Ο κίνδυνος της οικονομικής ανισότητας

Οκτώ χρόνια μετά το ξέσπα­σμα της παγκό­σμιας χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής κρίσης μεγάλος αριθμός χωρών, κυρίως πλού­σιων, ακόμη αγω­νί­ζο­νται να επι­στρέ­ψουν στον δρόμο της ανά­πτυ­ξης και της ευη­με­ρίας. Οι λεγό­με­νες ανε­πτυγ­μέ­νες, οικο­νο­μικά, χώρες προ­σπά­θη­σαν κυρίως μέσω της χαλά­ρω­σης της νομι­σμα­τι­κής τους πολι­τι­κής να ενι­σχύ­σουν την οικο­νο­μία τους, με περιο­ρι­σμένα απο­τε­λέ­σματα.

Η οικο­νο­μική στα­σι­μό­τητα έχει τρο­φο­δο­τή­σει πολι­τι­κές αντι­δρά­σεις, άνοδο του εθνι­κι­σμού και του οικο­νο­μι­κού προ­στα­τευ­τι­σμού, αντί­δραση κατά των συμ­φω­νιών ελεύ­θε­ρου εμπο­ρίου. Γενικώς αντί­δραση κατά της καθε­στη­κυίας τάξης πραγ­μά­των. Μετά το Brexit η Ευρω­παϊκή Ενωση βρί­σκε­ται σε πλήρη ανα­δί­πλωση, τάση που έχει ξεκι­νή­σει του­λά­χι­στον από το 2010.

Διε­θνείς οργα­νι­σμοί όπως το ΔΝΤ επι­βε­βαιώ­νουν με τις δυσοί­ω­νες προ­βλέ­ψεις τους την αίσθηση που έχουν πολλοί άνθρω­ποι ότι τα πράγ­ματα δεν εξε­λίσ­σο­νται καλά, του­λά­χι­στον όχι στον πλούσιο δυτικό κόσμο (στον λεγό­μενο Τρίτο Κόσμο ποτέ δεν πήγαι­ναν καλά).

Για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο πολλοί γονείς έχουν την αίσθηση ότι ο κόσμος στον οποίον θα μεγα­λώ­σουν τα παιδιά τους δεν θα είναι καλύ­τε­ρος απ’ ό,τι ήταν ο δικός τους. Οικο­νο­μο­λό­γοι της εται­ρείας συμ­βού­λων McKinsey δημο­σί­ευ­σαν τον Ιούλιο έρευνα για την οικο­νο­μική ανι­σό­τητα στον ανε­πτυγ­μένο κόσμο, επι­βε­βαιώ­νο­ντας αυτό τον φόβο. Ακόμη χει­ρό­τερα, προ­βλέ­πουν ότι η απώλεια εισο­δή­μα­τος κυρίως από το 2008 και μετά θα περιο­ρί­σει ακόμη περισ­σό­τερο τη μελ­λο­ντική οικο­νο­μική ανά­πτυξη και θα προ­κα­λέ­σει νέες κοι­νω­νι­κές εντά­σεις.

Συντα­ρα­κτικά ευρή­ματα

Τα ευρή­ματα των ερευ­νη­τών της McKinsey είναι συντα­ρα­κτικά. Το 2014, ποσοστό 65% με 70% των νοι­κο­κυ­ριών σε 25 ανε­πτυγ­μέ­νες χώρες (ΗΠΑ και Δυτική Ευρώπη κατά κύριο λόγο) είχε μικρό­τερο εισό­δημα, σε τρέ­χου­σες τιμές, από μισθούς και κεφά­λαιο, σε σχέση με το εισό­δημα που είχε το 2005. Πρό­κει­ται για 540 με 580 εκα­τομ­μύ­ρια ανθρώ­πους.

Η σύγκριση με την περίοδο 1993-2005 είναι απο­κα­λυ­πτική: το ποσοστό των νοι­κο­κυ­ριών που είχαν δει τα εισο­δή­ματά τους να μειώ­νο­νται ή να παρα­μέ­νουν στάσιμα ήταν τότε μόλις 2%, ή περίπου 10 εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι. Τα στοι­χεία για κάθε χώρα ίσως εξηγούν (του­λά­χι­στον εν μέρει) και ορι­σμέ­νες πρό­σφα­τες πολι­τι­κές εξε­λί­ξεις, όπως το Brexit ή την άνοδο του κ. Τραμπ στις ΗΠΑ. Στην Ιταλία το 97% των νοι­κο­κυ­ριών είχε στάσιμο ή χαμη­λό­τερο εισό­δημα το 2014 σε σχέση με το 2005. Στις ΗΠΑ το ποσοστό ήταν 81%. Στη Βρε­τα­νία 70%, όσο και στην Ολλαν­δία. Στη Γαλλία 63%, ενώ στη Σουηδία 20%.

Η εικόνα βελ­τιώ­νε­ται κάπως σε ορι­σμέ­νες χώρες, αν χρη­σι­μο­ποι­η­θεί ως μέτρο το δια­θέ­σιμο εισό­δημα των νοι­κο­κυ­ριών, δηλαδή το εισό­δημα που μένει μετά τη φορο­λό­γηση και την κατα­βολή κοι­νω­νι­κών επι­δο­μά­των. Εδώ πολύ σημα­ντικό ρόλο παίζει η φορο­λο­γική και προ­νοιακή πολι­τική των κρατών, δηλαδή σε ποιο βαθμό κατά­φε­ραν να περιο­ρί­σουν τη μείωση των εισο­δη­μά­των των νοι­κο­κυ­ριών, μειώ­νο­ντας τη φορο­λο­γία και αυξά­νο­ντας τις κοι­νω­νι­κές παροχές.

Στο σύνολο των 25 ανε­πτυγ­μέ­νων χωρών το 20% με 25% των νοι­κο­κυ­ριών είχε το ίδιο ή χαμη­λό­τερο δια­θέ­σιμο εισό­δημα το 2014 σε σχέση με το 2005, γεγονός που σημαί­νει ότι οι κυβερ­νή­σεις κατά­φε­ραν σε κάποιο βαθμό να περιο­ρί­σουν τη μείωση εισο­δή­μα­τος.

Οχι όλες, όμως, και όχι στον ίδιο βαθμό. Στην Ιταλία το 100% των νοι­κο­κυ­ριών είδε το δια­θέ­σιμο εισό­δημά του να μειώ­νε­ται. Στη Βρε­τα­νία το ποσοστό των νοι­κο­κυ­ριών που είχε μειω­μένο δια­θέ­σιμο εισό­δημα περιο­ρί­στηκε στο 60%, ενώ στην Ολλαν­δία παρέ­μεινε το ίδιο, στο 70%. Αντι­θέ­τως οι γαλ­λι­κές κυβερ­νή­σεις κατά­φε­ραν να περιο­ρί­σουν σημα­ντικά το πλήγμα, με μόνο το 10% των νοι­κο­κυ­ριών να βιώνει μείωση του δια­θέ­σι­μου εισο­δή­μα­τος. Περιέρ­γως, την καλύ­τερη δουλειά έκανε η κυβέρ­νηση Ομπάμα, η οποία κατά­φερε να περιο­ρί­σει τα νοι­κο­κυ­ριά που είχαν μείωση δια­θέ­σι­μου εισο­δή­μα­τος μόλις στο 2%.