“Να προετοιμαστούμε για δύσκολο φθινόπωρο με την Τουρκία”

Η Ελλάδα πρέπει να είναι ψύχραιμη αλλά και προ­ε­τοι­μα­σμένη για ένα δύσκολο φθι­νό­πωρο με την Τουρκία δηλώνει στο liberal.gr o καθη­γη­τής Κώστας Λάβδας τονί­ζο­ντας ότι ακόμη και η πρό­σφατη αναφορά του Στέιτ Ντι­πάρ­τμεντ για «παρά­νο­μες» γεω­τρή­σεις στα χωρικά ύδατα της Κύπρου δεν θα ανα­τρέ­ψει τη δρα­στη­ριό­τητα της Άγκυρας. Άλλωστε, όπως τονίζει, η Τουρκία συνε­χί­ζει να «πιέζει» και να «απειλεί» όπως συνε­χί­ζει και τις γεω­τρή­σεις.

Ο Καθη­γη­τής Ευρω­παϊ­κής Πολι­τι­κής στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο σημειώ­νει πως η αναφορά της εκπρο­σώ­που του Στέι Ντι­πάρ­τμεντ είναι «η αυστη­ρό­τερη μέχρι σήμερα δια­τύ­πωση, αφού η τουρ­κική γεώ­τρηση χαρα­κτη­ρί­ζε­ται «παρά­νομη» (unlawful) ενώ ο τόνος γενι­κό­τερα της ανα­κοί­νω­σης δείχνει κλι­μά­κωση, αφού ξεκα­θα­ρί­ζει ότι πρό­κει­ται για “χωρικά ύδατα της Δημο­κρα­τίας της Κύπρου”» («the Republic of Cyprus’ territorial sea»)».

«Αυτό είναι καταρ­χήν προ­φα­νώς θετικό» παρόλα αυτά τονίζει πως δεν εκτιμά αλλαγή της στάσης της Τουρ­κίας η οποία συνε­χί­ζει την ίδια τακτική στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, ειδικά σε ο,τι αφορά τις γεω­τρή­σεις.

Ανα­φέ­ρει ακόμη τη δύσκολη οικο­νο­μική κατά­σταση της Τουρ­κίας τις νέες πολι­τι­κές δυνά­μεις που επι­χει­ρούν να εμφα­νι­σθούν στο πολι­τικό προ­σκή­νιο εν τούτοις διευ­κρι­νί­ζει πως η γείτονα είναι μια ανα­θε­ω­ρη­τική δύναμη στην περιοχή και έτσι θα συνε­χί­σει.

Τέλος ανα­φο­ρικά με το ζήτημα που ανέκυψε με το Ιρανικό τάνκερ δηλώνει ότι «το ζητού­μενο είναι να περάσει η Αθήνα αυτό το σκόπελο συμπε­ρι­φε­ρό­μενη εντός του πλαι­σίου της ΕΕ και χωρίς να δια­τα­ρα­χθούν οι σχέσεις με τις ΗΠΑ».

Συνέ­ντευξη στον Ανδρέα Ζαμπούκα

Πως εκτι­μάτε τη νέα ανα­κοί­νωση του εκπρο­σώ­που του Στέιτ Ντι­πάρ­τμεντ για τις δρα­στη­ριό­τη­τες του πλωτού γεω­τρύ­πα­νου Γιαβούζ στην Κύπρο; 

Είναι η αυστη­ρό­τερη μέχρι σήμερα δια­τύ­πωση, αφού η τουρ­κική γεώ­τρηση χαρα­κτη­ρί­ζε­ται «παρά­νομη» (unlawful) ενώ ο τόνος γενι­κό­τερα της ανα­κοί­νω­σης δείχνει κλι­μά­κωση, αφού ξεκα­θα­ρί­ζει ότι πρό­κει­ται για «χωρικά ύδατα της Δημο­κρα­τίας της Κύπρου» («the Republic of Cyprus’ territorial sea»). Αυτό είναι καταρ­χήν προ­φα­νώς θετικό.

Συν­δέ­ε­ται ίσως και με την προ­σπά­θεια να ενθαρ­ρυν­θεί περισ­σό­τερο η κινη­τι­κό­τητα στο Κυπριακό, αφού γνω­ρί­ζουμε ότι το επόμενο βήμα θα είναι η τρι­με­ρής συνά­ντηση με τον Γενικό Γραμ­μα­τέα μετά τη Γενική Συνέ­λευση των Ηνω­μέ­νων Εθνών (τον Σεπτέμ­βριο), προ­κει­μέ­νου να καθο­ρι­στούν τα επόμενα στάδια.

Όμως ένα πρό­βλημα με τις ΗΠΑ αυτή τη στιγμή είναι ότι οι δηλώ­σεις – αν και όχι απα­ραί­τητα οι πράξεις – της προ­ε­δρίας είναι απρό­βλε­πτες και έρχο­νται ενίοτε σε αντί­θεση όχι με το Κογκρέσο – αυτό είναι συχνά ανα­με­νό­μενο – αλλά και με την πολι­τική της κυβέρ­νη­σης και τις κατευ­θύν­σεις που εφαρ­μό­ζει η γρα­φειο­κρα­τία. Π.χ για τους S-400 οι δηλώ­σεις του Στέιτ Ντι­πάρ­τμεντ είναι εγγύ­τερα στο θεσμικό πλαίσιο και τη δια­κομ­μα­τική συναί­νεση που δια­μορ­φώ­νε­ται για το θέμα στο Κογκρέσο παρά σε όσα λέει ο πρό­ε­δρος Τραμπ.

Θα στα­μα­τή­σει η τουρ­κική δρα­στη­ριό­τητα ως συνέ­πεια τέτοιων παρεμ­βά­σεων;  

Δυστυ­χώς η γρήγορη απά­ντηση είναι αρνη­τική. Όχι, δεν θα στα­μα­τή­σει και εμείς πρέπει να είμαστε ψύχραι­μοι αλλά και προ­ε­τοι­μα­σμέ­νοι για ένα κάπως δύσκολο φθι­νό­πωρο. Παράλ­ληλα όμως πρέπει να αντι­λη­φθούμε ότι και στο εσω­τε­ρικό της Τουρ­κίας και στο διεθνές περι­βάλ­λον, οι κινή­σεις του Ερντο­γάν έχουν κόστος, αντί­θετα από ό,τι ίσως φαί­νε­ται με πρώτη ματιά. Οικο­νο­μικό κόστος, πολι­τικό κόστος, συμ­βο­λικό κόστος.

Οπότε το Κυπριακό θα βοη­θη­θεί να προ­χω­ρή­σει σε ουσια­στι­κό­τερη φάση και πώς; 

Όπως είχα εξη­γή­σει στο πρό­σφατο παρελ­θόν, ο διά­λο­γος είναι απα­ραί­τη­τος, εφόσον όμως οι συν­θή­κες είναι κατάλ­λη­λες ή έστω σε προ­ο­πτική βελ­τί­ω­σης. Δεν ισχύει αυτό σήμερα με δεδο­μένο ότι η Τουρκία πιέζει, απειλεί και συνε­χί­ζει γεω­τρή­σεις βάσει δικών της ισχυ­ρι­σμών και όχι βάσει του Διε­θνούς Δικαίου της Θάλασ­σας. Άλλωστε η Τουρκία εξα­κο­λου­θεί να βλέπει την κατε­χό­μενη Βόρεια Κύπρο ως δορυ­φόρο της και αυτό αλλάζει πολύ δύσκολα.

Με όλα αυτά τα πρω­το­φανή που βλέ­πουμε να συμ­βαί­νουν, πώς εκτι­μάτε ότι θα είναι οι σχέσεις μας με την Τουρκία αλλά και οι σχέσεις της Τουρ­κίας με τη Δύση στο μεσο­πρό­θε­σμο μέλλον;

Αυτό είναι εξαι­ρε­τικά ενδια­φέ­ρον. Θέτω συχνά στον εαυτό μου το ερώτημα, πώς θα φαί­νο­νται μετά από ένα ή δυο ή τρία χρόνια οι εκτι­μή­σεις που κάνω σε μια συγκυ­ρία. Εν προ­κει­μένω, είναι σχετικά ασφαλές να υπο­θέ­σουμε ότι ανα­φο­ρικά με τις σχέσεις της Τουρ­κίας με τη Δύση, η απόλυτη ρήξη δεν θα επέλθει βρα­χυ­πρό­θε­σμα ούτε μεσο­πρό­θε­σμα. Στο εσω­τε­ρικό της Τουρ­κίας, το κομ­μα­τικό σύστημα είναι σε φάση μετε­ξέ­λι­ξης και στα­διακά θα μπούμε στην μετα-Ερντογάν εποχή.

Ήδη φαί­νε­ται ότι το νέο κόμμα που ετοι­μά­ζουν οι Αμπ­ντου­λάχ Γκιουλ και Αλί Μπα­μπά­τζαν, από την εσω­κομ­μα­τι­κής αντι­πο­λί­τευ­σης του κυβερ­νώ­ντος ΑΚΡ, έχει δημο­σκο­πική απήχηση πριν καν ιδρυθεί επίσημα. Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ θα παρα­μεί­νουν δύσκο­λες αλλά δεν θα φτάσουν σε ρήξη, αυτό το βλέ­πουμε ήδη με τις νέες εξε­λί­ξεις στη Συρία.

Παράλ­ληλα, οι σχέσεις ΕΕ – Τουρ­κίας θα ανα­ζη­τή­σουν ένα νέο προ­σα­να­το­λι­σμό. Ουσια­στικά αυτό εννοεί χωρίς να το δια­τυ­πώ­νει σαφώς το Συμ­βού­λιο Γενικών Υπο­θέ­σεων στα συμπε­ρά­σματα της 18/6/2019 σε ό,τι αφορά ειδι­κό­τερα τις σχέσεις με την Τουρκία (σημεία 30-37). Την χαρα­κτη­ρί­ζει «a key partner» αλλά επι­ση­μαί­νει ότι ο στόχος της ένταξης απο­μα­κρύ­νε­ται συνεχώς.

Από τη σκοπιά της Ελλάδας, αυτό σημαί­νει ουσια­στικά ότι απέ­να­ντι στην Τουρκία το «μέσον πίεσης ΕΕ» έχει φτάσει σε ένα σταυ­ρο­δρόμι. Με δυο λόγια, το πλοίο έχει σαλ­πά­ρει και από τις δυο πλευρές: ούτε η ΕΕ ούτε η Τουρκία προ­σα­να­το­λί­ζο­νται πια σε μελ­λο­ντική ένταξη. Μακρο­πρό­θε­σμα, όπως επι­χει­ρη­μα­το­λογώ από καιρό, μόνο ο συν­δυα­σμός εθνικής απο­τρε­πτι­κής στρα­τη­γι­κής και ουσια­στι­κής δια­πραγ­μά­τευ­σης μιας νέας, ειδικής σχέσης ΕΕ – Τουρ­κίας μπορεί να αποβεί παρά­γο­ντας απο­τρο­πής του υπαρ­ξια­κού διλήμ­μα­τος σύγκρουση ή Φιν­λαν­δο­ποί­ηση.

Η Ελλάδα εξα­κο­λου­θεί να έχει καλές εμπο­ρι­κές σχέσεις με την Τουρκία, με την οποία δια­τη­ρούμε πλε­ο­να­σμα­τικό εμπο­ρικό ισο­ζύ­γιο (με εξαί­ρεση κάποια έτη) και σχετικά δυνα­μική προ­ο­πτική περαι­τέρω ανά­πτυ­ξης. Παρότι η κρίση της τουρ­κι­κής οικο­νο­μίας βρί­σκε­ται σε εξέλιξη (πτώση στις κατα­σκευές, κάμψη εξα­γω­γών, πτώση λίρας, εξά­ντληση συναλ­λαγ­μα­τι­κών δια­θε­σί­μων), η μακρο­πρό­θε­σμη εικόνα δεν μπορεί να αγνοη­θεί. Άρα μας συμ­φέ­ρει μια συνε­χι­ζό­μενη σχέση ΕΕ-Τουρκίας, πέρα από την «ένταξη».

Τόσο οι οικο­νο­μι­κές ανταλ­λα­γές όσο και η ανάγκη ελέγχου της μετα­νά­στευ­σης, θα μας οδη­γή­σουν στη διε­ρεύ­νηση σενα­ρίων για ένα νέο καθε­στώς σύν­δε­σης που στα­διακά θα ρυθ­μί­σει τις ευρω­τουρ­κι­κές σχέσεις. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια νέα εται­ρική σχέση μεταξύ των δυο μερών θα υπάρξει στα επόμενα χρόνια. Το ερώτημα είναι εάν η ελλη­νική πλευρά θα συμ­βά­λει κατά το δυνατόν λεπτο­με­ρώς στη δια­μόρ­φωση της, ως μέλος της ΕΕ και μάλιστα ως μέλος με συγκρι­τικά αρκετά ισχυρές διμε­ρείς εμπο­ρι­κές σχέσεις με την γείτονα.

Οι σχέσεις όμως της Τουρ­κίας με την Ελλάδα;

Αυτό είναι το δυσκο­λό­τερο σκέλος. Η Τουρκία είναι και θα παρα­μεί­νει ανα­θε­ω­ρη­τική δύναμη στην περιοχή, ανε­ξαρ­τή­τως των απο­χρώ­σεων μεταξύ δια­φο­ρε­τι­κών τουρ­κι­κών κυβερ­νή­σεων. Για την Ελλάδα, το μεγα­λύ­τερο ίσως ζήτημα είναι ο συν­δυα­σμός των κατάλ­λη­λων περι­βαλ­λο­ντι­κών συν­θη­κών (σχέσεις με Δύση, συμ­μα­χίες, ενί­σχυση οικο­νο­μίας) και της καθαρά απο­τρε­πτι­κής στρα­τη­γι­κής απέ­να­ντι στην γείτονα, η οποία δεν πρό­κει­ται να μετα­κο­μί­σει (αλλά ούτε να δια­λυ­θεί στο προ­βλε­πτό μέλλον, όπως ήλπιζαν κάποιοι).

Σε τελική ανάλυση, τρεις θα είναι οι βασικοί πυλώνες που θα μας επι­τρέ­ψουν να αντα­πο­κρι­θούμε μέσα σε συν­θή­κες ειρήνης και ευη­με­ρίας στη δομική πρό­κληση που συνιστά στο διη­νε­κές η Τουρκία για την Ελλάδα.

Πρώτος πυλώνας είναι το περαι­τέρω χτίσιμο της ελλη­νι­κής απο­τρε­πτι­κής ισχύος και της κατάλ­λη­λης προ­βο­λής της. Δεύ­τε­ρος πυλώνας παρα­μέ­νει το ΝΑΤΟ σε συν­δυα­σμό κυρίως με την ενι­σχυ­μένη διμερή στρα­τη­γική συνερ­γα­σία Ελλάδας-ΗΠΑ. Ο τρίτος, λιγό­τερο ορατός σήμερα αλλά για εμένα εξίσου σημα­ντι­κός, θα απο­κτή­σει υπό­σταση εάν δια­μορ­φω­θεί με τη συμβολή και της Αθήνας ένα μελ­λο­ντικό εται­ρικό καθε­στώς ΕΕ-Τουρκίας που θα μας βγάλει από το επι­κίν­δυνο αδιέ­ξοδο της δήθεν εντα­ξια­κής πορείας.

Πόσο πρέπει να μας απα­σχο­λεί το ζήτημα που προ­έ­κυψε με την πλεύση του ιρα­νι­κού δεξα­με­νό­πλοιου; 

Το ζήτημα με το ιρανικό δεξα­με­νό­πλοιο που φαί­νε­ται ότι κατευ­θύ­νε­ται στην Καλα­μάτα πρέπει να το δούμε μέσα από τρία πρί­σματα: τις δια­φο­ρές μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ ανα­φο­ρικά με την αντι­με­τώ­πιση του Ιράν, τις δρα­κό­ντειες αμε­ρι­κα­νι­κές κυρώ­σεις στο Ιράν και τις συνε­χι­ζό­με­νες κυρώ­σεις της ΕΕ στη Συρία. Οι κυρώ­σεις αυτές έχουν παρα­τα­θεί μέχρι τον Ιούνιο του 2020.

Περιττό να επι­ση­μάνω την κρι­σι­μό­τητα της περιό­δου για την εμβά­θυνση των διμερών σχέσεων μας με τις ΗΠΑ, όπως επίσης και το ότι εμείς δεσμευό­μα­στε από το διεθνές δίκαιο και τη συμ­με­τοχή μας στην ΕΕ. Σωστά ο ανα­πλη­ρω­τής ΥΠΕΞ δήλωσε ήδη ότι η Ελλάδα δεν είναι δια­τε­θει­μένη να διευ­κο­λύ­νει την πλεύση του ιρα­νι­κού δεξα­με­νό­πλοιου προς την Συρία. Πράγ­ματι, το ζητού­μενο είναι να περάσει η Αθήνα αυτό το σκόπελο συμπε­ρι­φε­ρό­μενη εντός του πλαι­σίου της ΕΕ και χωρίς να δια­τα­ρα­χθούν οι σχέσεις με τις ΗΠΑ.

Βέβαια επι­ση­μαίνω ότι παρα­μέ­νουν ανοικτά μέχρι στιγμής διάφορα ερω­τή­ματα, όπως π.χ.: ποιοι είναι οι αγο­ρα­στές του φορτίου; Τι θα γίνει εάν το φορτίο δεν προ­ο­ρί­ζε­ται για τη Συρία; Θέλω να ελπίζω ότι τελικώς το πλοίο δεν θα εισέλ­θει σε εθνικά ύδατα ούτε θα ζητήσει άδεια για ελλι­με­νι­σμό στην Καλα­μάτα. Με απλά λόγια, μακράν το καλύ­τερο σενάριο θα είναι να μην ανα­κα­τευ­τούμε. Τα άλλα που ακού­γο­νται δεξιά και αρι­στερά είναι λόγια του αέρα. Δυστυ­χώς το θέμα δεν μπορεί να θεω­ρη­θεί ακόμη λήξαν και θα πρέπει να περι­μέ­νουμε τις αμέσως επό­με­νες ημέρες να ξεκα­θα­ρί­σει το τοπίο και βέβαια η πορεία του πλοίου.

* Ο Κώστας Α. Λάβδας είναι Καθη­γη­τής Ευρω­παϊ­κής Πολι­τι­κής στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο. Είναι από­φοι­τος του LSE και του MIT και έχει δια­τε­λέ­σει, μεταξύ άλλων, Αντι­πρύ­τα­νης του Πανε­πι­στη­μίου Κρήτης, Senior Research Fellow στο LSE και Καθη­γη­τής στην Έδρα Ελλη­νι­κών και Ευρω­παϊ­κών Σπουδών «Κων­στα­ντί­νος Καρα­μαν­λής» στη Fletcher School of Law and Diplomacy του Πανε­πι­στη­μίου Tufts στις ΗΠΑ.

Πηγή liberal.gr