Άρθρο 336 περί βιασμού: «Στενότερος» ορισμός, «ευρύτερη» ατιμωρησία

H Ελένη ήταν το νεαρό κορίτσι που είπε «όχι» και προ­σπά­θησε να αντι­στα­θεί σε σεξουα­λική συνεύ­ρεση παρά τη θέλησή της. Το φρι­κώ­δες τέλος της είναι γνωστό στο Πανελ­λή­νιο σε μια υπόθεση που απα­σχο­λεί ακόμη τις αρχές, την κοινή γνώμη και τα ΜΜΕ.

Αν μια άλλη Ελένη δεν είχε αντι­στα­θεί στους βιαστές της…

Τι θα είχε γίνει, όμως, αν μια άλλη Ελένη στη θέση της Ελένης είχε ξεστο­μί­σει το «όχι» της χωρίς να προ­σπα­θή­σει να αντι­στα­θεί; Εφόσον δεν εισα­κού­στηκε η άρνησή της και λόγω των δεδο­μέ­νων συσχε­τι­σμών δυνά­μεων που ήταν συντρι­πτικά εις βάρος της, μια άλλη κοπέλα σε παρό­μοια δεινή θέση, δε θα μπο­ρούσε κάλ­λι­στα να ακο­λου­θή­σει την επιλογή της μη αντί­στα­σης ως «στρα­τη­γική επι­βί­ω­σης» απ’ τα χει­ρό­τερα και να υπο­κύ­ψει βουβά και αμαχητί στις δια­θέ­σεις των βιαστών της; Ίσως εκείνη η Ελένη να είχε ξεγλι­στρή­σει του θανάτου και να επέ­στρεφε συντριμ­μένη μα ζωντανή στο σπίτι της: η επιζώσα ενός ομα­δι­κού βιασμού. Για τον κοινό νου, πάντα, γιατί ο νόμος δεν είναι και βέβαιο πως θα «έβλεπε» κάποιο βιασμό.

Σύμφωνα με τον ισχύ­ο­ντα ορισμό του βιασμού, αφού η άλλη Ελένη στη θέση της Ελένης υπο­χώ­ρησε ήσυχα, παραι­τή­θηκε απ’ την ιδέα να παλέψει, δεν έδειξε ίχνη αντί­στα­σης και βίωσε χωρίς σωμα­τικά σημάδια και μελα­νιές αυτό που της συνέβη, τότε παί­ζε­ται αν έχει βιαστεί. Τι σημασία έχει που δεν ήθελε να υποστεί ό,τι υπέστη;

Έστιν ουν βιασμός…

Λέει το άρθρο 336 περί βιασμού: «Όποιος με σωμα­τική βία ή με απειλή σπου­δαίου και άμεσου κιν­δύ­νου εξα­να­γκά­ζει άλλον σε συνου­σία ή σε άλλη ασελγή πράξη ή σε ανοχή της τιμω­ρεί­ται με κάθειρξη». Ο νομικός αυτός ορισμός θεω­ρείτο ήδη ξεπε­ρα­σμέ­νος, ανε­παρ­κής και αδύ­να­μος να απο­δώ­σει δικαιο­σύνη σε ουκ ολίγες περι­πτώ­σεις, συμ­βάλ­λο­ντας στην ατι­μω­ρη­σία, καθώς παρα­κάμ­πτει την «έλλειψη συναί­νε­σης στη σεξουα­λική πράξη» και επι­κε­ντρώ­νε­ται στη «βία». Όμως αυτή η «έλλειψη συναί­νε­σης στη σεξουα­λική πράξη» απο­τε­λεί το σύγ­χρονο ανα­γνω­ρι­σμένο διεθνές πρότυπο των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των για το τι εστί βιασμός. Στη βάση αυτή άλλωστε 55 βου­λευ­τές είχαν θέσει στον υπουργό Δικαιο­σύνη, Μιχάλη Καλο­γή­ρου, σχετική ερώτηση για την …τύχη του ορισμού με αφορμή και την κεντρική καμπά­νια που διε­ξά­γει εδώ και καιρό το ελλη­νικό Τμήμα της Διε­θνούς Αμνη­στίας για την αλλαγή του. Ανέ­φε­ραν οι βου­λευ­τές μεταξύ άλλων στην ερώτησή τους, σχετικά με το τι σκο­πεύει να πράξει το υπουρ­γείο ενόψει μάλιστα του νέου Ποι­νι­κού Κώδικα που επρό­κειτο να κατα­τε­θεί:

«Η Σύμβαση του Συμ­βου­λίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την κατα­πο­λέ­μηση της βίας κατά των γυναι­κών και της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας (η Σύμβαση της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης), που θεω­ρεί­ται ως το πλέον ολο­κλη­ρω­μένο νομικό πλαίσιο μέχρι σήμερα για την αντι­με­τώ­πιση της βίας κατά των γυναι­κών και των κορι­τσιών, υπο­χρε­ώ­νει τα κράτη να ποι­νι­κο­ποι­ή­σουν όλες τις μη συναι­νε­τι­κές πράξεις σεξουα­λι­κής φύσης».

Μετά την ψήφισή της από τη Βουλή, η Σύμβαση αυτή έγινε νόμος του κράτους το Μάρτιο του 2018. Το νομο­σχέ­διο κυρώ­θηκε από την Ολο­μέ­λεια της Βουλής με ευρεία συναί­νεση. Σύμφωνα με το άρθρο 36 αυτής της Σύμ­βα­σης: «Η συναί­νεση πρέπει να παρέ­χε­ται εκου­σίως, ως απο­τέ­λε­σμα της ελεύ­θε­ρης βού­λη­σης του ατόμου η οποία αξιο­λο­γεί­ται στο πλαίσιο των περι­στά­σεων».

Θετικός ο Καλο­γη­ρού στην αλλαγή, αλλά «χει­ρό­τε­ρος» ο προ­τει­νό­με­νος ορισμός

Τι απέγινε η ερώτηση αυτή; Όπως είπε στο NewPost ο Χρι­στό­φο­ρος Παπα­δό­που­λος, ένας εκ των 55 βου­λευ­τών που την υπέ­γρα­ψαν, ο υπουρ­γός Δικαιο­σύ­νης την απά­ντησε στις 1 Μαρτίου του 2019. Μεταξύ άλλων ο Μιχάλης Καλο­γή­ρου τους τόνισε «τη βούληση του υπουρ­γείου να αντα­πο­κρι­θεί επαρκώς στις υπο­χρε­ώ­σεις που απορ­ρέ­ουν από τη Σύμβαση του Συμ­βου­λίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την κατα­πο­λέ­μηση της βίας κατά των γυναι­κών και της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας (Σύμβαση της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης)». Ειδι­κό­τερα δε σε ό,τι αφορά την τρο­πο­ποί­ηση του άρθρου 336, ο κ. Καλο­γή­ρου απά­ντησε στους βου­λευ­τές ότι «ο ορισμός του βιασμού στη βάση της απου­σίας συναί­νε­σης» σύμφωνα με τη Σύμβαση «έχει απο­τε­λέ­σει αντι­κεί­μενο προ­βλη­μα­τι­σμού στην Ευρώπη και τα Διεθνή Όργανα» όπου εξε­λίσ­σε­ται ένας διά­λο­γος τον οποίο «το υπουρ­γείο παρα­κο­λου­θεί με μεγάλο ενδια­φέ­ρον».

Ωστόσο, ο νέος ποι­νι­κός κώδικας κατα­τέ­θηκε και όχι μόνο δεν ενσω­μά­τωσε τα προ­βλε­πό­μενα από τη Συνθήκη της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης, αλλά η πρότασή του πηγαί­νει την υπόθεση ένα ακόμη βήμα προς τα πίσω. Του­λά­χι­στον αυτό καταγ­γέλ­λε­ται από πλευράς Διε­θνούς Αμνη­στίας, που κάνει λόγο για «οπι­σθο­δρό­μηση στα δικαιώ­ματα των γυναι­κών» και θεωρεί το νέο ορισμό χει­ρό­τερο απ’ τον παλιό.

«Η νέα πρόταση περιο­ρί­ζει τις περι­πτώ­σεις της “απειλής σπου­δαίου και άμεσου κιν­δύ­νου”, μόνο σε εκείνες που αφορούν “απειλή κατά της ζωής ή της σωμα­τι­κής ακε­ραιό­τη­τας”. Έτσι στε­νεύει ακόμη περισ­σό­τερο η έννοια της “απειλής” απο­κλεί­ο­ντας ευρύ­τε­ρες ανα­γνώ­σεις βίας όπως η ψυχο­λο­γική ή ο εργα­σια­κός εκφο­βι­σμός», εξηγεί η Ειρήνη Γαϊ­τά­νου, υπεύ­θυνη εκστρα­τειών του ελλη­νι­κού τμή­μα­τος της Διε­θνούς Αμνη­στίας, στο NewPost. «Σε κάθε περί­πτωση, για εμάς ο μόνος ορισμός που είναι απο­δε­κτός είναι αυτός που βασί­ζε­ται στην απουσία συναί­νε­σης» ξεκα­θα­ρί­ζει η κ. Γαϊ­τά­νου.

Τι μέλλει γενέ­σθαι

Για τον Χρι­στό­φορο Παπα­δό­πουλο η υπόθεση δεν έχει κλείσει. «Έχει φτια­χτεί μια Νομο­πα­ρα­σκευα­στική Επι­τροπή από ειδι­κούς για την τρο­πο­λο­γία του Ποι­νι­κού Κώδικα, που την επε­ξερ­γά­ζε­ται εδώ και τέσσερα περίπου χρόνια, η οποία μεταξύ άλλων σημα­ντι­κών αλλαγών, πρό­τεινε το συγκε­κρι­μένο άρθρο, το 336» λέει ο κ. Παπα­δό­που­λος στο NewPost: «Ωστόσο στη δια­βού­λευση που διε­ξά­γε­ται (σ.σ. μέχρι τις 27 Μαρτίου) ο υπουρ­γός είναι υπο­χρε­ω­μέ­νος να λάβει υπόψη του εκτός από το “πόρισμα” της Νομο­πα­ρα­σκευα­στι­κής τόσο την άποψη της κοι­νω­νίας των πολιτών όσο και αυτή των βου­λευ­τών». Ως εκ τούτου υπάρ­χουν σαφώς περι­θώ­ρια βελ­τί­ω­σης για τον βου­λευτή του ΣΥΡΙΖΑ.

Περι­θώ­ρια θετικής έκβασης της ιστο­ρίας δια­κρί­νει και η κ. Γαϊ­τά­νου, εφόσον ανα­λαμ­βά­νο­νται συγκε­κρι­μέ­νες πρω­το­βου­λίες και κινη­το­ποιού­νται οι γυναι­κείες και φεμι­νι­στι­κές οργα­νώ­σεις.  Όπως μας ανέφερε, η Διεθνής Αμνη­στία θα παρέμ­βει στη δημόσια δια­βού­λευση για το νέο Ποινικό Κώδικα κατα­θέ­το­ντας την πρότασή της για την αλλαγή του 336. Η Αμνη­στία, λέει η κ. Γαϊ­τά­νου, έχει κάνει ήδη δύο συνα­ντή­σεις για το θέμα σε ευνοϊκό κλίμα: μία με τον ίδιο τον κ. Καλο­γή­ρου και μία με τη Γενική Γραμ­μα­τεία Δια­φά­νειας και Δικαιω­μά­των του υπουρ­γείου Δικαιο­σύ­νης, όπου συμ­με­τεί­χαν εκπρό­σω­ποι της Γενικής Γραμ­μα­τίας Ισό­τη­τας αλλά και γυναι­κείων οργα­νώ­σεων.

Πού «κολλάει» η αλλαγή

Η χρόνια απουσία ουσια­στι­κού προ­βλη­μα­τι­σμού επί του θέματος, μια «κεκτη­μένη ταχύ­τητα» απέ­να­ντι στις «αυστη­ρο­ποι­ή­σεις» του ποι­νι­κού κώδικα και κάποιοι ενδοια­σμοί που σχε­τί­ζο­νται με τη δυσκο­λία του να θεμε­λιω­θεί νομικά η έννοια της «συναί­νε­σης» φαί­νε­ται πως καθυ­στε­ρούν την τρο­πο­ποί­ηση του 336. Για την Ειρήνη Γαϊ­τά­νου ωστόσο αυτή θεμε­λιώ­νε­ται ήδη νομικά από «διε­θνείς συμ­βά­σεις με βάση τους βια­σμούς» και επι­πλέον «συνα­ντιέ­ται και σε άλλα εγκλή­ματα». «Ο βιασμός μπορεί να ορί­ζε­ται και με βάση την απουσία συναί­νε­σης στη σεξουα­λική πράξη, χωρίς να παρα­βλέ­πο­νται οι ανα­γκαίες δικαιο­κρα­τι­κές εγγυ­ή­σεις», σχο­λιά­ζει ο Χρι­στό­φο­ρος Παπα­δό­που­λος.

Πάντως, με σημε­ρινή του ανα­κοί­νωση το υπουρ­γείο, ανα­φέ­ρει πως έχει κατα­γρά­ψει το ζήτημα: Λέει μεταξύ άλλων: «Το Υπουρ­γείο Δικαιο­σύ­νης, Δια­φά­νειας και Ανθρω­πί­νων Δικαιω­μά­των, ήδη έχει κατα­γρά­ψει τα πρώτα ζητή­ματα που ανα­δεί­χθη­καν από τη δια­βού­λευση και ετοι­μά­ζει την πρότασή του προς τις ειδικές Νομο­πα­ρα­σκευα­στι­κές Επι­τρο­πές, η οποία αυτο­νό­ητα κινεί­ται στην κατεύ­θυνση πάγιων πολι­τι­κών που το ίδιο έχει ανα­πτύ­ξει ήδη από το 2015 και μετά. Ειδι­κό­τερα, σε αυτή θα περι­λαμ­βά­νε­ται, μεταξύ άλλων, η αντι­με­τώ­πιση του ζητή­μα­τος της αύξησης του απει­λού­με­νου πλαι­σίου ποινής για τη διεύ­θυνση εγκλη­μα­τι­κής οργά­νω­σης, το ζήτημα της ευρύ­τε­ρης οριο­θέ­τη­σης της έννοιας της απειλής στο έγκλημα του βιασμού σε σχέση με την προ­τει­νό­μενη από τις Επι­τρο­πές, η ανάγκη επα­νε­ξέ­τα­σης του καθο­ρι­σμού ορι­σμέ­νων εγκλη­μά­των ως πλημ­με­λη­μά­των και η εισα­γωγή στο σχέδιο κρί­σι­μων αντι­ρα­τσι­στι­κών δια­τά­ξεων που είχε ειση­γη­θεί και ψηφίσει η Κυβέρ­νηση».

Μία γυναίκα κάθε 40 ώρες βιά­ζε­ται στη χώρα μας (στην καλύ­τερη των περι­πτώ­σεων)

Με βάση τα στοι­χεία που παρα­χώ­ρησε η ΕΛ.ΑΣ. στο NewPost φαί­νε­ται ότι στη χώρα μας την περα­σμένη χρονιά μία γυναίκα έπεφτε θύμα βιασμού κάθε μιάμιση μέρα -για την ακρί­βεια κάθε 40 ώρες.

«Ο πραγ­μα­τι­κός αριθμός βιασμών είναι πολ­λα­πλά­σιος», σχο­λιά­ζει η Ειρήνη Γαϊ­τά­νου, «καθώς ένα μικρό ποσοστό θυμάτων βιασμού φτάνει τελικά στο Αστυ­νο­μικό Τμήμα». Ο πρό­ε­δρος της Ελλη­νι­κής Ιατρο­δι­κα­στι­κής Εται­ρίας, Γρη­γό­ρης Λέων, είχε κάνει πέρσι την εκτί­μηση ότι οι βιασμοί στην πραγ­μα­τι­κό­τητα ανέρ­χο­νται ετησίως στους 4.500, καθώς στη Σουηδία, μια χώρα με ανάλογο πλη­θυ­σμό με την Ελλάδα, οι βιασμοί υπερ­βαί­νουν τους 5.500. Ωστόσο είναι προ­φα­νές ότι εν έτει 2019 πραγ­μα­τι­κές μετρή­σεις για τη χώρα μας δεν υπάρ­χουν, γεγονός που προ­κα­λεί αν μη τι άλλο απορία.

Οι γυναίκες-θύματα νιώθουν πως «θα μπλέ­ξουν» χωρίς να δικαιω­θούν

Για την κ. Γαϊ­τά­νου το πρό­βλημα είναι πολ­λα­πλό: «Αφενός δεν υπάρχει υπεύ­θυ­νος κεντρι­κός φορέας για να γίνεται συστη­μα­τική και οργα­νω­μένη κατα­γραφή των στα­τι­στι­κών στοι­χείων, μόνο διά­σπαρτα δεδο­μένα εμπλε­κό­με­νων πηγών, αφε­τέ­ρου τα στοι­χεία που προ­έρ­χο­νται απ’ την αστυ­νο­μία απο­τυ­πώ­νουν το μικρό κομμάτι των καταγ­γελ­λό­με­νων βιασμών, αφού τα θύματα πολύ συχνά δε μιλάνε. Ο λόγος που δεν μιλούν έχει να κάνει τόσο με το νομο­θε­τικό πλαίσιο που απο­θαρ­ρύ­νει τις γυναί­κες και ευνοεί την ατι­μω­ρη­σία, όσο και με τη βασα­νι­στική δια­δι­κα­σία από το τμήμα μέχρι τη δίκη, που πρέπει να υπο­μεί­νουν». «Πόσες γυναί­κες ύστερα από τέτοια βάναυση εμπει­ρία είναι δια­τε­θει­μέ­νες να περι­μέ­νουν χωρίς καν να πλυθούν για να πάνε την επομένη στο Τμήμα να δείξουν τους μώλωπές τους (αν έχουν), να υπο­βάλ­λο­νται σε ερω­τή­σεις όπως “τι φορού­σες”, “είχες πιει;” που από θύματα τις μετα­τρέ­πουν σε “κατη­γο­ρού­με­νες” και ενδε­χο­μέ­νως να ακούν παραι­νέ­σεις του τύπου “τι να καταγ­γέλ­λεις τώρα, άκρη δε θα βγάλεις”;» ανα­ρω­τιέ­ται η κ. Γαϊ­τά­νου.

Η αλλαγή του 336 δεν αλλάζει ως διά μαγείας την κατά­σταση

Η κατά­σταση δεν πρό­κει­ται να αλλάξει από τη μια μέρα στην άλλη, καθώς στη­ρί­ζε­ται σε βαθιά ριζω­μέ­νες αντι­λή­ψεις και κουλ­τού­ρες σε σχέση με τις γυναί­κες που «θέλουν και τα παθαί­νουν», που «προ­κα­λούν» κ.λπ. «Οι έρευνες δεί­χνουν επα­νει­λημ­μένα ότι πολλοί άνθρω­ποι εξα­κο­λου­θούν να πιστεύ­ουν ότι δεν πρό­κει­ται για βιασμό όταν το θύμα είναι μεθυ­σμένο, όταν φοράει απο­κα­λυ­πτικά ρούχα ή όταν δεν αντι­στέ­κε­ται… Η αλλαγή του άρθρου 336 δεν πρό­κει­ται να αλλάξει την κατά­σταση αυτή από τη μια μέρα στην άλλη», λέει η Ειρήνη Γαϊ­τά­νου: «Βάζει όμως το λιθα­ράκι της για να περιο­ρι­στεί η ατι­μω­ρη­σία των δραστών, ανοίγει έναν ουσια­στικό διάλογο πάνω στο εκρη­κτικό ζήτημα της έμφυλης βίας που μαστί­ζει όλη την Ευρώπη και ενδυ­να­μώ­νει την αυτο­πε­ποί­θηση των γυναι­κών στο να διεκ­δι­κούν τα δικαιώ­ματά τους στη ζωή τους και στο σώμα τους, αντί να τις απο­θαρ­ρύ­νει», κατα­λή­γει η υπεύ­θυνη εκστρα­τειών του ελλη­νι­κού τμή­μα­τος της Διε­θνούς Αμνη­στίας.