«Ο πολιτισμός μπορεί να προσεγγίσει τον πολίτη όταν ο πολίτης δεν πηγαίνει στον πολιτισμό»

Στην ομιλία σας ανα­λύ­σατε το πώς μπορεί ο πολι­τι­σμός να προ­σεγ­γί­σει τους πολίτες, όταν αυτοί παρα­μέ­νουν απο­στα­σιο­ποι­η­μέ­νοι. Πώς μπορεί λοιπόν ο πολι­τι­σμός να έρθει πιο κοντά στον πολίτη και ποιο είναι το κίνητρο;

Παλαιό­τερα επι­κρα­τούσε η αντί­ληψη ότι τα αρι­στουρ­γή­ματα μιλούν από μόνα τους και ότι απλά περι­μέ­νουν στα μουσεία να τα θαυ­μά­σουμε… Η νοο­τρο­πία αυτή άλλαξε στην Ευρώπη και στην Αμερική, όταν η κοι­νω­νία συνει­δη­το­ποί­ησε πώς τα μουσεία συντη­ρού­νται από τους φορο­λο­γού­με­νους. Θα πρέπει συνεπώς οι φορο­λο­γού­με­νοι να έχουν ένα κάποιο όφελος από αυτά. Στην Αγγλία π.χ. επι­κρα­τεί η τάση της διά­χυ­σης της γνώσης. Οι ερευ­νη­τές, οι πανε­πι­στη­μια­κοί και οι ειδικοί επι­στή­μο­νες θα πρέπει να δια­χέ­ουν τη γνώση που έχουν απο­κτή­σει από την έρευνά τους. Αντί­στοιχα, τα μουσεία θα πρέπει να προ­σελ­κύ­σουν επι­σκέ­πτες. Και όσο μειώ­νε­ται η κρατική επι­χο­ρή­γηση, τόσο προ­σπα­θούν τα μουσεία και οι χώροι πολι­τι­σμού να αυξή­σουν τα έσοδά τους. Η οικο­νο­μία κινεί τα πράγ­ματα όπως αντι­λαμ­βά­νε­στε…

Στη χώρα μας, πώς μπορούν να ενερ­γο­ποι­η­θούν οι πολίτες, να ανα­κα­λύ­ψουν και να ανα­δεί­ξουν τον πολι­τι­σμό; Ποια μέσα θα μπο­ρού­σαν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για το σκοπό αυτό;

Υπάρ­χουν πολλά παρα­δείγ­ματα από τα πιο συνη­θι­σμένα, όπως ξενα­γή­σεις σε σχολεία, εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα, ομιλίες, διε­θνείς ημέρες… Οι “Ανοι­χτές Πόρτες” των Riches είναι το πλέον χαρα­κτη­ρι­στικό. Δείχνει πώς οι πολίτες μπορούν να κινη­το­ποι­η­θούν προς αυτή την κατεύ­θυνση. Στην εποχή μας και όσο εξε­λίσ­σε­ται η τεχνο­λο­γία, υπάρ­χουν πολλές περισ­σό­τε­ρες δυνα­τό­τη­τες. Τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης, οι δια­ση­μό­τη­τες, μπορούν να προ­σελ­κύ­σουν κόσμο στα μουσεία. Υπάρ­χουν διάφορα τέτοια παρα­δείγ­ματα από το εξω­τε­ρικό. Είναι θεμιτά όλα αυτά τα μέσα. Απλά θα πρέπει να προ­σέ­ξει κανείς σε ποιους απευ­θύ­νε­ται και πώς. Δια­φο­ρε­τικά θα προ­σεγ­γί­σεις τους νέους και με δια­φο­ρε­τικό τρόπο τα άτομα που ανήκουν στις μεγα­λύ­τε­ρες ηλι­κια­κές ομάδες.

Είναι έτοιμη η Ελλάδα να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει την τεχνο­λο­γία, το Facebook και το Instagram για την προ­ώ­θηση των μνη­μείων;

Δεν μπο­ρούμε να παρα­βλέ­πουμε τη χρη­σι­μό­τητα των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης και την επιρροή που ασκούν στις νεό­τε­ρες γενιές. Στο εξω­τε­ρικό τα μουσεία βελ­τιώ­νουν συνεχώς το ψηφιακό τους απο­τύ­πωμα με απί­στευτο υλικό και πλη­ρο­φο­ρίες που βοηθούν το κοινό να ενη­με­ρω­θεί και να αυτο­δι­δα­χτεί.

Το Βρε­τα­νικό Μουσείο μπορείς να το εξε­ρευ­νή­σεις π.χ. εικο­νικά μέσω του Google Street View. Δεν είναι ίδια η εμπει­ρία με τη φυσική παρου­σία… Πόσες φορές όμως μπορεί να επι­σκε­φτεί κανείς τα μουσεία για να θαυ­μά­σει όλα τα εκθέ­ματα…

Έχει αξιο­ποι­ή­σει η Ρόδος στο βαθμό που θα μπο­ρούσε την πλούσια πολι­τι­στική της κλη­ρο­νο­μιά;

Η Ρόδος είναι πασί­γνω­στη για τον πλούσιο πολι­τι­σμό της. Και έχει κεφα­λαιο­ποι­ή­σει σε κάποιο βαθμό αυτή τη φήμη. Στην εποχή του all inclusive που οι επι­σκέ­πτες τείνουν να μην απο­χω­ρούν από τα ξενο­δο­χεία καθ’ όλη τη διάρ­κεια της παρα­μο­νής τους, τα μνημεία μπορούν να προ­σελ­κύ­σουν υψη­λό­τε­ρου επι­πέ­δου του­ρί­στες οι οποίοι μάλιστα προ­τι­μούν να ταξι­δεύ­ουν σε περιό­δους εκτός αιχμής.

Και μιλώ­ντας για πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι δεν εννο­ούμε μόνο τα αρχαία. Η UNESCO ανα­γνω­ρί­ζει τη λεγό­μενη άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά… Πέρα λοιπόν από τα μνημεία, θα πρέπει να ανα­δεί­ξουμε τον παρα­δο­σιακό και σύγ­χρονο λαϊκό πολι­τι­σμό. Θα μπο­ρού­σαν π.χ. οι επι­σκέ­πτες να έρθουν να παρα­κο­λου­θή­σουν τη γιορτή μελιού και σούμας στα Σιάννα, ένα παρα­δο­σιακό γάμο ή οτι­δή­ποτε άλλο σχετικό.

Πώς διευ­κο­λύ­νε­ται η πρό­σβαση, συμ­με­τοχή και από­λαυση των πολιτών στα πολι­τι­στικά αγαθά από τους εξει­δι­κευ­μέ­νους επι­στή­μο­νες; Ανα­φερ­θή­κατε στο παρά­δειγμα του αεί­μνη­στου Ηλία Κόλια, πρώτου προϊ­στά­με­νου της 4ης Εφο­ρείας Βυζα­ντι­νών Αρχαιο­τή­των, ανθρώ­που που… ανέ­στησε τη Μεσαιω­νική Πόλη. Υπάρ­χουν αντί­στοιχα παρα­δείγ­ματα σήμερα;

Ο Ηλίας Κόλιας ήταν πρω­το­πό­ρος για την εποχή του. Ακο­λού­θησε ο διευ­θυ­ντής του Βυζα­ντι­νού & Χρι­στια­νι­κού Μου­σείου Δημή­τριος Κων­στά­ντιος και υπάρ­χουν διάφορα άλλα τέτοια παρα­δείγ­ματα σήμερα.

Το σημα­ντι­κό­τερο είναι να εκπαι­δεύ­σει κανείς τους πολίτες. Θα πρέπει να υπάρχει στό­χευση, όπως είπαμε, δια­φο­ρε­τική για το ντόπιο κοινό και τους επι­σκέ­πτες. Όπως πολύ σωστά επε­σή­μανε και ο Χρήστος Μαλ­λια­ρά­κης, όταν οι πολίτες γνω­ρί­ζουν, συμ­με­τέ­χουν, πονούν και προ­στα­τεύ­ουν. Αυτό έχει σημασία. Αντί να τσα­κώ­νο­νται π.χ. οι αρχαιο­λό­γοι με τους κατα­στη­μα­τάρ­χες στη Μεσαιω­νική Πόλη για τις πινα­κί­δες, τις προ­σό­ψεις των κατα­στη­μά­των κοκ, όλα θα γίνο­νταν πιο απλά εάν εκπαι­δεύ­ο­νται οι πολίτες. Εάν κάποιοι κατα­λά­βουν τη σημασία της Μεσαιω­νι­κής Πόλης ως Μνη­μείου Παγκό­σμιας Πολι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς θα το σέβο­νταν χωρίς δεύτερη σκέψη.

Οφεί­λουμε να παρα­δε­χθούμε ότι είναι θαύμα που η αρχαιο­λο­γική υπη­ρε­σία της Ρόδου κατα­φέρ­νει να συντη­ρεί αυτό το πολι­τι­στικό πλούτο με το ελά­χι­στο προ­σω­πικό που δια­θέ­τει όντας υπεύ­θυνη για όλα τα νησιά του νομού και επι­φορ­τι­σμένη με μία απί­στευτη γρα­φειο­κρα­τία και όλη τη δουλειά που πρέπει να φέρει σε πέρας.

Πώς σας φαί­νε­ται η Μεσαιω­νική Πόλη σήμερα και πώς θα μπο­ρούσε να βελ­τιω­θεί;

Είναι πανέ­μορφη η Μεσαιω­νική Πόλη, είναι νομα­δική. Ένα απί­στευτο μνημείο συνε­χούς κατοί­κι­σης. Θέλει όμως προσοχή. Θα την παρο­μοί­αζα με τον παππού μας ο οποίος μας μεγά­λωσε με τις ιστο­ρίες του αλλά θέλει στοργή και φρο­ντίδα. Χρειά­ζε­ται συνεχή εγρή­γορση και προσοχή.

Θα επι­μείνω στην εκπαί­δευση του κόσμου… Η κοι­νω­νία μπορεί να εκπαι­δευ­τεί και αυτή η ευθύνη ανήκει στους ειδι­κούς…

Οι συνερ­γα­σίες/συνέρ­γειες, ευνοούν τον πολι­τι­σμό;

Νo man is an Island, κανείς δεν πρέπει να είναι απο­μο­νω­μέ­νος. Η Ρόδος είναι νησί αλλά δεν πρέπει να πορεύ­ε­ται μόνη της… Όσο πιο πολλοί ενω­νό­μα­στε, τόσο πιο εύκολα γίνο­νται τα πράγ­ματα.

Έχετε ζήσει και έχετε σπου­δά­σει στο εξω­τε­ρικό. Πόσο πολύ εκτι­μούν τελικά τον ελλη­νικό Πολι­τι­σμό πέρα από τα σύνορα της χώρας;

Στο εξω­τε­ρικό βλέπουν με δέος τον αρχαίο ελλη­νικό πολι­τι­σμό. Θαυ­μά­ζουν τη δημο­κρα­τία και τους θεσμούς της. Τα πράγ­ματα μπερ­δεύ­ο­νται όταν αρχί­ζουμε να μιλάμε για τα γλυπτά το Παρ­θε­νώνα που θα μπο­ρού­σαν να ενώνουν αντί να διχά­ζουν…

Ποια είναι η άποψή σας για τα Γλυπτά; Θα επι­στρέ­ψουν κάποτε στην Ελλάδα;

Στην ιστορία και στον πολι­τι­σμό δεν υπάρ­χουν κόκ­κι­νες γραμμές. Μόνο οι πολι­τι­κοί τραβούν κόκ­κι­νες γραμμές. Στην ιστορία οι γραμμές είναι γκρίζες.

Θα σας απα­ντούσα ότι τα γλυπτά θα έρθουν κάποια στιγμή στην Ελλάδα, προ­φα­νώς όχι σύντομα. Το κλίμα όμως έχει αρχίσει να αντι­στρέ­φε­ται. Ήδη επι­στρέ­φουν στις χώρες προ­έ­λευ­σής τους διάφορα ευρή­ματα από μεγάλα μουσεία. Θα φτάσουν κάποια στιγμή και τα Γλυπτά στην Αθήνα με μόνιμο ή προ­σω­ρινό δανει­σμό. Πάντως το Μουσείο Ακρό­πο­λης κάνει εξαι­ρε­τική δουλειά με ένα ex silentio statement για τον …επα­να­πα­τρι­σμό των μαρ­μά­ρων.

Κλεί­νο­ντας, θα ήθελα να μου πείτε ποιο ρόλο μπορεί να δια­δρα­μα­τί­σει η ιδιω­τική πρω­το­βου­λία;

Οι εποχές μπορεί να είναι δύσκο­λες. Είναι όμως λυπηρό που σε ένα νησί σα τη Ρόδο που γνώρισε τόσο μεγάλη ανά­πτυξη να μην προ­ω­θεί­ται ο Πολι­τι­σμός από τους μεγά­λους επι­χει­ρη­μα­τίες. Τηρου­μέ­νων των ανα­λο­γιών, θα έπρεπε να υπήρχαν ιδρύ­ματα στα πρότυπα του Σταύρος Νιάρχος. Το επι­χεί­ρημα θα είναι πάντα οι δυσκο­λίες της εποχής μας. Τι έγινε όμως τις εποχές που η οικο­νο­μία ήταν εύρωστη, τότε που όλα τα ξενο­δο­χεία ανήκαν σε ντόπιους-γιατί τώρα βλέ­πουμε να περνούν κάποια σε ξένους ομίλους… Δυστυ­χώς είχαμε εφη­συ­χα­στεί ως κοι­νω­νία και χάσαμε ευκαι­ρίες. Ποτέ όμως δεν είναι αργά να ανα­πτυ­χθεί μία ιδιω­τική πρω­το­βου­λία για την προβολή και ανά­δειξη του πολι­τι­σμού.

Who is who

Η Ιωάννα M. Χρι­στο­φο­ράκη γεν­νή­θηκε στη Ρόδο και σπού­δασε Ιστορία και Αρχαιο­λο­γία στο Πανε­πι­στή­μιο της Αθήνας. Στη συνέ­χεια εξει­δι­κεύ­θηκε στη Βυζα­ντινή Αρχαιο­λο­γία και Τέχνη στο Πανε­πι­στή­μιο της Οξφόρ­δης, απ’ όπου πήρε μάστερ και διδα­κτο­ρικό με υπο­τρο­φία από το Ίδρυμα Κρα­τι­κών Υπο­τρο­φιών και το Ίδρυμα Ανα­στα­σίου Γ. Λεβέντη. Κατέχει επίσης μετα­πτυ­χιακό δίπλωμα στη Διοί­κηση Μου­σείων και Αιθου­σών Τέχνης από το Πανε­πι­στή­μιο City του Λον­δί­νου.

Έχει εργα­στεί στο Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού και στο Κέντρο Έρευνας της Μετα­βυ­ζα­ντι­νής και Μετα­βυ­ζα­ντι­νής Τέχνης της Ακα­δη­μίας Αθηνών και έχει συμ­με­τά­σχει επί σειρά ετών στην πανε­πι­στη­μιακή ανα­σκαφή της αρχαίας Αλά­σαρ­νας (σημε­ρι­νής Καρ­δά­μαι­νας) στην Κω. Έχει διδάξει στο Πανε­πι­στή­μιο Κρήτης, στο Ελλη­νικό Ανοιχτό Πανε­πι­στή­μιο και στη Σχολή Ξεναγών της Αθήνας, ενώ έχει δώσει δια­λέ­ξεις σε πανε­πι­στή­μια και ερευ­νη­τικά κέντρα της Ελλάδας και του εξω­τε­ρι­κού. Τα επι­στη­μο­νικά της ενδια­φέ­ρο­ντα εντο­πί­ζο­νται στην αρχαιο­λο­γία και τέχνη της λατι­νο­κρα­τού­με­νης Ανα­το­λής από τον 13ο έως τον 16ο αι., με ιδιαί­τερη έμφαση στην ιππο­το­κρα­τού­μενη Ρόδο και την φρα­γκο­κρα­τού­μενη Κύπρο.