Διαδηλώσεις και αστυνομική βία; (‘Η αλλιώς ένας τυφλοσούρτης δικαιωμάτων και των δύο πλευρών!)

ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑΡΙΑ

ΜΑΡΤΙΝΟΥ ΚΑΝΕΛΛΑΚΗ,

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΝΟΜΙΚΗΣ

Μετά τα πρό­σφατα γεγο­νότα στην Αθήνα θα προ­σπα­θήσω να κάνω μια όσο το δυνατόν καλύ­τερη προ­σέγ­γιση σε ένα θέμα που έχει απα­σχο­λή­σει την κοι­νω­νία μας εδώ και δεκα­ε­τίες, όχι μόνο εδώ αλλά και παγκο­σμίως, παρα­μέ­νει δε ένα ακαν­θώ­δες πρό­βλημα που καλού­νται πολλές φορές έγκρι­τοι νομικοί να απο­φαν­θούν υπέρ της μίας ή της άλλης πλευράς.

Πριν προ­χω­ρή­σουμε όμως στην ανάλυση των δικαιω­μά­των ή απα­γο­ρεύ­σεων που απορ­ρέ­ουν από το Σύνταγμα και τα άλλα νομο­θε­τή­ματα και δια­τά­ξεις, το σωστό θα είναι να περι­γρά­ψουμε ποιοί είναι οι εμπλε­κό­με­νοι σε αυτήν την κατά­σταση, διότι όλοι αυτοί επη­ρε­ά­ζουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την δια­μόρ­φωση της τελικής εικόνας αυτής της κατά­στα­σης. Πρώτα από όλα είναι οι ίδιοι οι δια­δη­λω­τές, οι οποίοι αν και είναι ξεχω­ρι­στές σκε­πτό­με­νες μονάδες με τα προ­σω­πικά και πολι­τικά τους βιώματα και επι­διώ­ξεις, δεν παύουν να ενερ­γούν και ως ομάδα ή και όχλος καμιά φορά με την εκά­στοτε ιδιαί­τερη ψυχο­λο­γία του. Τα κόμματα εκτός από τον ιδε­ο­λο­γικό τους μανδύα έχουν και τις πολι­τι­κές τους επι­διώ­ξεις και συμ­φέ­ρο­ντα , τα οποία πολλές φορές υπερ­κα­λύ­πτουν την ιδε­ο­λο­γική τους ταυ­τό­τητα και επεν­δύ­ουν με την σειρά τους ώστε να απο­κο­μί­σουν πολι­τικά οφέλη από την κάθε δια­δή­λωση. Τα περισ­σό­τερα μέσα μαζικής επι­κοι­νω­νίας στο­χεύ­ουν στην υψηλή τηλε­θέ­αση και συντη­ρούν πολλές φορές το κλίμα έντασης ώστε με αυτόν τον τρόπο να εξυ­πη­ρε­τή­σουν τα πιθανά δια­πλε­κό­μενα συμ­φέ­ρο­ντά τους με οικο­νο­μι­κούς ή πολι­τι­κούς κύκλους. Η πολι­τεία – νόμος ως θεμα­το­φύ­λα­κας της νομι­μό­τη­τας η οποία πολλές φορές επη­ρε­ά­ζε­ται από την θέση της κυβέρ­νη­σης. Οι αστυ­νο­μι­κοί οι οποίοι έχουν εκπαι­δευ­τεί και δια­τα­χθεί να επι­βάλ­λουν τους νόμους της πολι­τείας. Η κυβέρ­νηση με τα δικά της πολι­τικά συμ­φέ­ρο­ντα και τις δικές της ισορ­ρο­πίες. Οι άμεσα εμπλε­κό­με­νοι πολίτες που βρί­σκο­νται στην περιοχή της δια­δή­λω­σης όπως είναι οι κατα­στη­μα­τάρ­χες και οι υπάλ­λη­λοι που εργά­ζο­νται στην περιοχή με τα δικά τους οικο­νο­μικά συμ­φέ­ρο­ντα που πολλές φορές αντι­κρού­ο­νται με τα πολι­τικά τους πιστεύω. Οι απο­μα­κρυ­σμέ­νοι θεατές που παρα­κο­λου­θούν τα τεκται­νό­μενα από το ραδιό­φωνο, την τηλε­ό­ραση ή το δια­δί­κτυο εξαρ­τώ­με­νοι με ότι τους «σερ­βί­ρουν» και τέλος οι «κου­κου­λο­φό­ροι» όπως τους απο­κα­λούμε που εισχω­ρούν σε μια δια­δή­λωση για να εξυ­πη­ρε­τή­σουν τους δικούς τους σκοπούς . Μέσα σε όλο αυτό το συνον­θύ­λευμα και υπό το βάρος όλων των ανωτέρω εμπλε­κο­μέ­νων, δυο τρα­γι­κοί μονο­μά­χοι βρί­σκο­νται ο ένας απέ­να­ντι στον άλλο με τα δικαιώ­ματά τους και τις υπο­χρε­ώ­σεις τους τις οποίες θα ανα­λύ­σουμε παρα­κάτω.

Εν Αρχή ην ο Λόγος γράφει ο Αγ. Ιωάννης της Πάτμου αλλά εμείς οι φοι­τη­τές της νομικής διδα­χθή­καμε ότι εν Αρχή είναι το Σύνταγμα. Ποιοι νόμοι εμπλέ­κο­νται σε μια δια­δή­λωση; Υπάρ­χουν οι βασικοί νόμοι αλλά και κάποιοι «δευ­τε­ρεύ­ο­ντες» οι οποίοι μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για να στοι­χειο­θε­τή­σουν κάποιες αντι­δι­κίες εκα­τέ­ρω­θεν. Πρώτος και κύριος νόμος είναι το άρθρο 11 του Συντάγ­μα­τος ο οποίος ανα­φέ­ρει 1. Οι Έλληνες έχουν δικαί­ωμα να συνέρ­χο­νται ήσυχα και χωρίς όπλα 2. Μόνο στις δημό­σιες συνα­θροί­σεις μπορεί να παρί­στα­ται η αστυ­νο­μία. Οι υπαί­θριες συνα­θροί­σεις μπορούν να απα­γο­ρευ­θούν με αιτιο­λο­γη­μένη απόφαση της αστυ­νο­μι­κής αρχής, γενικά, όταν εξαι­τίας τους επί­κει­ται σοβαρός κίν­δυ­νος για τη δημόσια ασφά­λεια, σε ορι­σμένη δε περιοχή, αν απει­λεί­ται σοβαρή δια­τά­ραξη της κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κής ζωής, όπως ο νόμος ορίζει. Ας ανα­λύ­σουμε λοιπόν προ­σε­κτικά το άρθρο αυτό.

Η ελευ­θε­ρία συνα­θροί­σεως ή η ελευ­θε­ρία του συνέρ­χε­σθαι κατά την παρα­δο­σιακή ορο­λο­γία, ως ένα από τα θεμε­λιώδη κοι­νω­νικά δικαιώ­ματα, κατο­χυ­ρώ­νε­ται στο Σύνταγμα του 1975 στο άρθρο 11 και νοείται ως η συγκέ­ντρωση ιδιωτών με τον κοινό σκοπό είτε να εκφρά­σουν είτε ν’ ανταλ­λά­ξουν γνώμες ή πλη­ρο­φο­ρίες είτε να εκδη­λώ­σουν είτε να προ­βάλ­λουν γνώμες, φρο­νή­ματα ή αιτή­ματα. Ανα­φέ­ρε­ται πάλι σαφώς με τον ίδιο τρόπο και στο άρθρο 10-11 της ΕΣΔΑ (Ευρω­παϊκή Σύμβαση των Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που) . Είναι δεδο­μένο ότι η ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης και των συνα­θροί­σεων βρί­σκε­ται στον πυρήνα μιας δημο­κρα­τι­κής κοι­νω­νίας και για αυτό η πρώτη διάταξη που επι­βάλ­λε­ται συνήθως από τα απο­λυ­ταρ­χικά καθε­στώτα είναι η απα­γό­ρευση των συνα­θροί­σεων και η λογο­κρι­σία. Άρα τα θεμε­λιώδη αυτά δικαιώ­ματα μέσα στο πλαίσιο της προ­στα­τευ­τι­κής τους δράσης ανα­πτύσ­σουν αμυ­ντι­κές και θετικές λει­τουρ­γίες που έχουν ως ένα βασικό στόχο της δημο­κρα­τίας την ενί­σχυση της συμ­με­το­χής του πολίτη στις δια­δι­κα­σίες και κατα­στά­σεις που τον αφορούν.

Κατά καιρούς έχουν ανα­φερ­θεί σε εφη­με­ρί­δες ότι στην δια­δή­λωση συμ­με­τεί­χαν και μετα­φε­ρό­με­νοι αλλο­δα­ποί δια­δη­λω­τές και πράγ­ματι ανα­φέ­ρε­ται ότι οι φορείς του δικαιώ­μα­τος της συνά­θροι­σης είναι μόνο οι Έλληνες πολίτες. Αλλά δεν υπάρχει Συνταγ­μα­τική απα­γό­ρευση για τυχόν συνα­θροί­σεις αλλο­δα­πών καθώς το άρθρο 11 παρ. 1 ΕΣΔΑ (κυρώ­θηκε με ΝΔ. 53/1974), 21 εδ. β’ ΔΣΑΠΔ (Ν. 2462/1997) και άρθρο 20 παρ. 1 της Οικου­με­νι­κής Δια­κή­ρυ­ξης των δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που», ανα­γνω­ρί­ζουν σε κάθε πρόσωπο την «ελευ­θε­ρίαν του συνέρ­χε­σθαι ειρη­νι­κώς». Το δικαί­ωμα του συνέρ­χε­σθαι συνιστά μία από τις μορφές της ομα­δι­κής πνευ­μα­τι­κής κίνησης και είναι σαφές ότι γειτ­νιά­ζει με την ελευ­θε­ρία της γνώμης και του λόγου, καθώς και με τη φιλε­λεύ­θερη δημο­κρα­τική δια­δι­κα­σία της δια­μορ­φώ­σεως της λαϊκής θελή­σεως.

Η υπαί­θρια δια­δή­λωση ή αλλιώς συλ­λα­λη­τή­ριο ή συγκέ­ντρωση δια­μαρ­τυ­ρίας δίνει την δυνα­τό­τητα σε ομάδες οι οποίες δεν έχουν καμία ή έστω έχουν μικρή αντι­προ­σώ­πευση στην Βουλή αλλά και είναι πιθανόν απο­κλει­σμέ­νοι από τα μέσα μαζικής επι­κοι­νω­νίας να δια­δη­λώ­σουν ώστε να προ­βά­λουν τα αιτή­ματά τους. Η συνά­θροιση όπως κατο­χυ­ρώ­νε­ται από το Σύνταγμα σχε­τί­ζε­ται με την δημο­κρα­τική δυνα­τό­τητα του να βρί­σκο­νται λύσεις στα διάφορα προ­βλή­ματα που ανα­κύ­πτουν δια του ανοι­κτού δια­λό­γου.

Δηλαδή το δικαί­ωμα του κάθε πολίτη να είναι συν­δια­μορ­φω­τής του πολι­τι­κού γίγνε­σθαι. Είναι αυτο­νό­ητο ότι σε δημο­κρα­τικό κράτος επι­τρέ­πε­ται να γίνεται κριτική. Όπως είδαμε παρα­πάνω όταν αυτό δεν επι­τυγ­χά­νε­ται ή υπάρχει αδυ­να­μία αντι­προ­σώ­πευ­σης, ιδίως σε μη προ­νο­μιού­χες κοι­νω­νι­κές ομάδες που μπορεί να μειο­ψη­φούν στην δια­μόρ­φωση πολι­τι­κής, τότε οι πολίτες έχουν ως μόνο μέσο και μπορούν να το εκφρά­ζουν ομαδικά σε συλ­λα­λη­τή­ρια.

Αυτό απο­τε­λεί ένα στοι­χείο άμεσης δημο­κρα­τίας.

Η δε χρη­σι­μο­ποί­ηση εκ μέρους των δια­δη­λω­τών συν­θη­μά­των, σημαιών, τρα­γου­διών έχει ακριβώς τον χαρα­κτήρα της εμψύ­χω­σης αλλά και την προ­σέλ­κυση της κοινής γνώμης. Η άσκηση βέβαια αυτού του Συνταγ­μα­τι­κού δικαιώ­μα­τος περιο­ρί­ζε­ται από νομο­θε­τι­κές δια­τά­ξεις όπως όταν απει­λεί­ται η δημόσια τάξη και ασφά­λεια αλλά δεν θα πρέπει από την άλλη να χρη­σι­μο­ποιού­νται για την αύξηση των περι­θω­ρίων επέμ­βα­σης της κρα­τι­κής εξου­σίας

Προς τούτο υπάρ­χουν δυο βασικά νομο­θε­τή­ματα το ΝΔ 794/1971 Περί δημο­σίων συνα­θροί­σεων με το Αρ.6 να ανα­φέ­ρε­ται στους ειδι­κούς όρους δημο­σίων συνα­θροί­σεων εν υπαίθρω και το ΒΔ 269/1972 το οποίο εισάγει περιο­ρι­σμούς με τον ποινικό κώδικα, όπως το άρθρο 167 για την αντί­σταση κατά της αρχής, το 170 για την στάση, το 171 για θρα­σύ­τητα κατά της αρχής , ΠΚ 292 για την παρε­μπό­διση συγκοι­νω­νιών, το άρθρο 382,2 & 3 για δια­κε­κρι­μέ­νες φθορές κλπ.

Αυτά τα νομο­θε­τή­ματα που αφορούν την κρατική παρέμ­βαση μέσω των αστυ­νο­μι­κών αρχών και με βάση τα παρα­πάνω, η αστυ­νο­μία δεν θα πρέπει να βασί­ζε­ται στην επι­φα­νειακή ασφά­λεια δικαίου που βασί­ζε­ται απο­κλει­στικά στο ότι γίνεται δια­σά­λευση της δημο­σίας τάξης οπότε μπορεί πολύ εύκολα σε κάθε δια­δή­λωση αυτό να γίνεται αντι­κεί­μενο κατά­χρη­σης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι παρότι πολλές φορές το δικαί­ωμα της δια­δή­λω­σης χρη­σι­μο­ποιεί­ται κατα­χρη­στικά και γίνεται προϊόν εκμε­τάλ­λευ­σης από πολι­τικά κόμματα δεν παύει να είναι ένα κλασ­σικό αμυ­ντικό δικαί­ωμα έναντι της κρα­τι­κής εξου­σίας. Όταν μια δια­δή­λωση διε­ξά­γε­ται χωρίς την πρόθεση των συμ­με­τε­χό­ντων σε αυτήν να επι­βάλ­λουν με την βία τους σκοπούς τους τότε αυτή θεω­ρεί­ται μια ειρη­νική δια­δή­λωση και ακόμα και αν κάποιο μεμο­νω­μένο περι­στα­τικό ή ακόμα και η διά­πραξη ενός απλού παρα­πτώ­μα­τος δεν επι­τρέ­πε­ται αυτό να οδηγεί στη βιαία διά­λυ­σής της από την αστυ­νο­μία. Με βάση το άρθρο 11 του Συντάγ­μα­τος ο ρόλος των αστυ­νο­μι­κών αρχών είναι να προ­σφέ­ρει τις υπη­ρε­σίες της στην δια­δή­λωση αυτή. Στο άρθρο 11 Σ παρά­γρα­φος 1 ανα­φέ­ρει ότι οι συμ­με­τέ­χο­ντες θα πρέπει να είναι ήσυχοι και χωρίς όπλα και αυτό δεν αναι­ρεί­ται όταν εκ μέρους των δια­δη­λω­τών κάποιοι φέρουν κράνη, προ­στα­τευ­τικά γυαλιά, η αντια­σφυ­ξιο­γό­νες μάσκες οι οποίες από την φύση τους απο­τε­λούν αμυ­ντικό εξο­πλι­σμό και δεν πρέπει να θεω­ρη­θεί με κανένα τρόπο ότι τα αντι­κεί­μενα αυτά θεω­ρού­νται όπλα. Θα πρέπει πάντα και να είναι ο κανόνας ότι η ερμη­νεία και η εφαρ­μογή των σχε­τι­κών δια­τά­ξεων, πρέπει να είναι υπέρ της ελευ­θε­ρίας άσκησης των θεμε­λιω­δών ατο­μι­κών δικαιω­μά­των. Το άρθρο 25 του Συντάγ­μα­τος ανα­φέ­ρει «1. Τα δικαιώ­ματα του ανθρώ­που ως ατόμου και ως μέλους του κοι­νω­νι­κού συνόλου και η αρχή του κοι­νω­νι­κού κράτους τελούν υπό την εγγύηση του κράτους. Όλα τα κρατικά όργανα υπο­χρε­ού­νται να δια­σφα­λί­σουν την ανε­μπό­δι­στη και απο­τε­λε­σμα­τική άσκησή τους. Τα δικαιώ­ματα αυτά ισχύουν και στις σχέσεις μεταξύ των ιδιωτών στις οποίες προ­σι­διά­ζουν. Οι κάθε είδους περιο­ρι­σμοί που μπορούν κατά το σύνταγμα να επι­βλη­θούν στα δικαιώ­ματα αυτά πρέπει να προ­βλέ­πο­νται απευ­θείας από το Σύνταγμα είτε από τον νόμο, εφόσον υπάρχει επι­φύ­λαξη υπέρ αυτού και να σέβο­νται την αρχή της ανα­λο­γι­κό­τη­τας.»

Η Ελλη­νική Αστυ­νο­μία ως το κατε­ξο­χήν αρμόδιο διοι­κη­τικό όργανο για την επιβολή της τάξης και της ασφά­λειας, έχει ως απο­στολή την κατο­χύ­ρωση και δια­τή­ρηση της δημό­σιας τάξης, την εξα­σφά­λιση της δημό­σιας ειρήνης και ειδι­κό­τερα, ο ρόλος της αστυ­νο­μίας όταν παρί­στα­ται σε δημόσια συνά­θροιση είναι πρω­τί­στως «η προ­στα­σία των ατο­μι­κών ελευ­θε­ριών του πολίτη» και δη «της συνά­θροι­σης και των συνα­θροι­ζο­μέ­νων από οποια­δή­ποτε προ­σβολή, η ανε­μπό­δι­στη άσκηση του συνταγ­μα­τι­κού κατο­χυ­ρω­μέ­νου δικαιώ­μα­τος να συνέρ­χο­νται ήσυχα και χωρίς όπλα» (άρθρο 1 παρ. α’ Ν.1481/1984 και άρθρο 130 παρ. 3 Π.Δ.141/1991). Ακόμα όμως και στην περί­πτωση που μία υπαί­θρια συνά­θροιση δείχνει να εκτρέ­πε­ται σε βίαιη με κίνδυνο να εκφύγει της προ­στα­σίας του άρθρου 11, οι αστυ­νο­μι­κές αρχές υπο­χρε­ού­νται να προ­βαί­νουν σε συνερ­γα­σία με τους ειρη­νι­κούς δια­δη­λω­τές ώστε να γίνει ακώλυτη η άσκηση του δικαιώ­μα­τος του συνέρ­χε­σθαι. Οφεί­λουν να ερευ­νή­σουν και να πείσουν ότι επί­κει­ται κίν­δυ­νος στη δημόσια τάξη και ασφά­λεια, η δε σχετική απόφαση πρέπει να είναι αιτιο­λο­γη­μένη και να γνω­στο­ποι­η­θεί ώστε οι μετέ­χο­ντες της συνά­θροι­σης να λάβουν γνώση αυτής (άρθρο 1 παρ. 2 Ν.Δ. 794/1971, ΑΠ 1766/1988). Και περαι­τέρω, δυνάμει των δια­τά­ξεων του β.δ. 269/1972, εκπρό­σω­πος της αστυ­νο­μι­κής αρχής υπο­χρε­ού­ται να καλέσει τρεις φορές με παρου­σία εκπρο­σώ­πων της διοι­κη­τι­κής και δικα­στι­κής αρχής, τους συγκε­ντρω­μέ­νους να δια­λυ­θούν και μόνο εάν δεν υπα­κού­σουν, δια­τάσ­σει τη βίαιη διάλυσή τους με τη χρήση χημικών και άλλων όπλων αλλά ως ύστατο μέτρο κατα­στο­λής πλήθους.

Από το περιε­χό­μενο των ανωτέρω δια­τά­ξεων απο­δει­κνύ­ε­ται ότι ο ρόλος της αστυ­νο­μίας είναι πρω­τί­στως η προ­στα­σία των συνα­θροι­ζό­με­νων με προ­λη­πτι­κές ενέρ­γειες και εφόσον χρεια­στεί με κατα­σταλ­τικό έργο ενα­ντίον αυτών που απο­δε­δειγ­μένα θέτουν σε κίνδυνο την ειρη­νική δια­δή­λωση, και όχι η αντι­με­τώ­πιση της συνά­θροι­σης με δυσπι­στία και εχθρό­τητα εξ αρχής. Οι αστυ­νο­μι­κοί δεν πρέπει να ξεχνούν ότι υπάρχει η πιθα­νό­τητα να κατη­γο­ρη­θούν με βάση το άρθρο του ποι­νι­κού κώδικα 262 για την παρά­βαση καθή­κο­ντος, το άρθρο 299 ΠΚ για την ανθρω­πο­κτο­νία από πρόθεση, το άρθρο 270 ΠΚ για την πρό­κληση έκρηξης, τα άρθρα 308 – 311 ΠΚ για πρό­κληση σωμα­τι­κών βλαβών και οι προϊ­στά­με­νοι τους το άρθρο 261 ΠΚ για την παρό­τρυνση υφι­στα­μέ­νου και ανοχή καθώς και οι προϊ­στά­με­νοι διοι­κη­τές και υπουρ­γοί κιν­δυ­νεύ­ουν κατά το άρθρο 21 ΠΚ ως ηθικοί ή και φυσικοί αυτουρ­γοί.

Σε αντί­θετη περί­πτωση δίνουν το δικαί­ωμα στους πολίτες να επι­κα­λε­στούν τα άρθρα με βάση το άρθρο 134 Α ΠΚ  το οποίο ανα­φέ­ρει ότι οι πολίτες μπορούν να αντι­δρούν και να προ­στα­τεύ­ουν όταν θεμε­λιώ­δεις αρχές και θεσμοί του πολι­τεύ­μα­τος  κιν­δυ­νεύ­ουν από όποιον με βία ή απειλή βίας ή με την ιδιό­τητά του ως όργανο του Κράτους επι­χει­ρή­σει να κατα­στή­σει ανε­νεργά έστω και πρό­σκαιρα (134§2 περ.α ΠΚ ).  Εξάλλου, όπως είναι γνωστό, οι ποι­νι­κές δια­τά­ξεις είναι κανόνες που υπό­κει­νται σε εξαι­ρέ­σεις, όπως είναι οι διά­φο­ροι λόγοι άρσης του άδικου χαρα­κτήρα της πράξης, άρσης του κατα­λο­γι­σμού, εξά­λει­ψης του αξιό­ποι­νου κλπ λόγοι για τους οποίους δεν επι­βάλ­λε­ται ποινή σε μία καταρ­χήν αξιό­ποινη πράξη. Με αυτόν τον τρόπο απα­ντώ­ντας στο έγκλημα αντί­στα­σης κατά της αρχής ( 167 ΠΚ)  ως ένα έγκλημα που στρέ­φε­ται κατά της πολι­τεια­κής εξου­σίας.

Επίσης, πράξεις που χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως «αντί­σταση» με την παρα­πάνω έννοια προ­βλέ­πο­νται ρητά ως στοι­χείο και στο έγκλημα της «στάσης» (άρθρ. 170 § 1 ΠΚ). Και άλλες που μπορούν να θεω­ρη­θούν αξιό­ποι­νες μπορούν κατά το άρθρο 20ΠΚ να θεω­ρη­θούν ότι απο­τε­λούν ενά­σκηση δικαιώ­μα­τος ή εκπλή­ρωση καθή­κο­ντος που επι­βάλ­λε­ται από τον νόμο και ότι με αυτόν τον τρόπο ο άδικος χαρα­κτή­ρας της πράξης απο­κλεί­ε­ται. Έτσι, αν η αντί­σταση στην κρατική εξουσία γενικά ή ως προς ορι­σμένη πράξη προ­βλέ­πε­ται κάπου ως δικαί­ωμα που μπορεί να ασκηθεί ή ως καθήκον που πρέπει να εκπλη­ρω­θεί, τότε το δικαί­ωμα αντί­στα­σης έχει ως πρώτο και σημα­ντικό απο­τέ­λε­σμα, ότι αίρει τον άδικο χαρα­κτήρα μιας πράξης που είναι καταρ­χήν αξιό­ποινη. Άλλη σημα­ντική διάταξη είναι η του άρθρου 22 ΠΚ που αφορά την άμυνα την οποία ορίζει ως την «ανα­γκαία προ­σβολή του επι­τι­θέ­με­νου στην οποία προ­βαί­νει το άτομο για να υπε­ρα­σπι­στεί τον εαυτό του ή άλλον από άδικη και παρούσα επίθεση που στρέ­φε­ται ενα­ντίον τους». Έτσι, αν η πράξη της κρα­τι­κής εξου­σίας θεω­ρη­θεί ως επίθεση άδικη και παρούσα, κατ’ αυτής μπορεί να αντι­τα­χθεί άμυνα. Τελευ­ταίο και πιο σημα­ντικό η χρήση του άρθρου 120 ,4 του Συντάγ­μα­τος κατά το οποίο οι Έλληνες δικαιού­νται να αντι­στέ­κο­νται με κάθε μέσο ενα­ντίων οποιου­δή­ποτε επι­χει­ρεί να το κατα­λύ­σει με την βία.

Η χρήση όλων αυτών των άρθρων και δια­ταγ­μά­των προ­σπα­θώ­ντας να χαρ­το­γρα­φή­σουν την ελευ­θε­ρία και την δημο­κρα­τία δεν βοηθά πάντα διότι με αυτόν τον τρόπο ψάχνουμε παρα­θυ­ρά­κια στον νόμο και το ζητού­μενο είναι ότι η δημο­κρα­τία πρέπει να είναι ο κανόνας και όχι η εξαί­ρεση.

Πριν φθάσω στον επίλογο θα κατα­θέσω τις απόψεις του Γερ­μα­νού ποι­νι­κο­λό­γου και φιλό­σοφο δικαίου Καθη­γη­τού Arthur Kaufmann ο οποίος δια­τύ­πωσε την άποψη ότι αυτό που χρειά­ζε­ται είναι η λεγο­μένη «αντί­σταση μικρού δια­με­τρή­μα­τος». Εν συντο­μία, δεν υπάρχει κράτος δικαίου που να είναι απαλ­λαγ­μένο από τον κίνδυνο να εκφυ­λι­στεί σε κράτος αδίκου. Η μικρή αντί­σταση κατά του κράτους πρέπει να γίνεται κατά περιό­δους και βέβαια δικαιο­λο­γη­μένη όσο δια­τη­ρού­νται ακόμα οι στοι­χειώ­δεις δικαιο­κρα­τι­κές αρχές διότι αν εγκα­θι­δρυ­θεί τυραν­νία τότε η αντί­σταση δεν έχει νόημα. Οπότε η αντί­σταση πρέπει να προ­λα­βαί­νει κάθε από­κλιση από το κράτος δικαίου και με αυτόν τον τρόπο να συντε­λεί στη διαρκή ανα­γέν­νησή του. Η αντί­σταση δεν πρέπει να χρη­σι­μο­ποιεί βία και δεν πρέπει να συγ­χέ­ε­ται με την επα­νά­σταση που συχνά οδηγεί σε άλλο κράτος αδίκου. Για να πετύχει αυτή η μικρή αντί­σταση πρέπει να απο­βλέ­πει στην ικα­νο­ποί­η­σης του δικαίου και όχι στην ικα­νο­ποί­ηση προ­σω­πι­κών συμ­φε­ρό­ντων και δεύ­τε­ρον εκτός από τις περι­πτώ­σεις που προ­βλέ­πει ο νόμος, ποτέ να μην κάνει χρήση βίας. Βέβαια στη χώρα μας, χώρα της υπερ­βο­λής, πολλές φορές οι δια­δη­λώ­σεις γίνο­νται για να εξυ­πη­ρε­τή­σουν συμ­φέ­ρο­ντα και δεν είναι σπάνιες οι περι­πτώ­σεις που κατα­λή­γουν σε βία και σε αξιό­ποι­νες πράξεις. Πάντως όπως επι­ση­μαί­νει ο Καθη­γη­τής ποι­νι­κού δικαίου Διο­νύ­σης Σπι­νέ­λης « προτιμώ τον θόρυβο της μικρής αντί­στα­σης από την νεκρική σιγή του εφη­συ­χα­σμού».

Συνο­ψί­ζο­ντας, με αφορμή την συμπε­ρι­φορά της αστυ­νο­μίας, εκτός από τα πραγ­μα­τικά γεγο­νότα που συμ­βαί­νουν σε μια δια­δή­λωση, πολλές φορές η αξιο­λό­γηση της βίας που αυτή εξασκεί, εξαρ­τά­ται πολλές φορές από την πολι­τική τοπο­θέ­τηση του καθενός και κάποιες φορές  δικαιο­λο­γεί­ται και άλλοτε καταγ­γέλ­λε­ται.  Όλοι έχουμε γίνει μάρ­τυ­ρες, όταν οι αστυ­νο­μι­κοί μάς «κτυπούν» να μιλάμε για απρο­κά­λυ­πτη βία και όταν κτυπούν τους αντι­πά­λους μας, τότε η αστυ­νο­μία … κάνει το καθήκον της. Μιλάμε για την ίδια αστυ­νο­μία κάθε φορά.

Η όλη εικόνα μπορεί να αλλάξει στην κυριο­λε­ξία μέσα σε μία στιγμή από την συμπε­ρι­φορά ενός και μόνο οργάνου της τάξεως και σε ένα μόνο περι­στα­τικό. Από την μία μέρα είσαι ήρωας και την άλλη ζητάνε να σταυ­ρω­θείς για να ικα­νο­ποι­η­θεί η κοινή γνώμη και για να αυξηθεί η τηλε­θέ­αση, σπανίως δε για να απο­δο­θεί δικαιο­σύνη. Ζητάμε από τους αστυ­νο­μι­κούς να κάνουν την «δουλειά» ως επαγ­γελ­μα­τίες και ξεχνάμε ότι και αυτοί είναι άνθρω­ποι. Έχουμε απαί­τηση όταν το οργι­σμένο πλήθος  βρίζει την μητέρα του αστυ­νο­μι­κού αυτός να μείνει ατά­ρα­χος και να μην ανε­βά­σει «στροφές».  Ζητάμε από έναν αστυ­νο­μικό να προ­στα­τεύ­σει την τάξη αλλά να μην προ­στα­τεύ­σει τον εαυτό του. ΣΥΝΕΧΕΙΑ

ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΛ. 33

Σαφώς αυτό ζητάμε από έναν επαγ­γελ­μα­τία,  αλλά από την άλλη  ζητάμε από τον ιατρό να φερθεί ως άνθρω­πος αλλά ζητάμε από τον αστυ­νο­μικό να φερθεί ως επαγ­γελ­μα­τίας και εκείνη την στιγμή να απο­κη­ρύ­ξει την ανθρώ­πινη αντί­δρασή του. Δηλώ­σεις αστυ­νο­μι­κών κατά καιρούς έχουν εκφρά­σει αυτήν την ανθρώ­πινη πλευρά τους λέγο­ντας πως όταν έχεις απέ­να­ντί σου κάποιον δυο φορές πιο βαρύ από σένα ή όταν κρατάει όπλο, κοντάρι ή σύριγγα τότε ξεχνάς το καθήκον σου και το μόνο που σκέ­πτε­σαι είναι να επι­βιώ­σεις. Αυτό  βέβαια διορ­θώ­νε­ται σε κάποιο μέτρο με την καλή εκπαί­δευση και την παιδεία. Ίσως πάλι είμαστε όλοι προ­ε­τοι­μα­σμέ­νοι στο να δεχθούμε μια « λογική » βία και αντι­δρούμε δικαιο­λο­γη­μένα για την υπερ­βο­λική και αναίτια βία.

Από την άλλη γιατί να μην το ζητή­σουμε και από τα άτομα που συμ­με­τέ­χουν σε μια δια­δή­λωση,  να φερθούν  ώριμα και υπεύ­θυνα. Όμως δεν μπο­ρούμε να γνω­ρί­ζουμε  τι κατέ­βασε τον καθένα από αυτά τα άτομα στον δρόμο και ίσως και το κατέ­βα­σμα στους δρόμους να  δείχνει μια ωρι­μό­τητα, έστω  πολι­τική  και αυτό όμως είναι που τους κάνει ενερ­γούς πολίτες. Ο θυμός και η αδικία είναι που σε  σηκώ­νουν από τον καναπέ σου και σε βγάζουν από το σπίτι σου. Οι δια­δη­λω­τές πάλι (οι μη εκπαι­δευ­μέ­νοι) αντι­με­τω­πί­ζουν τον ίδιο φόβο όταν βρί­σκο­νται μπροστά σε μία συμπαγή  διμοι­ρία πάνο­πλων αστυ­νο­μι­κών και η αντί­δρασή τους αυτό­ματα στην παρα­μι­κρή πρό­κληση είτε από την πλευρά τους είτε από την άλλη είναι ή να σκορ­πί­σουν άτακτα ή να επι­τε­θούν. Ζητάμε από τους αστυ­νο­μι­κούς να φερθούν ως άνθρω­ποι και όχι σαν ομάδα από την άλλη ζητάμε οι συμ­με­τέ­χο­ντες δια­δη­λω­τές να συμπε­ρι­φέ­ρο­νται  συλ­λο­γικά κόσμια . Αυτό που δίνει στα άτομα που συμ­με­τέ­χουν σε μια δια­δή­λωση  δύναμη και ασφά­λεια είναι ακριβώς η αίσθηση ότι ως μέλος της ομάδας και δρώντας  συλ­λο­γικά μπορούν να πετύ­χουν τους σκοπούς τους. Όταν συλ­λη­φθούν όμως δικά­ζο­νται ως άτομα και έχουν ατομική ευθύνη και δεν κρί­νο­νται ότι αυτό που έπραξαν το έκαναν ως μέλη μιας ομάδας  η οποία λει­τουρ­γεί με μια συγκε­κρι­μένη ψυχο­λο­γία . Ο δια­δη­λω­τής ζει πάντα με έναν έμφυτο φόβο ότι αν ο αστυ­νο­μι­κός κάνει κάτι,  αυτό λέγεται εφαρ­μογή του νόμου και αν αυτός κάνει κάτι τότε αυτό λέγεται αντί­σταση κατά της αρχής. Η βία από όπου και αν προ­έρ­χε­ται και στις δύο περι­πτώ­σεις είναι η ίδια και γρά­φε­ται  με τα ίδια τρία γράμ­ματα. Όχι η βία δεν είναι δικαιο­λο­γη­μένη. Η άσκηση βίας όπου και αν ασκή­θηκε έφερε περισ­σό­τερη βία, είτε στην Γαλλική Επα­νά­σταση είτε στα τελευ­ταία γεγο­νότα με την Αραβική Ανοιξη. Κάποιος μπορεί να πει ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα αλλά αυτό  είναι θέμα  που σηκώνει πολύ συζή­τηση. Η μη βία όμως που ακο­λού­θησε ο Μαχάτμα Γκάντι απε­λευ­θέ­ρωσε την Ινδία. Κατά κανόνα όμως μπο­ρούμε να πούμε ότι οι δια­δη­λώ­σεις είναι ήρεμες και συνήθως τα εισερ­χό­μενα σε αυτές άτομα είναι αυτά που γίνο­νται η θρυαλ­λίδα με απο­τέ­λε­σμα το κλίμα να γίνει εκρη­κτικό.  Μεγα­λύ­τερη ευθύνη για την δημιουρ­γία επει­σο­δίων μεταξύ των δύο ομάδων φέρουν οι εκά­στοτε κυβερ­νή­σεις  που δεν προ­σπα­θούν να προ­λά­βουν εκρη­κτι­κές κατα­στά­σεις  οι οποίες μπορούν να φέρουν ένταση αλλά και τις εκά­στοτε αντι­πο­λι­τεύ­σεις η οποίες βασι­ζό­με­νες  στο θυμικό των δια­δη­λω­τών προ­σπα­θούν πολλές φορές να αλώσουν την εξουσία χρη­σι­μο­ποιώ­ντας τους ως μοχλός πίεσης. Χρη­σι­μο­ποιούν δε και τις δύο «αντί­πα­λες»  ομάδες ως ανα­λώ­σι­μες για να επι­τύ­χουν τους σκοπούς τους.

Τελειώ­νο­ντας, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κοι­τώ­ντας με άλλη ματιά , ότι όλα αυτά που είδαμε από «μακριά» αν πλη­σιά­σουμε θα δούμε ότι η «μάζα» των δια­δη­λω­τών δεν είναι άλλοι από την Μαρία, τον Γιώργο, την Ελένη και στο «μπου­λούκι» των αστυ­νο­μι­κών είναι ο Γιάννης, ο Κώστας, η Σοφία οι οποίοι είναι αδέλφια ή γονείς με τους «αντι­πά­λους» τους.

Ίσως ήρθε ο καιρός να διεκ­δι­κή­σουμε με δια­δη­λώ­σεις την μη βία.

Μαρία Μαρ­τί­νου

Κανελ­λάκη

Φοι­τή­τρια Νομικής