Η κεραμική προίκα της Ρόδου

Βενε­τσιά­νι­κοι καθρέ­πτες, ακριβά ευρω­παϊκά ξύλινα έπιπλα, ζωγρα­φι­στές οροφές, σπερ­βέ­ρια (κεντη­τές κουρ­τί­νες), γυάλινα αντι­κεί­μενα από το Μπεϊκόζ του Βοσπό­ρου, και βέβαια, το πιο εντυ­πω­σιακό: ο πια­τε­λό­τοι­χος, απέ­να­ντι από την κυρία είσοδο με πολλές παράλ­λη­λες σειρές από αρι­στουρ­γη­μα­τικά πιάτα Ιζνίκ, τα «είδη πολυ­τε­λείας» του σπιτιού, που έδιδαν κύρος στον ιδιο­κτήτη και θάμπω­ναν τον επι­σκέ­πτη, μόλις αυτός περ­νούσε το κατώφλι.

Τα αρχο­ντικά σπίτια της Λίνδου, ήταν και παρα­μέ­νουν ονο­μα­στά όχι μόνο για τις εξαι­ρε­τι­κές τους αρχι­τε­κτο­νι­κές προ­σό­ψεις αλλά και για την εσω­τε­ρική τους δια­κό­σμηση που μαρ­τυ­ρούσε τη δυνα­μική και τη γεω­γρα­φική ακτι­νο­βο­λία του λιν­δια­κού εμπο­ρίου από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώνα. Οι ιδιο­κτή­τες τους ήταν τολ­μη­ροί καρα­βο­κύ­ρη­δες, οι οποίοι έκαναν επι­κίν­δυ­νους πλόες σε θάλασ­σες που μαστί­ζο­νταν συχνά από πει­ρα­τεία, για να μετα­φέ­ρουν αγαθά από τη Μαύρη Θάλασσα και την Κων­στα­ντι­νού­πολη μέχρι τη Συρία, την Αλε­ξάν­δρεια και τη Δυτική Μεσό­γειο.

Νέα εποχή

Τα καράβια τους είχαν απο­κτή­σει τη φήμη των ωραιό­τε­ρων της οθω­μα­νι­κής αυτο­κρα­το­ρίας. Στο ταξίδι της επι­στρο­φής στο νησί, έφερναν μαζί τους εξαι­ρε­τικά αντι­κεί­μενα, αλλά κυρίως αυτά τα κερα­μικά, φτιαγ­μένα στην πάλαι ποτέ βυζα­ντινή Νίκαια, που χρο­νο­λο­γού­νται κυρίως από τα τέλη του 16ου μέχρι και το πρώτο μισό του 17ου αιώνα και κατα­γρά­φο­νταν ήδη ως πολύ­τιμα αντι­κεί­μενα από πολύ νωρίς. Η Ρόδος λοιπόν βρέθηκε προι­κι­σμένη με εκα­το­ντά­δες από αυτά. Ομως, τα μοτίβα των Ιζνίκ γνώ­ρι­σαν αργό­τερα νέα άνθηση μέσα από την ίδρυση και λει­τουρ­γία του «ICARO» (Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali, Βιο­μη­χα­νία Καλ­λι­τε­χνι­κών Κερα­μι­κών Ροδιο­α­να­το­λι­κής Τέχνης) στο ιτα­λο­κρα­τού­μενο νησί. Πρό­κει­ται κυρίως για κερα­μικά πιάτα και βάζα, τα οποία αντέ­γρα­ψαν τα Ιζνίκ στην τεχνική αλλά και στα σχέδια, τα οποία είχαν μεγάλη επι­τυ­χία είτε ως τοπικά είτε ως εξα­γώ­γιμα προ­ϊ­ό­ντα πριν από το 1940 είτε ως ανα­μνη­στικά από το 1950 και μετά.

Δύο εκθέ­σεις του Μου­σείου Μπενάκη που εγκαι­νιά­ζο­νται σε λίγες ημέρες έρχο­νται να μας συστή­σουν την μαγεία των Ιζνίκ αλλά και τη βιο­μη­χα­νία του ιτα­λι­κού και μετέ­πειτα ελλη­νι­κού «ΙΚΑΡΟΥ» που έμελλε να ζήσει από το 1928 έως και το 1988. Είναι δύο δια­φο­ρε­τι­κές αφη­γή­σεις που αλλη­λο­δια­πλέ­κο­νται σε μια χρο­νο­λο­γική συνέ­χεια και παρου­σιά­ζουν μεγάλο ενδια­φέ­ρον ακόμα και για εκεί­νους που δεν ξέρουν τίποτα για την κερα­μική. Αυτό δια­πι­στώ­νει όποιος γνω­ρί­σει από κοντά τον 45χρονο συλ­λέ­κτη κερα­μι­κών Γιάννο Ιωαν­νίδη, ο οποίος αν και ασχο­λεί­ται με τα οικο­νο­μικά, είναι εξαι­ρε­τι­κός γνώστης της ιστο­ρίας του εργο­στα­σίου «ΙΚΑΡΟΣ».

Μίλησε στην «Κ» με αφορμή την έκθεση που θα φιλο­ξε­νη­θεί στην Πει­ραιώς, από την Πέμπτη 28/9, η οποία περι­λαμ­βά­νει 400 δικά του κερα­μικά, καθώς και πολλά αρχειακά τεκ­μή­ρια για το εργο­στά­σιο που ταυ­τί­στηκε με τη Ρόδο. Στις 6/10 θα ανοίξει στο Μουσείο Ισλα­μι­κής Τέχνης και το αφιέ­ρωμα για τα Ιζνίκ του 16ου αιώνα, σε επι­μέ­λεια Μίνας Μωραΐτη, έτσι ώστε να μπο­ρέ­σουν οι θεατές να κατα­νο­ή­σουν τα σημεία σύν­δε­σης.

«Ξεκί­νησα να συλλέγω από πολύ μικρή ηλικία. Στα 15 μου χρόνια, το 1987, θυμάμαι να επι­σκέ­πτο­μαι με τους γονείς μου το εργο­στά­σιο του “ΙΚΑΡΟΥ” στη Ρόδο, που ετοι­μα­ζό­ταν να κλείσει. Εκεί αγόρασα ένα μικρό βάζο, το οποίο έχω ακόμα και συγκυ­ριακά είναι το πρώτο σημα­ντικό αντι­κεί­μενο που κατέ­ληξε στα χέρια μου», λέει ο συλ­λέ­κτης. «Αρκετά χρόνια αργό­τερα, απο­φά­σισα να στρέψω το ενδια­φέ­ρον μου απο­κλει­στικά στα κερα­μικά και έτσι κατέ­ληξα να αγοράσω πολλά δείγ­ματα από τον “ICARO”. Παρά το γεγονός ότι η επι­χεί­ρηση συνέ­χιζε να υπάρχει και να μεσου­ρα­νεί ακόμα και μετά την “ιταλική” της περίοδο (1928-1946), καθώς αγο­ρά­στηκε από τον Ροδίτη επι­χει­ρη­μα­τία Χατζη­κων­στα­ντή, δεν έχει κατα­γρα­φεί μέχρι σήμερα η σπου­δαία της ιστορία. Και έτσι εκτός από λίγα στοι­χεία που κατά καιρούς είχαν δει το φως της δημο­σιό­τη­τας, είναι η πρώτη φορά που έχουμε την ευκαι­ρία να δούμε συνο­λικά τη συμβολή της».

Η ιταλική περί­ο­δος

Οπως μας εξηγεί ο Γιάννος Ιωαν­νί­δης, όταν οι Ιταλοί πήραν στα χέρια τους τα Δωδε­κά­νησα, εκπό­νη­σαν ένα είδος σοβαρού και μελε­τη­μέ­νου «ανα­πτυ­ξια­κού σχε­δια­σμού», ιδρύ­ο­ντας διά­φο­ρες επι­χει­ρή­σεις στη Ρόδο, στην οποία έφεραν και την ηλε­κτρική ενέρ­γεια. Η ύπαρξη μεγάλου αριθμού πιάτων Ιζνίκ στη Λίνδο, τους έκανε να πιστέ­ψουν λαν­θα­σμένα, ότι όλα αυτά τα κερα­μικά είχαν παρα­χθεί στο νησί. Η αλήθεια είναι ότι υπήρχαν κερα­μείς αλλά έφτια­χναν μόνον μερικά χρη­στικά σκεύη κυρίως στην Αρχάγ­γελο, που δεν συγκρί­νο­νταν στην ποιό­τητα ή στην τεχνο­τρο­πία με τα κερα­μικά του Ιζνίκ. Από τις πρώτες τους κινή­σεις όταν ίδρυσαν τον «ICARO» οι Ιταλοί, ήταν να φέρουν εκπαι­δευ­μένο προ­σω­πικό από την πατρίδα τους, που φημί­ζε­ται για τα σπου­δαία της μαγιό­λικα, έτσι ώστε να αντι­γρά­ψουν τα σχέδια και να τα βγάλουν στην παρα­γωγή. Υπήρχε καλ­λι­τε­χνι­κός και τεχνι­κός διευ­θυ­ντής στο εργο­στά­σιο, ενώ τον τελικό λόγο για τα μοτίβα, τον είχε μια τρι­με­λής επι­τροπή, στην οποία συμ­με­τεί­χαν μέλη των μετόχων και της ιτα­λι­κής κυβέρ­νη­σης. Για πολλά χρόνια στο προ­σω­πικό υπήρχαν ελά­χι­στοι Ελληνες.

Μετά την προ­σάρ­τηση των Δωδε­κα­νή­σων, οι Ιταλοί πού­λη­σαν τις μετοχές τους στον Κων­στα­ντίνο Χατζη­κων­στα­ντή που συνέ­χισε με μεγάλη συνέ­πεια και ποιό­τητα το έργο τους για πολλά χρόνια. Στα­διακά, και τα σχέδια εμπλου­τί­στη­καν και τα αντι­κεί­μενα πλή­θυ­ναν. Ομως, ο έντονος αντα­γω­νι­σμός που προήλθε από άλλες παρό­μοιες επι­χει­ρή­σεις κερα­μι­κών για του­ρι­στικά είδη, τις οποίες άνοιξαν τέως εργα­ζό­με­νοι στον ελλη­νικό «ΙΚΑΡΟ», ή από εισα­γό­μενα κερα­μικά από την Κίνα και την Τουρκία, άλλαξε τα δεδο­μένα στην αγορά. Ο αριθμός της παρα­γω­γής αυξή­θηκε για να ικα­νο­ποι­ή­σει την αύξηση της ζήτησης από τους ολοένα αυξα­νό­με­νους επι­σκέ­πτες του νησιού, ενώ η ποιό­τητα δεν ήταν η ίδια των αρχικών χρόνων.

Ο επι­χει­ρη­μα­τίας του «ΙΚΑΡΟΥ» σκο­τώ­θηκε σε τροχαίο το 1987 και η επι­χεί­ρηση έκλεισε έναν χρόνο αργό­τερα, καθώς κατέ­γραφε ζημίες. Ευτυχώς, ένα μικρό βάζο που που­λή­θηκε σε έναν έφηβο εκείνη τη χρονιά, έγινε η αφορμή για να περι­σω­θεί σαν θαύμα, η ιστορία του…

Στη φωτο­γρα­φία Η εργα­ζό­μενη στον «ΙΚΑΡΟ», Ελένη Κου­τούνη, χρω­μα­τί­ζει ένα μεγάλο πιάτο στα μέσα της δεκα­ε­τίας του 1950.