FT: Τα τέσσερα σενάρια για τη Σένγκεν και η Ελλάδα

Αν η συνθήκη του Σένγκεν λυγίσει τελικά κάτω από το βάρος της προ­σφυ­γι­κής κρίσης της Ευρώπης και της τρο­μο­κρα­τι­κής απειλής, το μεγα­λύ­τερο πείραμα διεύ­ρυν­σης των συνόρων στον κόσμο θα τελειώ­σει πιθα­νό­τατα όπως ξεκί­νησε: με μια μεγάλη κυκλο­φο­ριακή συμ­φό­ρηση.

Πριν από περίπου τρεις δεκα­ε­τίες ήταν οι θυμω­μέ­νοι οδηγοί φορ­τη­γών που δια­δή­λω­ναν στα γαλλο-γερμανικά σύνορα, που πίεσαν το Βερο­λίνο και το Παρίσι να ρίξουν τα εσω­τε­ρικά τους σύνορα. Ήταν ένα κρίσιμο βήμα προς τη σημε­ρινή ζώνη του Σένγκεν -μια ζώνη 1,7 εκα­τομ­μυ­ρίων τετρα­γω­νι­κών μιλίων ελεύ­θε­ρης μετα­κί­νη­σης εντός της Ευρώπης.

Σήμερα, η σειρά των κώνων κατά μήκους του γερ­μα­νι­κού αυτο­κι­νη­τό­δρο­μου A3 στο σημείο που διέρ­χε­ται από την Αυστρία, που ανα­γκά­ζει τα αυτο­κί­νητα να περά­σουν μπροστά από το άγρυπνο βλέμμα αστυ­νο­μι­κών, δίνει μια εικόνα για το πώς το εγχεί­ρημα των 26 κρατών μπορεί να μαραθεί και να πεθάνει.

Αυτοί οι συνο­ρια­κοί έλεγχοι υπο­τί­θε­ται ότι είναι ad hoc και προ­σω­ρι­νοί. Αλλά έχουν αφήσει τη συνθήκη Σένγκεν σε «ημι­κω­μα­τώδη κατά­σταση», σύμφωνα με τον Ζαν Κλοντ Γιούν­κερ, τον πρόεδρο της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής.

Δεν υπάρχει κίν­δυ­νος υπε­ρε­κτί­μη­σης των επι­πτώ­σεων. Ο βασικός πυλώνας της συν­θή­κης για ανοι­χτούς δρόμους έχει επι­τρέ­ψει σε αγαθά και ανθρώ­πους να μετα­κι­νού­νται ελεύ­θερα τα τελευ­ταία είκοσι χρόνια. Περίπου το μισό εργα­τικό δυνα­μικό του Λου­ξεμ­βούρ­γου ζει έξω από το Μεγάλο Δουκάτο. Οι ελευ­θε­ρίες είναι ένα από τα πιο απτά οφέλη της ευρω­παϊ­κής ολο­κλή­ρω­σης και το φυσικό λιπα­ντικό της ενιαίας αγοράς.

Ο Ρόμπερτ Κούπερ, βετε­ρά­νος διπλω­μά­της στις Βρυ­ξέλ­λες, πιστεύει ότι απο­τε­λεί «ένα πραγ­μα­τικό βήμα προς τα μπρος για τον πολι­τι­σμό».

Αυτό που απειλεί τώρα με πισω­γύ­ρι­σμα είναι το κύμα του περίπου 1 εκα­τομ­μυ­ρίου προ­σφύ­γων που πέρασαν τη θάλασσα προς την Ευρώπη από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Τα τερά­στια νούμερα έχουν παρα­κι­νή­σει τις εθνικές κυβερ­νή­σεις να προ­σπα­θή­σουν να ανα­κτή­σουν ένα μέρος του ελέγχου για το ποιος μπαίνει στα εδάφη τους.

Εν τω μεταξύ, η πρό­σφατη απο­κά­λυψη ότι του­λά­χι­στον τρεις από τους τζι­χα­ντι­στές που έλαβαν μέρος στις επι­θέ­σεις στο Παρίσι είχαν τρυ­πώ­σει στην Ευρώπη εκμε­ταλ­λευό­με­νοι την κάλυψη από τις ευρύ­τε­ρες μετα­να­στευ­τι­κές ροές, επι­βε­βαί­ωσε τους χει­ρό­τε­ρους φόβους των ειδικών για τις αδυ­να­μίες που ανα­κύ­πτουν από τη συνθήκη του Σένγκεν. Μόλις ένας τρο­μο­κρά­της περάσει τα εξω­τε­ρικά σύνορα, μπορεί εύκολα να κινηθεί σε όλη τη ζώνη.

Ο Ράινερ Μούενζ, ειδικός σε προ­σφυ­γικά ζητή­ματα στην Erste Bank, σημειώ­νει ότι η συνθήκη του Σένγκεν «σχε­διά­στηκε ενώ υπήρχε ακόμα το Σιδη­ρούν Παρα­πέ­τα­σμα». Τα κουμ­μου­νι­στικά καθε­στώτα ήταν η αστυ­νο­μία των εξω­τε­ρι­κών συνόρων. «Ήταν εύκολο να έχεις μια πολι­τική ανοιχτής-πόρτας, όταν σχεδόν κανένας δεν έμπαινε μέσα», ανέφερε.

Οι Βρυ­ξέλ­λες προ­σπα­θούν να στη­ρί­ξουν τη συνθήκη του Σένγκεν με μια σειρά από πρω­το­βου­λίες, από ποσο­στώ­σεις για τους πρό­σφυ­γες μέχρι επαφές με την Τουρκία για να συγκρα­τή­σει τις εισροές. Αλλά τι θα γίνει αν όλα αυτά δεν πιάσουν; Αυτά είναι τα τέσσερα σενάρια.

1. Η απο­πο­μπή της Ελλάδας

Η Ελλάδα είναι η αχίλ­λειος πτέρνα του Σένγκεν: ο βασικός διά­δρο­μος για τους πρό­σφυ­γες προς την υπό­λοιπη Ευρώπη και κατά γενική ομο­λο­γία το λιγό­τερο ικανό κράτος της Ε.Ε. Οποια­δή­ποτε χώρα θα δυσκο­λευό­ταν με την εισροή προ­σφύ­γων από τη γει­το­νική Τουρκία που αντι­με­τω­πί­ζουν τα ανα­το­λικά της νησιά. Αλλά η απο­τυ­χία της να σφρα­γί­σει τα σύνορά της ή να εξε­τά­σει τις αιτή­σεις για άσυλο απο­τε­λεί εμπαιγμό της αρχής ότι το κράτος μέλος πρώτης εισόδου πρέπει να έχει την ευθύνη για το μέλλον του πρό­σφυγα. Αντί­θετα, η Αθήνα έχει την τάση να αφήνει τους πρό­σφυ­γες να συνε­χί­ζουν το ταξίδι τους, ώστε να γίνουν το πρό­βλημα κάποιου άλλου.

«Αυτή η μετά­θεση της ευθύνης είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο η συνθήκη του Σένγκεν καταρ­ρέει», δήλωσε ανώ­τα­τος Ευρω­παίος αξιω­μα­τού­χος που δια­χει­ρί­ζε­ται την κρίση.

Στον κώδικα της συν­θή­κης του Σένγκεν έχει συμπε­ρι­λη­φθεί και η δυνα­τό­τητα για αποβολή μιας χώρας «για συστη­μα­τι­κές ελλεί­ψεις» στη δια­χεί­ριση των συνόρων. Εδώ και καιρό γνωστή ως «η ελλη­νική ρήτρα», ενο­χλη­μέ­νοι ηγέτες της Ε.Ε. εξε­τά­ζουν τώρα αν θα τη χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν.

Από αρκετές πλευρές η απο­μά­κρυνση της Ελλάδας δεν θα επι­φέ­ρει μεγάλες δια­φο­ρές. Δεν μοι­ρά­ζε­ται χερσαία σύνορα με τις άλλες χώρες του Σένγκεν. Οπότε η απο­πο­μπή της πιθα­νό­τατα δεν θα περιο­ρί­σει τη ροή των μετα­να­στών. Οι συν­θή­κες υπο­δο­χής στην χώρα είχαν επίσης θεω­ρη­θεί πολύ φτωχές, με βάση τον νόμο, για να επι­στρα­φούν σε αυτήν πρό­σφυ­γες από άλλα μέρη της Ευρώπης. Ωστόσο ανώ­τα­τοι αξιω­μα­τού­χοι της Ε.Ε. θεωρούν ότι η απειλή της απο­πο­μπής μπορεί να είναι ο μόνος τρόπος για να πειστεί η Ελλάδα να αλλάξει στάση και να ζητήσει άμεση βοήθεια από την υπη­ρε­σία συνόρων της E.E, τη Frontex, κάτι που αρνεί­ται να κάνει.

Ορι­σμέ­νοι αξιω­μα­τού­χοι κατη­γο­ρούν την «ελλη­νική ανι­κα­νό­τητα». Αλλοι φοβού­νται ότι, όπως και η Ιταλία, δεν θα εφαρ­μό­σει ποτέ κανόνες που θα την κάνουν μια ζώνη απο­μό­νω­σης για την υπό­λοιπη Ε.Ε.

2. Η αθόρυβη επι­στροφή των συνόρων

Φράκτες ορθώ­νο­νται κατά μήκος των συνόρων της ζώνης του Σένγκεν. Αυτό για το οποίο είχε δια­πο­μπευ­τεί πριν από μόλις μερι­κούς μήνες ο πρω­θυ­πουρ­γός της Ουγ­γα­ρίας, Βίτορ Όρμπαν, αρχίζει να γίνει τώρα η βέλ­τι­στη πρα­κτική. Η Σλο­βε­νία ξετυ­λί­γει συρ­μα­τό­σχοινα στα σύνορά της με την Κροατία, η Αυστρία κατά μήκος των σλο­βε­νι­κών συνόρων (εντός της ζώνης Σέν­γκνεν). Ακο­λου­θούν οι βαλ­κα­νι­κές χώρες εκτός Ε.Ε. στα βόρεια της Ελλάδας.

Τα σύνορα δεν είναι εντελώς κλειστά, αλλά η επιλογή αυτή είναι σε ισχύ για κάποιους. Ακόμα και εντός της συν­θή­κης του Σένγκεν, η Γερ­μα­νία, η Γαλλία, η Σουηδία και η Αυστρία επι­βάλ­λουν πιο αυστη­ρούς περιο­ρι­σμούς, με την άδεια της Ε.Ε. Οι επι­θέ­σεις στο Παρίσι πρό­σφε­ραν ώθηση για περαι­τέρω σύσφιξη των κανο­νι­σμών. Η Ε.Ε. επι­μέ­νει ότι τα μέτρα είναι έκτακτα και προ­σω­ρινά. Αλλά όλες οι κυβερ­νή­σεις γνω­ρί­ζουν πως θα είναι δύσκολο να αρθούν.

3. Ένα αρχι­πέ­λα­γος κέντρων ασύλου

Με τους φράκτες και τα εμπόδια έρχεται και η ανάγκη για δια­χεί­ριση των συγκε­ντρω­μέ­νων προ­σφύ­γων. Το Πάσαου στη Γερ­μα­νία, το Σπίλ­φελντ στην Αυστρία, το Σέντιλ στη Σλο­βε­νία, είναι παλιές συνο­ρια­κές πόλεις που μπορεί στο τέλος να φιλο­ξε­νή­σουν «ζώνες διέ­λευ­σης» και «κέντρα υπο­δο­χής». Η Ευρώπη θα δει να ανα­δύ­ε­ται ένα αρχι­πέ­λα­γος κέντρων ασύλου στα σύνορά της.

Ορι­σμέ­νοι θέλουν τα κέντρα αυτά να βρί­σκο­νται στις χώρες εισόδου -την Ελλάδα και την Ιταλία-, ή κατά μήκος του βαλ­κα­νι­κού μονο­πα­τιού προς την Κροατία. Ωστόσο, όπου και αν βρί­σκο­νται, για να υπο­χρε­ω­θούν άνθρω­ποι να μείνουν, θα απαι­τη­θούν συρ­μα­το­πλέγ­ματα, αστυ­νό­μευση και πιθα­νό­τατα βία, κάτι που θα πλη­γώ­σει τις ευρω­παϊ­κές αξίες.

«Οι εικόνες θα είναι φρικτές, αλλά τι άλλο μπο­ρούμε να κάνουμε;» ανα­ρω­τή­θηκε υψη­λό­βαθ­μος Ευρω­παίος αξιω­μα­τού­χος. Είναι ήδη φρικτές. Ενας Κούρδος στην Μακε­δο­νία, ο οποίος αυτή την εβδο­μάδα χαρα­κτη­ρί­στηκε οικο­νο­μι­κός μετα­νά­στης, έραψε το στόμα του και ξεκί­νησε απεργία πείνας.

Η Βάιρα Βάικ Φραϊ­μπέρ­γκα, πρώην πρό­ε­δρος της Λετο­νίας και πρό­σφυ­γας στα χρόνια του πολέμου, λέει ότι τέτοια κέντρα μπορεί να είναι ανα­πό­φευ­κτα. «Μας έβαλαν σε στρα­τό­πεδα αιχ­μα­λώ­των, μαζί με τις ψείρες, τους ψύλλους και τα μυρ­μή­γκια», είπε. «Όταν έχεις εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες ανθρώ­πους εκτο­πι­σμέ­νους από το σπίτι τους, πρέπει να τους βάλεις κάπου. Το να είσαι πρό­σφυ­γας είναι σκληρό. Έτσι είναι η πραγ­μα­τι­κό­τητα».

4. Το Σένγκεν εξα­σθε­νεί

Αν η Ελλάδα είναι η αχίλ­λειος πτέρνα του Σένγκεν, η Γερ­μα­νία μπορεί να είναι η δύναμη που το κρατάει ενωμένο. Η Γερ­μα­νίδα καγκε­λά­ριος Άνγκελα Μέρκελ έχει απο­κλεί­σει την ιδέα «να απο­μο­νω­θούμε». Επίσης δεν είναι προ­ε­τοι­μα­σμένη για τη χρήση βίας κατά προ­σφύ­γων από Γερ­μα­νούς φύλακες.

Αλλά η πίεση αυξά­νε­ται. Το αντι-μεταναστευτικό κόμμα Alternative fur Deutschland (Εναλ­λα­κτική για τη Γερ­μα­νία), που κάνει καμπά­νια για «κλειστά σύνορα» ώστε να απο­φευ­χθεί «η τρο­μο­κρα­τία στη Γερ­μα­νία», μεγα­λώ­νει. Ακόμα και ο ηγέτης μιας εβραϊ­κής κοι­νό­τη­τας τάχθηκε αυτή την εβδο­μάδα υπέρ των ποσο­στώ­σεων, προει­δο­ποιώ­ντας πως πολλές από τους νεοει­σερ­χό­με­νους δεν μοι­ρά­ζο­νται τις γερ­μα­νι­κές αξίες της ανοχής.

Η εισα­γωγή συνο­ρια­κών ελέγχων θα είναι απί­στευτα ακριβή. Οι αξιω­μα­τού­χοι δεν έχουν το προ­σω­πικό, τον εξο­πλι­σμό ή την υποδομή. Αν συνέ­βαινε, το Σένγκεν θα μετα­μορ­φω­νό­ταν σε μικρές ζώνες, όπως η Μπε­νε­λούξ ή οι σκαν­δι­να­βι­κές ζώνες ελεύ­θε­ρης μετα­κί­νη­σης που προ­ϋ­πήρ­χαν του πρό­τζεκτ. Μια τέτοια διάλυση θα σημα­το­δο­τούσε μια επι­κίν­δυνη συλ­λο­γική απώλεια εμπι­στο­σύ­νης. «Αν το πνεύμα εγκα­τα­λεί­ψει τις καρδιές μας, θα χάσουμε κάτι παρα­πάνω από το Σένγκεν», είπε ο κ. Γιούν­κερ. «Ένα ενιαίο νόμισμα δεν μπορεί να υπάρξει αν καταρ­ρεύ­σει το Σένγκεν».

capital.gr