φο­ράς και του ήθους των ανθρώ­πων, και μάλιστα πώς επιδρά το εύκρατο κλίμα στην ποιό­τητα της αρχι­τε­κτο­νι­κής.

«Ο Πλάτων», σημεί­ωσε η υπουρ­γός, «πίστευε ότι οι πλημ­μύ­ρες που απει­λούν την Αθήνα οφεί­λο­νταν στην κοπή δένδρων και την επα­κό­λουθη απο­δά­σωση του Όρους Υμηττού κατά την κατα­σκευή του Παρ­θε­νώνα. Ο μαθητής του Αρι­στο­τέλη Θεό­φρα­στος, στον τρίτο αιώνα π.Χ., συζή­τησε για πρώτη φορά τον ρόλο που παίζει το νερό στη συγκρά­τηση των κλι­μα­το­λο­γι­κών συν­θη­κών και ισχυ­ρί­στηκε ότι τα ακραία κύματα καύσωνα και η ξηρασία είχαν ως απο­τέ­λε­σμα την αύξηση των επει­σο­δίων παγετού στην καλ­λιέρ­γεια ελαιό­δε­ντρων.

Η επί­δραση της κλι­μα­τι­κής αλλαγής στην πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά

Η επί­δραση της κλι­μα­τι­κής αλλαγής στην καλ­λιέρ­γεια των ελαιό­δε­ντρων, που απο­τε­λεί μέρος της άυλης κλη­ρο­νο­μιάς μας, εξα­κο­λου­θεί να είναι παρούσα και σήμερα. Για παρά­δειγμα, οι μετα­κι­νού­με­νοι κτη­νο­τρό­φοι γνω­ρί­ζουν και τις πρα­κτι­κές που συν­δέ­ο­νται με τη βέλ­τι­στη αξιο­ποί­ηση των δια­θέ­σι­μων φυσικών πόρων (λιβάδια, πηγές νερού κλπ.) καθώς και με την παρα­γωγή ποιο­τι­κών προ­ϊ­ό­ντων δια­τρο­φής.

Η «τέχνη της ξερο­λι­θιάς» -ένα άλλο στοι­χείο που ανα­γρά­φε­ται στον Αντι­προ­σω­πευ­τικό Κατά­λογο της Άυλης Πολι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς της Ανθρω­πό­τη­τας, αφορά στην κατα­σκευή δομών από πέτρα, χωρίς συν­δε­τικό υλικό , η οποία ανα­φέ­ρε­ται στις πρα­κτι­κές αει­φό­ρου γεωρ­γι­κής δια­χεί­ρι­σης. Εκτός από την πρα­κτική αξία για τη γεωργία, αλλά και για την πρόληψη της απε­ρή­μω­σης, η ξηρή πέτρα μας θυμίζει την απα­ρά­μιλλη ομορφιά της χει­ρο­τε­χνίας, μια ζωντανή κλη­ρο­νο­μιά, που βλέ­πουμε στις Κυκλά­δες».

Η υλική πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά έχει, επίσης, άυλες δια­στά­σεις.

Όλα τα μνημεία, κινητά και ακίνητα, είναι προ­ϊ­ό­ντα άυλης τεχνο­γνω­σίας: τοι­χο­ποιία, ξυλουρ­γική κλπ. Παράλ­ληλα, το γενικό πολι­τι­στικό τοπίο, ως απο­τέ­λε­σμα της ανθρώ­πι­νης αλλη­λε­πί­δρα­σης με το περι­βάλ­λον, ενσω­μα­τώ­νει τόσο τις τεχνι­κές καλ­λιέρ­γειας όσο και τις γνώσεις και πεποι­θή­σεις το σύμπαν και τη φύση»

Μενδωνη: Η άυλη κλη­ρο­νο­μιά δια­θέ­τει μια τερά­στια δυνα­μική

«Οι συνέ­πειες της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, τόνισε η υπουρ­γός, στην άυλη κλη­ρο­νο­μιά μπορεί να είναι συντρι­πτική. Ωστόσο, η άυλη κλη­ρο­νο­μιά δια­θέ­τει μια τερά­στια δυνα­μική, ως ανα­πό­σπα­στο μέρος κάθε σχεδίου πρό­λη­ψης κιν­δύ­νων για τα μνημεία και τους αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους. Επι­πλέον, η άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά μπορεί να είναι χρήσιμη όταν αντι­με­τω­πί­ζουμε τα «τραύ­ματα» που προ­κα­λού­νται από βίαιους εκπα­τρι­σμούς εξαι­τίας κλι­μα­τι­κών αλλαγών ή συγκρού­σεων.

Το ψήφισμα 15 της 11ης Δια­κυ­βερ­νη­τι­κής Επι­τρο­πής (με τίτλο “Άυλη Πολι­τι­στική Κλη­ρο­νο­μιά σε περι­πτώ­σεις έκτα­κτης ανάγκης”) ανα­γνω­ρί­ζει τη διπλή φύση της άυλης πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς σε κατα­στά­σεις έκτα­κτης ανάγκης: αφενός μπορεί να απει­λη­θεί άμεσα η βιω­σι­μό­τητά της, αλλά αφε­τέ­ρου να συμ­βά­λει καθο­ρι­στικά στην ανθε­κτι­κό­τητα και απο­κα­τά­σταση των πλη­θυ­σμών που έχουν πληγεί».

Μενδωνη για ειδική διε­πι­στη­μο­νική ομάδα εργα­σίας του ΥΠΠΟ

«Οι πολι­τι­κές και τα εργα­λεία που χρη­σι­μο­ποιεί το υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού», είπε η κ. Μενδώνη, «για την αντι­με­τώ­πιση των επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής στα μνημεία και τους αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους της χώρας μας, βασί­ζο­νται τόσο στην επι­στη­μο­νική όσο και στην παρα­δο­σιακή γνώση.

Στο ΥΠΠΟΑ έχει δημιουρ­γη­θεί ειδική διε­πι­στη­μο­νική ομάδα εργα­σίας με στόχο την αξιο­λό­γηση των δυνη­τι­κών επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής στην πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά. Μελετά εξει­δι­κευ­μένα σχέδια προ­σαρ­μο­γής οποία θα απο­τε­λούν μέρος των υφι­στά­με­νων σχεδίων δια­χεί­ρι­σης.

Ένα από τα κύρια εργα­λεία μας είναι η ψηφιακή κατα­γραφή και δια­χεί­ριση 21.000 μνη­μείων και χώρων, καθώς και οι ζώνες προ­στα­σίας τους, με τη βοήθεια ενός ολο­κλη­ρω­μέ­νου συστή­μα­τος πλη­ρο­φο­ριών, το λεγό­μενο Αρχαιο­λο­γικό Κτη­μα­το­λό­γιο, το που μπορεί να συν­δε­θεί με τους κλι­μα­τι­κούς χάρτες. Ένα επι­πλέον στοι­χείο είναι η επί­δραση της αλλαγής του κλί­μα­τος στις ενερ­γεια­κές ανάγκες των Μου­σείων καθώς και στην ποιό­τητα του εσω­τε­ρι­κού περι­βάλ­λο­ντος τους. Η ευαι­σθη­το­ποί­ηση, μέσω μακρο­πρό­θε­σμων δράσεων επι­κοι­νω­νίας , απο­τε­λεί μέρος της συνο­λι­κής στρα­τη­γι­κής μας. Τέλος, αλλά όχι λιγό­τερο σημα­ντική, είναι η συνεχής εκπαί­δευση των στε­λε­χών που χει­ρί­ζο­νται ανάλογα θέματα.

Στο πλαίσιο αυτό, είχαμε προ­τεί­νει στην σύνοδο της Νέας Υόρκης τη δημιουρ­γία ενός διε­θνούς θερινού σχο­λείου. Ο στόχος του θερινού σχο­λείου που ετοι­μά­ζουμε για τον Σεπτέμ­βρη δεν είναι απλώς η ευαι­σθη­το­ποί­ηση της διοί­κη­σης σχετικά με την ανάγκη προ­στα­σίας της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς από την αλλαγή του κλί­μα­τος, αλλά κυρίως να πείσει για τον επεί­γο­ντα χαρα­κτήρα των προ­λη­πτι­κών ενερ­γειών που πρέπει να ληφθούν και την ανάγκη ενσω­μά­τω­σης της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς στα σχέδια προ­σαρ­μο­γής των αρχαιο­λο­γι­κών χώρων

Η σύμβαση των Ηνω­μέ­νων Εθνών για την κλι­μα­τική αλλαγή προ­βλέ­πει την ανά­πτυξη σε κάθε χώρα ειδικών σχεδίων προ­σαρ­μο­γής μέχρι το 2030. Η πρω­το­βου­λία του ΥΠΠΟΑ είναι εξέ­χου­σας σημα­σίας διότι τα εθνικά σχέδια προ­σαρ­μο­γής δεν απο­δί­δουν στην πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά την θέση που της αξίζει».

Στη συνέ­χεια ο πρό­ε­δρος της ομάδας εργα­σίας του ΥΠΠΟΑ καθη­γη­τής κ. Κώστας Καρ­τά­λης σημεί­ωσε:

«Για την ανά­πτυξη δεξιο­τή­των (capacity building) στη θεμα­τική “Κλι­μα­τική Αλλαγή και Πολι­τι­στική Κλη­ρο­νο­μιά”, το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού και Αθλη­τι­σμού θα διορ­γα­νώ­σει διεθνές θερινό σχολείο για στελέχη της δημό­σιας διοί­κη­σης από διά­φο­ρες ειδι­κό­τη­τες (αρχαιο­λό­γοι, ειδικοί στην κλι­μα­τική αλλαγή, (αρχι­τέ­κτο­νες τοπίου, μηχα­νι­κοί, οικο­νο­μο­λό­γοι, κ.α.). Σκοπός του θερινού σχο­λείου θα είναι η γνω­ρι­μία με τις δρα­στη­ριό­τη­τες διεθνών οργα­νι­σμών (όπως τα Ηνωμένη Έθνη, η UNESCO, το Διεθνές Συμ­βού­λιο Μου­σείων, κ.α.) στο αντι­κεί­μενο της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, η κατα­νό­ηση των κιν­δύ­νων που προ­κύ­πτουν για τους αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους λόγω της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, η γνω­ρι­μία με τα κλι­μα­τικά μοντέλα -αλλά και η εμπι­στο­σύνη προς αυτά- με τα οποία προ­σο­μοιώ­νο­νται οι μελ­λο­ντι­κοί κλι­μα­τι­κοί κίν­δυ­νοι, η εξει­δί­κευση των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για την ενερ­γειακή ανα­βάθ­μιση των Μου­σείων που εκτι­μά­ται ότι θα αντι­με­τω­πί­σουν αυξη­μέ­νες ανάγκες για ψύξη και εντέλει η κατάρ­τιση σχεδίων προ­σαρ­μο­γής τοπικού ή περι­φε­ρεια­κού χαρα­κτήρα. Πρό­κει­ται για μια σημα­ντική πρω­το­βου­λία που καλύ­πτει ένα σοβαρό κενό στο επίπεδο των εργα­σιών των Ηνω­μέ­νων Εθνών για την προ­στα­σία της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς. Για τα σχέδια προ­σαρ­μο­γής, θα ληφθεί υπόψη τόσο η υλική όσο και η άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά όσο και η ανάγκη συνα­ντί­λη­ψης με τις τοπικές κοι­νω­νίες. Ήδη έχουμε κατα­γρά­ψει τους κλι­μα­τι­κούς κιν­δύ­νους για αρκε­τούς αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους, γεγονός που θα βοη­θή­σει σημα­ντικά τις εργα­σίες του θερινού σχο­λείου».

ΠΗΓΉ iefimerida.gr