Γιώργος Σκιαδόπουλος: Αρχιτεκτονική κληρονομιά και μελανά σημεία της σύγχρονης αισθητικής

Πο­λύ­χρω­μα, αλλά και κα­τά­λευ­κα χωριά, οθω­μα­νι­κά τζα­μιά και αρ­χαί­οι ναοί, με­σαιω­νι­κά κά­στρα, ιτα­λι­κά κτί­ρια και ερεί­πια αρ­χαί­ων πό­λε­ων, αλλά και ακα­λαί­σθη­τες σύγ­χρο­νες πο­λυ­κα­τοι­κί­ες και ξε­νο­δο­χεία με αι­σθη­τι­κή που πα­ρα­πέ­μπει σε προ­ο­ρι­σμούς εξω­τι­κούς. Ο Γιώρ­γος Σκια­δό­που­λος, πρό­ε­δρος της δρα­στή­ριας Ένω­σης Αρ­χι­τε­κτό­νων Δω­δε­κα­νή­σου, σχο­λιά­ζει την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή κλη­ρο­νο­μιά των Δω­δε­κα­νή­σων, κά­νο­ντας έναν νοερό πε­ρί­πα­το με στά­σεις σε αγα­πη­μέ­να του κτί­ρια και μνη­μεία των νη­σιών και εντο­πί­ζο­ντας πα­ράλ­λη­λα τα με­λα­νά ση­μεία της σύγ­χρο­νης αι­σθη­τι­κής.

Τι ξε­χω­ρί­ζει την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή των Δω­δε­κα­νή­σων από αυτήν του υπό­λοι­που Αι­γαί­ου;

Το στοι­χείο της ανο­μοιο­γέ­νειας. Αυτή η έλ­λει­ψη ομοιο­μορ­φί­ας, που δεν τη συ­να­ντά κα­νείς στην αρ­χι­τε­κτο­νι­κή των Κυ­κλά­δων, οφεί­λε­ται κυ­ρί­ως στο γε­γο­νός ότι τα Δω­δε­κά­νη­σα είχαν πολ­λούς κα­τα­κτη­τές. Κάθε φορά που τα νησιά άλ­λα­ζαν χέρια, ένα νέο αρ­χι­τε­κτο­νι­κό στιλ ερ­χό­ταν να προ­στε­θεί στα προη­γού­με­να, με απο­τέ­λε­σμα σή­με­ρα να συ­νυ­πάρ­χουν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κής, βυ­ζα­ντι­νής, ιπ­πο­τι­κής, οθω­μα­νι­κής, ιτα­λι­κής και νε­ο­ελ­λη­νι­κής αρ­χι­τε­κτο­νι­κής στο ίδιο νησί. Οι με­γα­λύ­τε­ρες πα­ρεμ­βά­σεις, όχι μόνο αρ­χι­τε­κτο­νι­κές, αλλά και πο­λε­ο­δο­μι­κές και χω­ρο­τα­ξι­κές, έγι­ναν από τους Ιτα­λούς, οι οποί­οι είχαν βε­νε­τσιά­νι­κα, γοτ­θι­κά, αρα­μπέσκ, μπα­ρόκ και ανα­γεν­νη­σια­κά πρό­τυ­πα. Οι δια­φο­ρε­τι­κές αρ­χι­τε­κτο­νι­κές επιρ­ρο­ές είναι εμ­φα­νείς και στην οι­κι­στι­κή αρ­χι­τε­κτο­νι­κή. Χωριά του ίδιου νη­σιού μπο­ρεί να είναι εντε­λώς δια­φο­ρε­τι­κά με­τα­ξύ τους. Στη Ρόδο, για πα­ρά­δειγ­μα, έχεις από τη μια το πο­λύ­χρω­μο χωριό Κο­σκι­νού, την κα­τά­λευ­κη Λίνδο και τη Λα­χα­νιά, στην Κάρ­πα­θο τα χρω­μα­τι­στά σπί­τια της Ολύ­μπου, αλλά και τα λευκά του Με­σο­χω­ρί­ου.

Ποια είναι τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά στοι­χεία ενός δω­δε­κα­νη­σια­κού σπι­τιού;

Ο πιο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κός τύπος κα­τοι­κί­ας στα Δω­δε­κά­νη­σα είναι το μο­νό­χω­ρο κτί­ριο. Ένα ξύ­λι­νο υπε­ρυ­ψω­μέ­νο πα­τά­ρι (κρέ­βα­τος, πά­τα­ρος ή σοφάς) χρη­σι­μο­ποιεί­ται για τον ύπνο, ενώ υπάρ­χει μα­γει­ρείο και χώρος δι­η­μέ­ρευ­σης. Τα κτί­ρια σε σχήμα Γ απο­τε­λούν πα­ραλ­λα­γή του τύπου αυτού, έχο­ντας ως προ­σθή­κη βοη­θη­τι­κό χώρο, τον οποίο χρη­σι­μο­ποιού­σαν ως μα­γει­ρείο στην Κάρ­πα­θο και στην Κάσο. Η εξέ­λι­ξη του βα­σι­κού μο­ντέ­λου είναι το διώ­ρο­φο σπίτι. Στον όροφο υπάρ­χει η σάλα και στη Νί­συ­ρο και στην Πάτμο μια με­γά­λη βε­ρά­ντα, που άλ­λο­τε ήταν εσω­τε­ρι­κό αί­θριο και άλ­λο­τε βρι­σκό­ταν στην πρό­σο­ψη. Το ισό­γειο το χρη­σι­μο­ποιού­σε η οι­κο­γέ­νεια για τη δι­η­μέ­ρευ­σή της. Τα κτί­ρια ήταν φτιαγ­μέ­να από πέτρα και τα δο­κά­ρια από κυ­πα­ρίσ­σι ή πεύκο. Τα κενά ανά­με­σα στα δο­κά­ρια κα­λύ­πτο­νταν από βέρ­γες ή κα­λά­μια. Από πάνω έμπαι­ναν στρώ­σεις από φύκια, κα­λά­μια και βούρ­λα. Το δώμα στε­γα­νο­ποιού­σε στρώ­ση από συ­νε­κτι­κό αρ­γι­λώ­δες χώμα, που ανα­νε­ω­νό­ταν από τους κα­τοί­κους κάθε Σε­πτέμ­βριο.

Δώστε μας πα­ρα­δείγ­μα­τα εμ­βλη­μα­τι­κών κτι­ρί­ων ή και οι­κι­σμών που σώ­ζο­νται μέχρι σή­με­ρα και θε­ω­ρού­νται μο­να­δι­κοί για την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή τους.

Μο­να­δι­κό είναι το Πα­λιό­κα­στρο της Νι­σύ­ρου, κα­τα­σκευα­σμέ­νο απο­κλει­στι­κά από βα­σαλ­τι­κό αν­δε­σί­τη, ένα από τα πιο σκλη­ρά πε­τρώ­μα­τα στον κόσμο. Απο­τε­λεί ένα από τα αρ­τιό­τε­ρα οχυ­ρω­μα­τι­κά έργα της αρ­χαιό­τη­τας. Σπά­νιο δείγ­μα με­σο­γεια­κού ρα­σιο­να­λι­σμού είναι το Λακκί της Λέρου. Το σχέ­διο που εφαρ­μό­στη­κε τότε το­πο­θε­τού­σε τις κε­ντρι­κές λει­τουρ­γί­ες –διοί­κη­ση, αγορά, υπη­ρε­σί­ες, πο­λι­τι­σμός– στο κέ­ντρο του οι­κι­σμού, δη­μιουρ­γώ­ντας πε­ρι­φε­ρεια­κά ζώνες κα­τοι­κί­ας των στρα­τιω­τι­κών βαθ­μο­φό­ρων. Στην Κω πα­ρα­τη­ρή­στε τα τε­μέ­νη που έχουν δια­τη­ρη­θεί, όπως της Λό­τζιας και του Ντε­φτερ­ντάρ, ενώ στην Κάρ­πα­θο, τα ιτα­λι­κά κτί­ρια στα Πη­γά­δια, όπως αυτά του δη­μαρ­χεί­ου, του τα­χυ­δρο­μεί­ου και της αστυ­νο­μί­ας. Ανα­ζη­τή­στε στα νησιά τα δι­κα­στή­ρια, τα νο­σο­κο­μεία, τα διοι­κη­τή­ρια, τους αλευ­ρό­μυ­λους, τις εκ­κλη­σί­ες, τα λι­με­ναρ­χεία, τις τρά­πε­ζες, τα ξε­νο­δο­χεία, τα στά­δια, για να αντι­λη­φθεί­τε αυτή την πο­λυ­μορ­φία, τις γοη­τευ­τι­κές αντι­θέ­σεις και τα ετε­ρό­κλη­τα στοι­χεία της Δω­δε­κα­νή­σου.

Ο του­ρι­σμός έχει αλ­λοιώ­σει ση­μα­ντι­κά την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή των νη­σιών;

Σί­γου­ρα έχει ανα­δια­μορ­φω­θεί το ευ­ρύ­τε­ρο τοπίο. Στα χωριά παλιά υπήρ­χε ο αυ­το­νό­η­τος πυ­ρή­νας, γύρω από τον οποίο ανα­πτυσ­σό­ταν η οι­κι­στι­κή ζώνη, ενώ πλέον, λόγω της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης, τα κέ­ντρα των οι­κι­σμών έχουν με­τα­φερ­θεί λίγο έξω από τα χωριά – εκεί όπου βρί­σκο­νται οι στά­σεις των λε­ω­φο­ρεί­ων ή εκεί όπου ανοί­γουν ενοι­κια­στή­ρια αυ­το­κι­νή­των. Σε πολλά νησιά, κυ­ρί­ως στα με­γα­λύ­τε­ρα, χτί­ζο­νται νέα ξε­νο­δο­χεία σε πε­ριο­χές εκτός σχε­δί­ου, μο­ντέρ­νας αι­σθη­τι­κής, που δυ­στυ­χώς έχουν ένα αρ­χι­τε­κτο­νι­κό στιλ εμπνευ­σμέ­νο από το εξω­τε­ρι­κό. Είναι κρίμα ο τα­ξι­διώ­της που έρ­χε­ται στα Δω­δε­κά­νη­σα για την πα­ρά­δο­ση και τα μνη­μεία να δια­νυ­κτε­ρεύ­ει σε ένα ξε­νο­δο­χείο που μι­μεί­ται μια ξένη τάση και πα­ρα­πέ­μπει στο Μπαλί, στη Νέα Υόρκη ή στην Αφρι­κή. Είναι το δικό μας στοί­χη­μα, ως Σύλ­λο­γος Αρ­χι­τε­κτό­νων Δω­δε­κα­νή­σου, να καλ­λιερ­γή­σου­με μια αρ­χι­τε­κτο­νι­κή παι­δεία που θα ανα­δει­κνύ­ει και θα εξε­λίσ­σει την πα­ρά­δο­ση των νη­σιών. Αυτός ήταν και ο λόγος που ξε­κι­νή­σα­με να διορ­γα­νώ­νου­με αρ­χι­τε­κτο­νι­κούς πε­ρι­πά­τους, αλλά και συ­νέ­δρια αρ­χι­τε­κτο­νι­κής και του­ρι­σμού σε συ­νερ­γα­σία με την Πε­ρι­φέ­ρεια Νο­τί­ου Αι­γαί­ου, τους δή­μους, την Εφο­ρεία Αρ­χαιο­τή­των, το Πα­νε­πι­στή­μιο Αι­γαί­ου, πο­λι­τι­στι­κούς συλ­λό­γους, επι­με­λη­τή­ρια και πολ­λούς φο­ρείς. Τα συ­νέ­δρια είναι ετή­σια, φι­λο­ξε­νού­με ομι­λη­τές από τη διε­θνή επι­στη­μο­νι­κή κοι­νό­τη­τα και πλέον προ­σελ­κύ­ουν πάνω από 500 συμ­με­τέ­χο­ντες από όλη την Ελ­λά­δα. Επι­πλέ­ον, φι­λο­δο­ξία μας είναι να ανα­βαθ­μί­σου­με τον αστι­κό εξο­πλι­σμό στα Δω­δε­κά­νη­σα, προ­κη­ρύσ­σο­ντας πα­νελ­λή­νιους αρ­χι­τε­κτο­νι­κούς δια­γω­νι­σμούς – ήδη έχουν ολο­κλη­ρω­θεί πέντε. Είναι στο χέρι της πο­λι­τεί­ας να αξιο­ποι­ή­σει τις προ­τά­σεις των αρ­χι­τε­κτό­νων πάνω στον εξο­πλι­σμό πα­ρα­λιών, τa κιό­σκιa, τa πα­γκά­κιa, τις στά­σεις των λε­ω­φο­ρεί­ων, τα φω­τι­στι­κά και τους κά­δους απορ­ριμ­μά­των.

Μια ει­κό­να που σας θλί­βει και που θα θέ­λα­τε να αλ­λά­ξει.

Είναι θλι­βε­ρό το θέαμα της γει­το­νιάς ή του χω­ριού που ερη­μώ­νει, επει­δή εγκα­τα­λεί­πο­νται τα σπί­τια. Αντι­κρί­ζω συχνά δια­τη­ρη­τέα κτί­σμα­τα που κα­τα­στρέ­φο­νται, επει­δή οι κλη­ρο­νό­μοι τους δεν έχουν την οι­κο­νο­μι­κή δυ­να­τό­τη­τα να κά­νουν την επέν­δυ­ση που απαι­τεί­ται για την απο­κα­τά­στα­σή τους. Τα τε­λευ­ταία χρό­νια, ξένοι επεν­δυ­τές αγο­ρά­ζουν παλιά αρ­χο­ντι­κά και τα επα­να­φέ­ρουν στην αρ­χι­κή τους μορφή, για να τα νοι­κιά­σουν. Η πο­λι­τεία πρέ­πει να συμ­βά­λει στην ανα­κα­τα­σκευή αυτών των κτι­ρί­ων και να ορα­μα­τι­στεί το αύριο των νη­σιών μέσα από τα δια­τη­ρη­τέα και γε­νι­κό­τε­ρα μέσα από την ιστο­ρία μας. Ως κά­τοι­κος της Ρόδου δια­πι­στώ­νω μία ακόμα ανά­γκη, αυτήν της οριο­θέ­τη­σης των πε­ριο­χών όπου θα λει­τουρ­γούν τα νυ­χτε­ρι­νά κέ­ντρα και αυτών που θα απο­τε­λούν αμι­γώς οι­κι­στι­κές ζώνες, καθώς αυτές οι δύο χρή­σεις δεν συ­νυ­πάρ­χουν αρ­μο­νι­κά.

Αν ξε­χω­ρί­ζα­τε κά­ποια δικά σας αγα­πη­μέ­να κτί­ρια στα Δω­δε­κά­νη­σα, ποια θα ήταν αυτά;

Με γοη­τεύ­ουν τα ιτα­λι­κά κτί­ρια της πα­ρα­λια­κής οδού στην Κω: το διοι­κη­τή­ριο, το δη­μαρ­χείο, το τε­λω­νείο, η του­ρι­στι­κή αστυ­νο­μία και το λι­με­ναρ­χείο, αλλά και το συ­γκρό­τη­μα των ιτα­λι­κών κτι­σμά­των στην πλα­τεία Ελευ­θε­ρί­ας, όπου στε­γά­ζο­νται το Αρ­χαιο­λο­γι­κό Μου­σείο, το φη­μι­σμέ­νο καφέ Αίγλη, ο κι­νη­μα­το­γρά­φος Ορ­φέ­ας και η Ιπ­πο­κρά­τειος Βι­βλιο­θή­κη. Επί­σης, το ενε­τι­κό Κά­στρο της Αστυ­πά­λαιας, που πε­ρι­στοι­χί­ζε­ται από άσπρα σπι­τά­κια, κυ­κλα­δί­τι­κης μορ­φής. Στη Ρόδο, το Πα­λά­τι του Με­γά­λου Μα­γί­στρου, το πε­ρί­φη­μο αστι­κό σύ­νο­λο της πα­λιάς πόλης με την οδό των Ιπ­πο­τών, αλλά και οι εγκα­τα­στά­σεις των ια­μα­τι­κών πηγών της Καλ­λι­θέ­ας. Στη Λέρο, στο Λακκί, θα συ­να­ντή­σε­τε μια εν­δια­φέ­ρου­σα μείξη αρ ντεκό και μπα­ου­χά­ους, που απέ­χει πολύ από την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή των Δω­δε­κα­νή­σων.

Πηγή kathimerini.gr