“Κύπρος, το Γειτονικό Νησί του Ισραήλ”- 3ο σε πωλήσεις στην Κύπρο το βιβλίο του Γαβριήλ Χαρίτου

Με την πάροδο των ετών, παγιώ­νε­ται ολοένα και περισ­σό­τερο η πεποί­θηση ότι «έχουν τα πάντα ειπωθεί» σχετικά με την ιστο­ριο­γρα­φία του Κυπρια­κού, όσον αφορά στα γεγο­νότα της δεκα­ε­τίας του 1950 και έως την ανα­κή­ρυξη της κυπρια­κής ανε­ξαρ­τη­σίας. Παράλ­ληλα, από το 2010 και μετά, ανα­λυ­τές και δημο­σιο­γρά­φοι δίνουν την εντύ­πωση ότι, προτού ανα­κα­λυ­φθούν τα κοι­τά­σματα φυσικού αερίου στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, οι σχέσεις του Ισραήλ με την Κύπρο ήταν αν μη τι άλλο, σχεδόν ανύ­παρ­κτες. Κατά σύμ­πτωση, η ίδια ακριβώς εντύ­πωση επι­κρα­τεί σήμερα και στο Ισραήλ. 

Τα συμπε­ρά­σματα αυτά έρχεται να δια­ψεύ­σει ένα βιβλίο, που μόλις κυκλο­φό­ρησε. Πρό­κει­ται για την ιστο­ρική μελέτη με τίτλο «Κύπρος, το Γει­το­νικό Νησί – Το Κυπριακό μέσα από τα Κρατικά Αρχεία του Ισραήλ, 1946-1960» των αθη­ναϊ­κών εκδό­σεων Παπα­ζήση. Το υπο­γρά­φει ο δικη­γό­ρος Ρόδου, διδά­κτο­ρας διεθνών σχέσεων του Πανε­πι­στη­μίου Μακε­δο­νίας και ειδικός σε θέματα Ισραήλ, Γαβριήλ Χαρίτος, άριστος γνώστης της εβραϊ­κής γλώσσας και γνωστός από την τακτή του παρου­σία στις ειδη­σε­ο­γρα­φι­κές εκπο­μπές του ΡΙΚ και άλλων ΜΜΕ, τόσο εδώ στην Κύπρο, όσο και στην Ελλάδα. Όσο για τον τίτλο του βιβλίου του, ούτε αυτός είναι τυχαίος: Με τη φράση «Γει­το­νικό Νησί» απο­κα­λεί­ται η Κύπρος στη σύγ­χρονη ισραη­λινή δημο­σιο­γρα­φική γλώσσα.

Όπως προ­δί­δει ο τίτλος του βιβλίου, πρό­κει­ται για την ιστο­ρική αφήγηση του Κυπρια­κού από μία σκοπιά που δεν γνω­ρί­ζουμε: Τον τρόπο με τον οποίο αξιο­λο­γούσε η ισραη­λινή διπλω­μα­τία και πολι­τική ηγεσία όσα συνέ­βαι­ναν στο νησί μας. Η μελέτη βασί­σθηκε κατά κύριο λόγο σε εκα­το­ντά­δες απόρ­ρητα έγγραφα και εκθέ­σεις του ισραη­λι­νού Υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών της δεκα­ε­τίας του ’50, που απο­χα­ρα­κτη­ρί­σθη­καν κατά την περίοδο 2012-2014 ύστερα από ειδικό αίτημα του συγ­γρα­φέα, επ’ ευκαι­ρία της έρευνάς του για την εκπό­νηση της διδα­κτο­ρι­κής του δια­τρι­βής. Παράλ­ληλα, έγινε ευρεία χρήση δημο­σιευ­μά­των των ισραη­λι­νών εφη­με­ρί­δων της εποχής εκείνης, ως επίσης και εγγρά­φων των Αρχείου των Ισραη­λι­νών Ενόπλων Δυνά­μεων σχετικά με τα στρα­τό­πεδα κρά­τη­σης Εβραίων κρα­του­μέ­νων στον Καράολο στην περίοδο 1946-1949.

Η εξι­στό­ρηση του τρόπου με τον οποίον έβλεπαν οι γεί­το­νές μας την κυπριακή πραγ­μα­τι­κό­τητα αρχίζει ήδη πριν από τη σύσταση του Ισραήλ. Έτσι, πέρα από όσα ήδη γνω­ρί­ζουμε για τα στρα­τό­πεδα κρά­τη­σης των Εβραίων επι­ζώ­ντων του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στον Καράολο, στη Δεκέ­λεια και στην Ξυλο­τύ­μπου, προ­στί­θε­νται νέα στοι­χεία από επίσημα έγγραφα του ισραη­λι­νού στρατού. Τότε σημειώ­νε­ται και η πρώτη επαφή των Ελλη­νο­κυ­πρίων κατοί­κων της Αμμο­χώ­στου με τον υπό σύσταση τότε τακτικό στρατό του Ισραήλ, με απο­τέ­λε­σμα, το 1949 να απευ­θυν­θεί για πρώτη φορά στην Ιστορία των κυπροϊσ­ραη­λι­νών σχέσεων επίσημη πρό­σκληση της ισραη­λι­νής Κυβέρ­νη­σης στον τότε δήμαρχο της Αμμο­χώ­στου Αδάμ Αδά­μα­ντος να επι­σκε­φθεί το Ισραήλ, γεγονός που συνέβη τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς.

Η ιστο­ρική αφήγηση των Ισραη­λι­νών διπλω­μα­τών για το Κυπριακό αρχίζει με το άνοιγμα του ισραη­λι­νού προ­ξε­νείου στη βρε­τα­νο­κρα­τού­μενη τότε Λευ­κω­σία, στις 28 Αυγού­στου 1950. Ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει η διά­σταση απόψεων ανάμεσα στη διστα­κτι­κό­τητα της ισραη­λι­νής πολι­τι­κής ηγεσίας και στην κοινή γνώμη της γει­το­νι­κής χώρας, που φαι­νό­ταν να στη­ρί­ζει ένθερμα το αίτημα των κατοί­κων του νησιού να απαλ­λα­γούν από τη βρε­τα­νική αποι­κιο­κρα­τία. Ο ρεα­λι­σμός υπερ­τε­ρούσε του συναι­σθή­μα­τος, μιας και η Βρε­τα­νία, από δυνά­στης του εβραϊ­κού στοι­χείου στην Παλαι­στίνη, με την πάροδο του χρόνου μετα­τρε­πό­ταν σε προ­στάτη του, εξ αιτίας της στρα­τιω­τι­κής της παρου­σίας στην Κύπρο.

Παρα­κο­λου­θώ­ντας μέσα από τις διπλω­μα­τι­κές εκθέ­σεις τη στα­διακή δια­δι­κα­σία προ­σέγ­γι­σης Ισραήλ-Τουρκίας-Βρετανίας στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, το βιβλίο κατα­γρά­φει με αυστηρή χρο­νο­λο­γική σειρά τα γεγο­νότα που επη­ρέ­α­ζαν την ισραη­λινή ψήφο στον Οργα­νι­σμό Ηνω­μέ­νων Εθνών, κάθε φορά που η Ελλάδα έθετε το Κυπριακό ζήτημα προς συζή­τηση ενώπιον της Γενικής Συνέ­λευ­σης. Μερικά από τα θέματα που κεντρί­ζουν το ενδια­φέ­ρον μας κατά τα χρόνια εκείνα: Η de facto ανα­γνώ­ριση του Ισραήλ εκ μέρους της Ελλάδας το 1952 και ο άκαιρος ενθου­σια­σμός που προ­κλή­θηκε στους Ισραη­λι­νούς. Τα άγνωστα παρα­λει­πό­μενα στις σχέσεις Ελλάδας-Ισραήλ μετά τον φονικό σεισμό της Κεφα­λο­νιάς. Η ευχά­ρι­στη έκπληξη του Αλέξη Κύρου και του Αρχιε­πι­σκό­που Μακα­ρίου από τη θετική ισραη­λινή ψήφο να περι­λη­φθεί η πρώτη ελλη­νική προ­σφυγή του 1954 στην ατζέντα της Γενικής Συνέ­λευ­σης, αλλά και η «ρεα­λι­στική» αποχή που επα­κο­λού­θησε. Οι άστοχοι ιστο­ρι­κοί παραλ­λη­λι­σμοί του ισραη­λι­νού Υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών Μοσιέ Σιαρέτ το 1955. Πώς επη­ρε­ά­σθηκε η ισραη­λινή στάση έναντι του Κυπρια­κού από τις φιλο­α­ρα­βι­κές κορώνες της τουρ­κι­κής διπλω­μα­τίας μετά την Κρίση του Σουέζ το 1956. Η φιλελ­λη­νική προ­αί­ρεση της νέας Υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών Γκόλντα Μέιρ το 1957, η οποία όμως ουδέ­ποτε εκδη­λώ­θηκε στον ΟΗΕ, ούτε έγινε ποτέ γνωστή σε Ελλάδα και Κύπρο. Ο αγώνας της ΕΟΚΑ μέσα από τις περι­γρα­φές των Ισραη­λι­νών προ­ξέ­νων στη Λευ­κω­σία. Άγνω­στες πτυχές του κυπρια­κού συν­δι­κα­λι­στι­κού κινή­μα­τος σε σχέση με το Ισραήλ και με ποιον τρόπο ο ιδε­ο­λο­γι­κός αντα­γω­νι­σμός μεταξύ της ΣΕΚ και της ΠΕΟ έφερε στο προ­σκή­νιο τον ισραη­λινό παρά­γο­ντα στο νησί.

Κομβικό σημείο το 1958

Η Γενική Συνέ­λευση του ΟΗΕ το 1958 είχε κομβική σημασία για την εξέλιξη του Κυπρια­κού και η ψηφο­φο­ρία απο­δεί­χθηκε προ­άγ­γε­λος των συμ­φω­νιών Ζυρίχης-Λονδίνου του 1959. Η ψηφο­φο­ρία εκείνη, όμως, πρό­σθεσε μία βαριά σκιά στις σχέσεις ανάμεσα σε Έλληνες/Ελλη­νο­κύ­πριους και Ισραη­λι­νούς. Είχε ήδη προη­γη­θεί η μυστική συμ­φω­νία συνερ­γα­σίας Ισραήλ-Τουρκίας, υπό την απειλή της εξά­πλω­σης του νασε­ρι­σμού στον αραβικό κόσμο. Έτσι, στο βιβλίο κατα­γρά­φο­νται για πρώτη φορά λεπτο­με­ρώς με ποιες κινή­σεις οι Ισραη­λι­νοί διπλω­μά­τες βοή­θη­σαν παρα­σκη­νιακά τους Τούρ­κους συνα­δέλ­φους τους, αλλά και προ­σω­πικά τον ίδιο τον Υπουργό Εξω­τε­ρι­κών Φατίν Ζορλού να «συρθεί» η ελλη­νική πλευρά στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις στη Ζυρίχη και το Λονδίνο. Μία συγκυ­ρία που τόσο τα ελλα­δικά, όσο και τα ελλη­νο­κυ­πριακά κέντρα λήψεως απο­φά­σεων ουδέ­ποτε ξέχασαν. Από την άλλη πλευρά όμως, οι ενθου­σιώ­δεις δηλώ­σεις συμπα­ρά­στα­σης του Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ υπέρ μίας ουδε­τε­ρό­φι­λης γραμμής του Μακα­ρίου ενερ­γο­ποί­η­σαν αμέσως τις άμυνες της ισραη­λι­νής διπλω­μα­τίας. Εξαι­ρε­τικό ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζουν τα –αμιγώς μεσα­να­το­λικά– κρι­τή­ρια με τα οποία το Ισραήλ έκρινε το περιε­χό­μενο των συμ­φω­νιών Ζυρίχης-Λονδίνου, καθι­στώ­ντας σαφές στον ανα­γνώ­στη το συμπέ­ρα­σμα ότι για την ισραη­λινή πολι­τική ηγεσία της εποχής εκείνης, η κυπριακή διένεξη ήταν «ακόμα ένα άλυτο πρό­βλημα της Μέσης Ανα­το­λής και ότι (ευτυχώς για τους Ισραη­λι­νούς) στην περιοχή προ­στί­θε­ται ένα νέο κράτος, μη αραβικό, με πλη­θυ­σμό κατά πλειο­ψη­φία μη μου­σουλ­μα­νικό. Η ελλη­νο­τουρ­κική διά­σταση του Κυπρια­κού έχει μεν τη δική της σημασία, πλην όμως, για τους Ισραη­λι­νούς, σίγουρα δεν έχει πρω­τεύ­ουσα σημασία.

Αντα­γω­νι­σμός Ισραη­λι­νών και Αράβων

Η Μετα­βα­τική Περί­ο­δος που επα­κο­λού­θησε κατα­λαμ­βά­νει ένα σημα­ντικό τμήμα του βιβλίου, όπου πλέον δια­φαί­νε­ται ξεκά­θαρα ο έντονος διπλω­μα­τι­κός και επι­χει­ρη­μα­τι­κός αντα­γω­νι­σμός μεταξύ Ισραη­λι­νών και Αράβων στην Κύπρο. Μερικά από τα πολύ ενδια­φέ­ρο­ντα θέματα που ανα­λύ­ο­νται: Η στάση της Αθήνας και της Άγκυρας ως προς το ενδε­χό­μενο σύστα­σης ομαλών διπλω­μα­τι­κών σχέσεων μεταξύ της Κυπρια­κής Δημο­κρα­τίας και του Ισραήλ. Οι απόψεις του Ευάγ­γε­λου Αβέρωφ ως προς αυτό το θέμα, που εξέ­πλη­ξαν ευχά­ρι­στα την ισραη­λινή διπλω­μα­τία. Οι παρα­σκη­νια­κές επαφές των Ελλη­νο­κυ­πρίων και Τουρ­κο­κυ­πρίων υπουρ­γών της Μετα­βα­τι­κής Κυβέρ­νη­σης με κυβερ­νη­τι­κούς και στρα­τιω­τι­κούς αξιω­μα­τού­χους του Ισραήλ. Η «χαρ­το­γρά­φηση» και αξιο­λό­γηση του κυπρια­κού πολι­τι­κού σκη­νι­κού της εποχής εκείνης από τους ισραη­λι­νούς διπλω­μά­τες, που συνο­δεύ­ο­νταν από ενδια­φέ­ρου­σες επι­ση­μάν­σεις για τον ρόλο του Μακα­ρίου, του πολι­τι­κού του αντι­πά­λου Θεμι­στο­κλή Δέρβη, του ΑΚΕΛ και συγκε­κρι­μέ­νων στε­λε­χών του, ώς και ανθρώ­πων που είχαν σημα­ντική επιρροή στην οικο­νο­μική ζωή του τόπου. Παράλ­ληλα, εκτί­θε­νται με λεπτο­μέ­ρειες οι σχέσεις που άρχισαν να ανα­πτύσ­σο­νται ανάμεσα στο Ισραήλ και την ηγεσία της τουρ­κο­κυ­πρια­κής κοι­νό­τη­τας. Ποια ήταν η παρ’ ολίγον «τρίτη κυπριακή κοι­νό­τητα» και ποιον ρόλο επε­δί­ωκε να ανα­λά­βει ο Λίβανος στο υπό δια­μόρ­φωση κυπριακό πολι­τικό σύστημα. Για πρώτη φορά έρχεται στο φως ο ρόλος που έπαιξε ο Ελλη­νο­α­με­ρι­κα­νός πολυ­ε­κα­τομ­μυ­ριού­χος Σπύρος Σκούρας στη σύσταση διπλω­μα­τι­κών σχέσεων μεταξύ του Ισραήλ και της Κυπρια­κής Δημο­κρα­τίας. Και τέλος, οι μυστι­κές δια­βου­λεύ­σεις που προη­γή­θη­καν της έλευσης του πρώτου Αιγύ­πτιου πρέσβη στη Λευ­κω­σία, Μου­σταφά Λούτφι, με την άπειρη τότε κυπριακή διπλω­μα­τία να καλεί­ται να δια­χει­ρι­στεί σοφά την αρα­βοϊσ­ραη­λινή διαμάχη.

Πηγή: Ο Φιλε­λεύ­θε­ρος