Μαρία Ι. Καραμαλέγκου: «Τα περιστατικά bullying καταγράφουν στη Ρόδο κατακόρυφη αύξηση»

Κυρία Καρα­μα­λέ­γκου, απο­τε­λεί κοινή δια­πί­στωση πλέον η έξαρση του φαι­νο­μέ­νου του σχο­λι­κού εκφο­βι­σμού και θα ήθελα να σας ρωτήσω για ποιο λόγο συμ­βαί­νει αυτό.

Πράγ­ματι κυρία Φώτη, η δια­πί­στωση αυτή έχει βάση, παρότι στην Ελλάδα η κατά­σταση είναι καλύ­τερη σε σχέση με άλλες χώρες, δεν παύει να κατα­γρά­φε­ται όμως ανη­συ­χη­τική αύξηση του φαι­νο­μέ­νου.

Μετά την καρα­ντίνα και τα περιο­ρι­στικά μέτρα που ελή­φθη­σαν στη διάρ­κεια της παν­δη­μίας, παρα­τη­ρεί­ται πως έχει εκτο­ξευ­θεί η κατά­θλιψη στα παιδιά τα οποία έχουν απο­μο­νω­θεί σε ένα τάμπλετ, σε μια τηλε­ό­ραση, σε ένα κινητό, παί­ζο­ντας παι­χνί­δια μακριά από την φυσιο­λο­γική κοι­νω­νική συν­διαλ­λαγή. Αυτό έχει ως απο­τέ­λε­σμα η ψυχο­λο­γία τους αφενός να μην είναι καλή και αφε­τέ­ρου να βρί­σκο­νται σε μια κατά­σταση που δεν μπορούν να δια­χω­ρί­σουν πού τελειώ­νει το παι­χνίδι και πού αρχίζει η πραγ­μα­τι­κό­τητα. Πολλές φορές όλο αυτό το βίαιο δια­δι­κτυακό παι­χνίδι, το ανα­πα­ρά­γουν στην μεταξύ τους επι­κοι­νω­νία και αυτός είναι ένας βασικός λόγος για την έξαρση της βιαιό­τη­τας που κατα­γρά­φε­ται.

Πάντως από τα περι­στα­τικά σχο­λι­κού εκφο­βι­σμού, από όσα του­λά­χι­στον έρχο­νται στο φως της δημο­σιό­τη­τας, βλέ­πουμε και ακραία, άγρια περι­στα­τικά κακο­ποί­η­σης μεταξύ των παιδιών που δύσκολα συνα­ντάμε ακόμα και σε συμπλο­κές ενη­λί­κων.

Στα σχολεία κατα­γρά­φο­νται πλέον πολλές μορφές κακο­ποί­η­σης ανάμεσα στα παιδιά. Χτυ­πή­ματα, τσι­μπή­ματα, δαγκω­νιές, σπρω­ξί­ματα, τρι­κλο­πο­διές, μπου­νιές, τρά­βηγμα μαλλιών, φτυ­σί­ματα… Εχουμε και τη λεκτική κακο­ποί­ηση με υβρι­στι­κές επι­θέ­σεις και περι­παι­κτι­κές και σαρ­κα­στι­κές εκφρά­σεις, αγενή σχόλια, ειρω­νείες, κοροϊ­δίες, άσχημα πει­ράγ­ματα, παρα­τσού­κλια… Υπάρ­χουν περι­στα­τικά απειλών εκβια­σμών, εξα­να­γκα­σμών, κατα­στροφή πραγ­μά­των. Επίσης στο bullying περι­λαμ­βά­νε­ται και ο κοι­νω­νι­κός απο­κλει­σμός για διά­φο­ρους λόγους, με χαρα­κτη­ρι­σμούς όπως χοντρός, ψηλός, αδύ­να­τος, κοντός… Υπάρχει και η απειλή για απο­κά­λυψη των ευαί­σθη­των και προ­σω­πι­κών πλη­ρο­φο­ριών, για δημο­σί­ευση γυμνών φωτο­γρα­φιών ή προ­σω­πι­κών στιγμών. Το bullying γίνεται κυρίως σε ηλικίες μεταξύ 10-14 ετών με βάση τα στα­τι­στικά και σε αυτή την ηλικία ένα παιδί δεν είναι σε θέση ούτε να αντι­με­τω­πί­σει μόνο του κατα­στά­σεις, ούτε να δια­χω­ρί­σει το όριο μεταξύ παι­χνι­διού και πραγ­μα­τι­κό­τη­τας.

Πώς μπο­ρούμε να κατα­λά­βουμε ότι ένα παιδί είναι θύμα εκφο­βι­σμού, αν το ίδιο δεν μπορεί να θέσει τα όρια ή αν φοβάται να το εκμυ­στη­ρευ­τεί;

Αν δούμε τα ρούχα του βρώμικα, τσα­λα­κω­μένα, αν δούμε να έχει μώλωπες, να χάνει αντι­κεί­μενα χωρίς λογικές εξη­γή­σεις, αν δια­πι­στώ­σουμε αλλαγή διά­θε­σης και παρα­τη­ρούμε εσω­στρέ­φεια, ότι απο­φεύ­γει να έρχεται σε επαφή με τους συμ­μα­θη­τές του, να αλλάζει η όρεξή του, να είναι κάπως επι­θε­τικό στους γονείς ή στα αδέλφια του, να παρα­πο­νιέ­ται ότι βλέπει εφιάλ­τες, να έχει διάφορα σωμα­τικά συμ­πτώ­ματα όπως πονο­κε­φά­λους, στο­μα­χό­πο­νους, να παρα­τη­ρούμε νυχτε­ρινή ενού­ρηση, όταν αρνεί­ται να πάει στο σχολείο, όταν πέφτει η σχολική του επίδοση, αυτά είναι σημάδια που θα πρέπει να ανη­συ­χή­σουν τους γονείς.

Δια­πι­στώ­νουμε λοιπόν ότι ένα παιδί έχει πέσει θύμα εκφο­βι­σμού. Τι μπο­ρούμε να κάνουμε για να το βοη­θή­σουμε;

Καταρ­χάς θα πρέπει να απευ­θυν­θούμε στο σχολείο για να δούμε τι ακριβώς έχει συμβεί. Υπάρχει μια τηλε­φω­νική γραμμή για στήριξη αυτών των παιδιών, το 800 11 800 15. Υπάρχει μονάδα στη Β΄ Παι­δια­τρική του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών που ασχο­λεί­ται με το bullying, υπάρ­χουν νόμοι για να βοη­θη­θούν τα παιδιά και οι γονείς τους. Υπάρχει πλέον το νομικό πλαίσιο που αντι­με­τω­πί­ζει αυτές τις κατα­στά­σεις, δεν είναι τα παιδιά πια απρο­στά­τευτα. Αρκεί να κινη­θούν οι δια­δι­κα­σίες που πρέπει, για να λάβουν τα παιδιά βοήθεια και υπο­στή­ριξη η οικο­γέ­νεια.

Πάντως, φαί­νε­ται πως υπάρ­χουν περι­πτώ­σεις που δεν επι­θυ­μούν οι γονείς να δημο­σιο­ποι­η­θούν, φοβού­με­νοι ότι τα παιδιά θα υπο­στούν χει­ρό­τερο bullying μετά την απο­κά­λυψη.

Αυτό όντως συνέ­βαινε μέχρι πρό­τι­νος, όμως τώρα μπορώ να πω ότι οι γονείς είναι πιο ουσια­στικά προ­στα­τευ­τι­κοί προς τα παιδιά τους, είναι πιο διεκ­δι­κη­τι­κοί. Βεβαίως ακόμα υπάρ­χουν περι­πτώ­σεις που συνα­ντάμε την άρνηση των γονέων, αλλά ευτυχώς όλο και λιγό­τερο. Και εμείς οι σχο­λι­κοί ψυχο­λό­γοι, ως ιδιώτες, κάνουμε διάφορα προ­γράμ­ματα κοι­νω­νι­κής και συναι­σθη­μα­τι­κής μάθησης ώστε τα παιδιά να ανα­πτύ­ξουν την αυτο­γνω­σία, να μάθουν να ρυθ­μί­ζουν τα συναι­σθή­ματά τους, να ανα­πτύ­ξουν κοι­νω­νική επί­γνωση, να καλ­λιερ­γή­σουν δια­προ­σω­πι­κές δεξιό­τη­τες, να μάθουν να μην είναι θύματα, να επι­δει­κνύ­ουν και τα ίδια υπευ­θυ­νό­τητα στη λήψη απο­φά­σεων. Η υπερ­προ­στα­σία που πολλές φορές εμείς οι γονείς επι­δει­κνύ­ουμε, δεν βοηθάει στο να αντι­με­τω­πί­σουν τα παιδιά την πραγ­μα­τι­κό­τητα. Η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι σκληρή.

Από αυτά τα περι­στα­τικά που έχετε δια­χει­ρι­στεί υπάρχει κάποιο που κρα­τή­σατε στη μνήμη σας ως ακραίο;

Κάθε περι­στα­τικό που δια­χει­ρί­ζο­μαι είναι δια­φο­ρε­τικό και κάθε περι­στα­τικό είναι σκληρό. Το κάθε περι­στα­τικό, κάθε φορά με εκπλήσ­σει για το πού μπορεί να φτάσουν τα παιδιά… Ωστόσο πρέπει να σας πω ότι το χει­ρό­τερο περι­στα­τικό που έχω κληθεί να δια­χει­ρι­στώ, έχει συμβεί στην ίδια μου την κόρη. Οταν ήταν μαθή­τρια του δημο­τι­κού σχο­λείου, καθόταν σε παγκάκι και ένα μεγα­λό­σωμο παιδί της είπε «κάτσε κάτω θέλω να πηδήξω από πάνω σου». Η κόρη μου δεν το δέχθηκε, πήγε να φύγει και τότε έπεσε ολό­κλη­ρος από πάνω της. Και το απο­τέ­λε­σμα ήταν να πέσει η κόρη μου μπρού­μυτα στο κρά­σπεδο και από την πτώση έσπασαν όλα τα μπρο­στινά της δόντια και τα πάνω και τα κάτω και χρειά­στηκε να κάνουμε πλα­στική επέμ­βαση. Από το σχολείο δεν ενη­με­ρώ­θηκα σωστά, μου το περιέ­γρα­ψαν ως ένα ανώδυνο περι­στα­τικό, ότι δηλαδή το παιδί έπεσε παί­ζο­ντας. Εγώ πήγα και βρήκα ένα παιδί με σπα­σμένα δόντια πάνω-κάτω, με μώλωπες, με κρα­νιο­ε­γκε­φα­λι­κές κακώ­σεις. Το παιδί νοση­λεύ­τηκε στο νοσο­κο­μείο και μετά έμεινε ενάμιση μήνα στο σπίτι. Αυτό που μπορώ να σας πω ως μάνα, είναι ότι πριν από αυτό το περι­στα­τικό είχα ένα άλλο παιδί και μετά από αυτό έχω ένα άλλο παιδί.

Τι μπορεί να οδη­γή­σει ένα παιδί να φερθεί τόσο σκληρά;

Ξέρετε, είναι και τα ίδια τα παιδιά αυτά θύματα. Δεν υπάρ­χουν θύτες και θύματα κατά βάθος. Και τα παιδιά που ασκούν βία είναι θύματα τα ίδια. Τα παιδιά αυτά θυμώ­νουν εύκολα, δυσκο­λεύ­ο­νται να δεχθούν την ματαί­ωση της όποιας επι­θυ­μίας τους. Αισθά­νο­νται απειλή και αντι­δρούν έτσι. Κατα­φεύ­γουν στη βία για να επι­λύ­σουν τις δια­φο­ρές τους γιατί στο σπίτι τους αυτό έχουν δει. Εχουν εισπρά­ξει βία και δίνουν βία. Παίρ­νουν τον ρόλο του αρχηγού, φτιά­χνουν παρέες, φτιά­χνουν κλίκες γιατί και τα ίδια έχουν συναι­σθη­μα­τικά ελλείμ­ματα. Ουσια­στικά και τα ίδια φοβού­νται και με αυτόν τον τρόπο νομί­ζουν ότι θα μπο­ρέ­σουν να αντε­πε­ξέλ­θουν στην πραγ­μα­τι­κό­τητα. Επίσης πρό­κει­ται για παιδιά που έχουν ανε­παρκή ηθική ανά­πτυξη, δεν κατα­λα­βαί­νουν τι σημαί­νει δίκαιο, τι σημαί­νει αλήθεια, τι σημαί­νει δικαιο­σύνη… Δεν έχουν αισθή­ματα ντροπής, προ­σω­πι­κής ευθύνης. Είναι παιδιά συνήθως από οικο­γέ­νειες στις οποίες δεν υπάρχει ιδιαί­τερη συνοχή. Είναι παιδιά τα οποία μεγα­λώ­νουν μόνα τους, δεν έχουν μάθει τι σημαί­νει όριο.

Υπάρχει τρόπος να διορ­θω­θεί αυτή η συμπε­ρι­φορά;

Πρέπει να δημιουρ­γη­θούν προ­γράμ­ματα, όπως συμ­βαί­νει σε άλλες ευρω­παϊ­κές χώρες, και για τα παιδιά θύτες και οπωσ­δή­ποτε θα πρέπει να φρο­ντί­σουν οι γονείς τους, το σχολείο και οι αρμό­διοι φορείς να πάρει βοήθεια από ειδι­κούς.

Ενα παιδί θύτης που δεν διορ­θώ­νει τη συμπε­ρι­φορά του, που δεν μερι­μνούν οι γονείς του προς αυτή την κατεύ­θυνση, ποιες επι­πτώ­σεις μπορεί να έχει αυτό στην ενήλικη ζωή του;

Είναι αυτά τα παιδιά που ξεκά­θαρα θα κάνουν χρήση αλκοόλ, ναρ­κω­τι­κών, ψυχο­τρό­πων ουσιών, που ανα­πτύσ­σουν αυτο­κτο­νι­κούς ιδε­α­σμούς…

Υπάρ­χουν όμως και τα λεγό­μενα παιδιά παρα­τη­ρη­τές. Τα παιδιά που γίνο­νται μάρ­τυ­ρες κακο­ποί­η­σης άλλων παιδιών χωρίς να παρεμ­βαί­νουν.

Οι παρα­τη­ρη­τές απο­τε­λούν περίπου το 80% των εμπλε­κό­με­νων ατόμων και μόνο το 11% παρεμ­βαί­νουν, κι αυτό είναι τραγικό. Να βλέπεις φίλους σου, συμ­μα­θη­τές τους, να υπό­κει­νται σε αυτόν τον εκφο­βι­σμό και να μην παίρ­νεις καμία θέση… Αυτό συμ­βαί­νει διότι φοβού­νται μήπως γίνουν και τα ίδια στόχος. Δεν ξέρουν πώς να αντι­δρά­σουν, πιστεύ­ουν ότι δεν είναι αρμόδια να κάνουν κάτι. Φοβού­νται να μην ταυ­τι­στούν με τον αδύναμο και το χει­ρό­τερο είναι ότι υπάρ­χουν και κάποια παιδιά που δικαιο­λο­γούν αυτή την εκφο­βι­στική συμπε­ρι­φορά ουσια­στικά, χωρίς να κατα­λα­βαί­νουν ότι αύριο μεθαύ­ριο μπορεί κι αυτά να πέσουν θύματα.

Κυρία Καρα­μα­λέ­γκου, εκτός από τα παιδιά παρα­τη­ρη­τές υπάρ­χουν και εκπαι­δευ­τι­κοί παρα­τη­ρη­τές;

Εξαι­ρε­τικά εύστοχη η ερώτησή σας κυρία Φώτη… Είναι τραγικό πόσοι πολλοί εκπαι­δευ­τι­κοί δεν παίρ­νουν θέση στις κακο­ποι­ή­σεις παιδιών και πόσοι κλεί­νουν τα μάτια σε όσα συμ­βαί­νουν στα σχολεία. Ως συνοδός παράλ­λη­λης στή­ρι­ξης σε ιδιω­τικά και δημόσια σχολεία μπορώ να σας πω ότι τα τελευ­ταία χρόνια τα παιδιά δεν παίζουν στα δια­λείμ­ματα… Είναι σκληρός ο κόσμος των παιδιών. Μόλις χτυ­πή­σει το κου­δούνι ξεχύ­νο­νται εν εξάλλω και χτυπάει το ένα το άλλο. Αυτό θεωρούν ότι είναι το παι­χνίδι, διότι αυτά τα παι­χνί­δια παίζουν στον υπο­λο­γι­στή, στο playstation και έτσι καλ­λιερ­γεί­ται ένας κύκλος αλλε­πάλ­λη­λης βίας.

-Υπάρχει τρόπος να σπάσει αυτός ο κύκλος της αλλε­πάλ­λη­λης βίας;

Αν οι γονείς γίνουν περισ­σό­τε­ροι δεκτι­κοί στην αντι­με­τώ­πιση των όποιων προ­βλη­μά­των των παιδιών τους, αν είναι ανοι­κτοί να εκπαι­δευ­τούν, αν οι εκπαι­δευ­τι­κοί γίνουν πιο ξεκά­θα­ροι στους κανόνες και στη δια­χεί­ριση της τάξης και αντι­λη­φθούν ότι ο ρόλος τους έχει να κάνει και με την επί­βλεψη του προ­αύ­λιου χώρου, με την κοι­νω­νική ευαι­σθη­το­ποί­ηση, να διδά­ξουν στα παιδιά συνερ­γα­τι­κό­τητα, να υιο­θε­τή­σουν πει­θαρ­χι­κές μεθό­δους, αν γίνουν προ­γράμ­ματα κοι­νω­νι­κής ευαι­σθη­το­ποί­η­σης, προ­γράμ­ματα κοι­νω­νι­κής και συναι­σθη­μα­τι­κής μάθησης, τότε, ναι, μπορεί να σπάσει ο κύκλος. Πολλοί εκπαι­δευ­τι­κοί πιστεύ­ουν ότι ο ρόλος τους εξα­ντλεί­ται στο να μάθουν στα παιδιά μαθη­μα­τικά, γλώσσα, ιστορία, γεω­γρα­φία. Ομως οι εκπαι­δευ­τι­κοί πάνω απ΄όλα πρέπει να μαθαί­νουν στα παιδιά τι σημαί­νει αγάπη, τι σημαί­νει φιλία τι σημαί­νει όριο, τι σημαί­νει συμπε­ρι­φορά… Αν γίνουν όλα αυτά, τότε ναι, υπάρχει ελπίδα…