Ο Θεολογικός διάλογος της Ορθόδοξης Εκκλησίας μετά της Ρωμαιοκαθολικής

Της Πέγκυς Ντόκου

Ο επί­ση­μος διά­λο­γος ξεκί­νησε το 1980 στην Πάτμο (Ιερό Νησί της Απο­κά­λυ­ψης) και καθιε­ρώ­θηκε στην Ρόδο. Φέτος, κλείνει 37 χρόνια προ­σπα­θειών για την απο­κα­τά­σταση της πλήρους κοι­νω­νίας μεταξύ των δύο Εκκλη­σιών, της Ορθό­δο­ξης και της Ρωμαιο­κα­θο­λι­κής, δηλαδή, την ευχα­ρι­στιακή κοι­νω­νία (κοινόν ποτή­ριον) εν τη πίστει και εν δια­φο­ρο­ποι­ή­σει καθώς πρό­κει­ται για δύο δια­φο­ρε­τι­κούς κόσμους.

Ο διά­λο­γος όμως ξεκί­νησε όταν το 1978 ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ επι­σκέ­φθηκε το Φανάρι, όπου συζη­τή­θηκε και τέθηκε ο προ­βλη­μα­τι­σμός ότι, μετά από πολλά χρόνια έλλει­ψης δια­λό­γου (μετά το Σχίσμα μεταξύ των Εκκλη­σιών Ανα­το­λής και Δύσης) ήταν καιρός να ξεκι­νή­σουν και πάλι οι προ­σπά­θειες για έναν θεο­λο­γικό διάλογο ώστε να εξε­τα­στούν τα θέματα που ενώνουν τις δύο Εκκλη­σίες και τα θέματα που τις διαι­ρούν. Εδώ να σημειω­θεί πως είχε προη­γη­θεί η άρση των ανα­θε­μά­των.

Από εκεί και πέρα, ξεκί­νησε η προ­ερ­γα­σία με την σύσταση μιας επι­τρο­πής με μικτές συνα­ντή­σεις εκα­τέ­ρω­θεν. Μετά από ενάμιση περίπου χρόνο, πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε μια συνά­ντηση στην Πάτμο (λόγω του συμ­βο­λι­σμού που περι­βάλ­λει το νησί) και ακο­λού­θησε η συνά­ντηση στην Ρόδο (Ιούνιον 1980).

Εκεί είχε ετοι­μα­στεί ένα κείμενο δια­λό­γου –ένα πλάνο με τα θέματα τα οποία επρό­κειτο να ασχο­λη­θεί ο Διά­λο­γος στο μέλλον, ο σκοπός, οι προ­τε­ραιό­τη­τες κ.λπ.

Τα 37 αυτά χρόνια, χωρί­ζο­νται -τρόπον τινά- σε δεκα­ε­τίες. Η δεκα­ε­τία 1980-1990 θεω­ρή­θηκε μια πολύ επι­κο­δο­μη­τική περί­ο­δος, με εξαι­ρε­τικά κείμενα τα οποία εκδό­θη­καν από κοινού. Οι συνα­ντή­σεις συνε­χί­στη­καν μέχρι και το 1989 όταν ξεκί­νησε μία σειρά από πολι­τικά γεγο­νότα –όπως η πτώση του υπαρ­κτού σοσια­λι­σμού και οι αλλαγές που επήλθαν σε διά­φο­ρες χώρες, και τίθεται πλέον, το θέμα της Ουνίας. Η Ουνία είναι ένας λει­τουρ­γι­κός ρυθμός της Ρωμαιο­κα­θο­λι­κής Εκκλη­σίας, που θεσπί­στηκε κατά τον 15ο αιώνα και αφορά την χρη­σι­μο­ποί­ηση του ανα­το­λι­κού τυπικού (Ορθο­δο­ξίας) άμφια, λει­τουρ­γίες κ.λπ. χωρίς να απο­μα­κρύ­νο­νται όμως από την Καθο­λική Εκκλη­σία. Αυτό θεω­ρή­θηκε ως μια προ­κά­λυψη να δεί­χνουν Ορθό­δο­ξοι ενώ είναι Καθο­λι­κοί.

Η Ουνία, απα­σχο­λεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια τις δύο Εκκλη­σίες, καθώς έχει λάβει και πολι­τι­κές δια­στά­σεις πέραν των θρη­σκευ­τι­κών. Ανα­πτύ­χθηκε ιδιαί­τερα στην Ουκρα­νία, την Πολωνία, σε περιο­χές της Ρωσίας, στην Ρου­μα­νία και αλλού. Η εξά­πλωσή της δεν ήταν τυχαία. Με την πτώση του κομ­μου­νι­σμού, οι ναοί και πολλά κτήρια περιέρ­χο­νται στους Ουνίτες με συνέ­πεια να λει­τουρ­γεί αυτό αρνη­τικά ως προς την λει­τουρ­γία των δύο Εκκλη­σιών.

Το 1990, με αφορμή τις εξε­λί­ξεις στα­μα­τάει ο διά­λο­γος ενώ τίθεται πλέον σοβαρά ο προ­βλη­μα­τι­σμός για την εξέταση του ζητή­μα­τος αυτού.

Στην επόμενη δεκα­ε­τία 1990-2000 ο διά­λο­γος ξεκί­νησε να ασχο­λεί­ται πλέον με την Ουνία σε μία συνά­ντηση στο Μπά­λα­μαντ του Λιβάνου. Καταρ­τί­ζε­ται ένα κείμενο* ως απο­τέ­λε­σμα μιας πολύ σκληρής αξιο­λό­γη­σης και κρι­τι­κής, ενώ τέθηκε για πρώτη φορά ο όρος ‘Αδελφές Εκκλησίες’ (Sister Churches). Αυτό χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε έκτοτε πάρα πολύ εκα­τέ­ρω­θεν. Επι­προ­σθέ­τως, ανα­φέ­ρε­ται ότι η ‘Ουνία δεν είναι μοντέλο ενότητος’. Οι συζη­τή­σεις συνε­χί­ζο­νται και εξε­τά­ζε­ται πλέον και η εκκλη­σιο­λο­γική άποψη και λει­τουρ­γία της Ουνίας (ως μια εκκλη­σιο­λο­γική ‘ανωμαλία’).

Ωστόσο, λόγω του πολέμου στην Σερβία, ανα­βάλ­λε­ται η Ολο­μέ­λεια για το 2000 που έγινε στην Βαλ­τι­μόρη των ΗΠΑ. Δυστυ­χώς, η συνά­ντηση αυτή δεν τελε­σφό­ρησε, διότι στα δύο χρόνια που μεσο­λά­βη­σαν το κείμενο που είχε εκδοθεί, ‘χτενίστηκε’ πολύ και ‘χτυπήθηκε’ ιδιαί­τερα από τους Καθο­λι­κούς, που δεν ήθελαν να το προ­χω­ρή­σουν στην Ολο­μέ­λεια, με συνέ­πεια να ναυα­γή­σει.

Στην τρίτη δεκα­ε­τία από το 2000 και μετά, ο διά­λο­γος δια­κό­πτε­ται για έξι ολό­κληρα χρόνια. Δεν γίνεται καμία συνά­ντηση επι­τρο­πής ή της ολο­μέ­λειας.

Επειδή ωστόσο, η παπική αντι­προ­σω­πεία επι­σκέ­πτε­ται το Φανάρι κατά την Θρονική Εορτή του Αγίου Ανδρέα (και αντι­στοί­χως, η αντι­προ­σω­πεία του Φανα­ρίου στην Θρονική Εορτή του Πέτρου και Παύλου στο Βατι­κανό), κατά τις επι­σκέ­ψεις γινόταν πάντοτε λόγος για το θέμα. Αν και υπήρχε η καλή πρόθεση και από τις δύο πλευρές να συνε­χι­στεί ο διά­λο­γος, η κατά­σταση παρέ­μεινε στάσιμη.

Έπειτα από προ­σπά­θεια του Οικου­με­νι­κού Πατριάρ­χου Βαρ­θο­λο­μαίου για επα­νέ­ναρξη του δια­λό­γου, τέθηκε το ζήτημα του ‘Πρω­τείου του Επι­σκό­που Ρώμης στην 1η Χιλιετία’ καθώς και το ζήτημα της Ουνίας, το 2006 στο Βελι­γράδι. Ο Θεο­λο­γι­κός Διά­λο­γος λοιπόν συνε­χί­ζε­ται, με επε­ξερ­γα­σία κει­μέ­νων και συνα­ντή­σεις της συντο­νι­στι­κής επι­τρο­πής και της Ολο­μέ­λειας.

Οι Ολο­μέ­λειες το 2010 (Βιέννη) και το 2014 (Αμμάν Ιορ­δα­νίας), δεν κατά­φε­ραν ωστόσο να κατα­λή­ξουν σε ένα κοινό κείμενο για το θέμα του Πρω­τείου και της Συν­δι­κό­τη­τας. Φτά­νουμε λοιπόν το 2016 στο Κέτι της Ιταλίας όπου ανα­λύ­ε­ται το θέμα του Πρω­τείου μέσα στη Συνο­δι­κό­τητα της Εκκλη­σίας.

Ετσι, λήγει η φάση αυτή. Επι­πλέον, επέρ­χε­ται αλλαγή στο προ­ε­δρείο και μπαίνει πλέον σε μια νέα εποχή που φτάνει μέχρι προ­σφά­τως, με την συνά­ντηση της Λέρου.

Η νέα εποχή με την συνά­ντηση της Λέρου

Η Λέρος, λοιπόν, στιγ­μα­τί­ζει την αρχή του νέου θέματος, για την μελ­λο­ντική πορεία του δια­λό­γου. Και σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά, η συνά­ντηση πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε σε καλό κλίμα. Άλλωστε και ο ίδιος ο Οικου­με­νι­κός Πατριάρ­χης Βαρ­θο­λο­μαίος, έχει δηλώσει ότι η το Οικου­με­νικό Πατριαρ­χείο, το Φανάρι είναι η Εκκλη­σία του δια­λό­γου, διότι χωρίς διάλογο είναι εύκολο να βρεθεί κανείς στην απο­μό­νωση με συνέ­πεια να επέλθει η κατά­πτωση και η συρ­ρί­κνωση. Το Φανάρι στη­ρί­ζει ανοικτά τον διάλογο ακόμη και αν έχει τις δυσκο­λίες του καθώς οι δύο Εκκλη­σίες, έρχο­νται από δύο τελείως δια­φο­ρε­τι­κές πραγ­μα­τι­κό­τη­τες (ιστο­ρι­κές, πολι­τι­σμι­κές, πολι­τι­στι­κές και θεο­λο­γι­κές). Ακόμη και οι όποιες δια­φω­νίες λει­τουρ­γούν επι­κο­δο­μη­τικά ως προς την προ­ώ­θηση του δια­λό­γου.

Το γενικό θέμα στην επόμενη φάση του Θεο­λο­γι­κού Δια­λο­γου θα είναι: «Προς την ενότητα της Πίστεως: Θεο­λο­γικά και Κανο­νικά θέματα (προς επίλυση)» καθώς και το θέμα ‘Πρωτείο και Συνο­δι­κό­τητα κατά την 2η Χιλιε­τία (συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου και του ζητή­μα­τος της Ουνίας)’.

Προς το τέλος του 2018 θα συνέλ­θει πάλι η συντο­νι­στική επι­τροπή και η Ολο­μέ­λεια θα γίνει το 2019.

*Σημειώ­νε­ται ότι τα κείμενα που εκδί­δο­νται είναι κοινά και δεν δεσμεύ­ουν τις Εκκλη­σίες.

Πώς λει­τουρ­γεί ο Θεο­λο­γι­κός Διά­λο­γος

Η δομή του Θεο­λο­γι­κού Δια­λό­γου, που ξεκί­νησε το 1980 μέχρι σήμερα λει­τουρ­γεί ως εξής: υπάρχει η Μικτή Επι­τροπή απο­τε­λού­μενη από Ρωμαιο­κα­θο­λι­κούς και Ορθο­δό­ξους εκπρο­σώ­πους. Από την Ορθό­δοξη Εκκλη­σία συμ­με­τέ­χουν 26 μέλη, δύο απο κάθε Εκκλη­σία (δεν συμ­με­τέ­χει η Εκκλη­σία της Βουλ­γα­ρίας), και 26 μέλη τα οποία εκλέγει επι­λέ­γει και προ­τεί­νει το Ποντι­φικό Συμ­βού­λιο. Ο διά­λο­γος με τους Ρωμαιο­κα­θο­λι­κούς, γίνεται με ένα από τα λεγό­μενα ‘δικαστήρια’ (συμ­βού­λια) για την Προ­ώ­θηση της Χρι­στια­νι­κής Ενό­τη­τας που ασχο­λεί­ται με τους διμε­ρείς και πολυ­με­ρείς δια­λό­γους. Εκλέ­γε­ται ένα προ­ε­δρείο που είναι μικτό. Οι Ρωμαιο­κα­θο­λι­κοί εκλέ­γουν έναν Συμπρό­ε­δρο που είναι πάντα ο Πρό­ε­δρος του Ποντι­φι­κού Συμ­βου­λίου και ένας ορθό­δο­ξος που είναι πάντα ο εκπρό­σω­πος του Οικου­με­νι­κού Πατριαρ­χείου Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως. Επίσης, υπάρ­χουν δύο γραμ­μα­τείς: ο ένας από το Ποντι­φικό Συμ­βού­λιο και ο άλλος από το Οικου­με­νικό Πατριαρ­χείο. Αυτή είναι η Ολο­μέ­λεια της Μικτής Επι­τρο­πής, την οποία απο­τε­λούν 60 άτομα συνο­λικά και λει­τουρ­γεί σε πέντε γλώσσες: ελλη­νικά, αγγλικά, γαλλικά, γερ­μα­νικά και ιταλικά. Για την προ­ε­τοι­μα­σία της Ολο­μέ­λειας, υπάρχει ένα μικρό­τερο σώμα που είναι η Συντο­νι­στική Επι­τροπή το οποίο απο­τε­λούν περίπου 10 ατομα εκα­τέ­ρω­θεν των πλευρών.

Συνεπώς, οι εργα­σίες δεν γίνο­νται από Ολο­μέ­λεια σε Ολο­μέ­λεια. Πρέπει να υπάρξει ένα ενδιά­μεσο λει­τουρ­γικό σώμα που θα ετοι­μά­σει την θεμα­το­λο­γία, τα κείμενα, τις θέσεις κ.λπ. Εκ παραλ­λή­λου, όταν επι­λέ­γε­ται ένα θέμα, υπάρ­χουν ομάδες εργα­σίας, συντα­κτική επι­τροπή που ετοι­μά­ζει τα κείμενα τα οποία εξε­τά­ζει η συντο­νι­στική επι­τροπή και κατόπιν στην Ολο­μέ­λεια –η οποία συγκα­λεί­ται ανά δύο χρόνια, ενώ η συντο­νι­στική επι­τροπή κάθε χρόνο.

Η τελευ­ταία Ολο­μέ­λεια πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε τον Σεπτέμ­βριο του 2016 στο Κέτι της Ιταλίας. Σημειώ­νε­ται ακόμη, πως ο διά­λο­γος φιλο­ξε­νεί­ται μία φορά από τους Ρωμαιο­κα­θο­λι­κούς και μία από τους Ορθο­δό­ξους. Π.χ. έχουν φιλο­ξε­νή­σει την Ολο­μέ­λεια είτε σε χώρους του Οικου­με­νι­κού Πατριαρ­χείου Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως, είτε στον Λίβανο (Πατριαρ­χείο Αντιο­χείας), στο Βελι­γράδι (Σερβική Εκκλη­σία), στο Αμμάν της Ιορ­δα­νίας (Πατριαρ­χείο Ιερο­σο­λύ­μων) κ.ά.

Φέτος, ήταν η σειρά της Ορθο­δό­ξου Εκκλη­σίας να φιλο­ξε­νή­σει την Συντο­νι­στική Επι­τροπή, γι αυτό τον λόγο ο ΟικουμενικόςΠατριάρχης Βαρ­θο­λο­μαιος επέλεξε οπως ο διά­λο­γος πραγ­μα­το­ποι­η­θεί στο νησί της Λέρου, ύστερα από πρό­σκληση του Σεβ. Μητρο­πο­λί­του Λέρου, Καλύ­μνου και Αστυ­πα­λαίας κ. Παϊσίου.