Τι σημαίνει η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια και το «casus belli» της Τουρκίας

Ήταν το Οκτώ­βριο του 2018 και η περί­σταση ήταν η φορ­τι­σμένη παρά­δοση του υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών από τον Νίκο Κοτζιά, παρου­σία του τότε πρω­θυ­πουρ­γού Αλέξη Τσίπρα. Είχε προη­γη­θεί η προ­ώ­θηση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών και η σύγκρουση με τον αρχηγό των Ανε­ξαρ­τή­των Ελλήνων Πάνο Καμμένο.

Σε εκείνη την ομιλία του ο Νίκος Κοτζιάς, με τη συμ­φω­νία του πρω­θυ­πουρ­γού όπως διευ­κρί­νισε, ανα­κοί­νωσε ότι είναι έτοιμα τα Προ­ε­δρικά Δια­τάγ­ματα που θα επε­κτεί­νουν την ελλη­νική αιγια­λί­τιδα ζώνη (τα «χωρικά ύδατα») στο Ιόνιο, από τους Οθωνούς μέχρι τα Αντι­κύ­θηρα, στα 12 ν.μ., δηλώ­νο­ντας μάλιστα με εμφανή συγκί­νηση ότι η χώρα για πρώτη φορά μετά από 70 χρόνια και την ένωση με τα Δωδε­κά­νησα αυξάνει την κυριαρ­χίας της.

Ο λόγος είναι τα χωρικά ύδατα ανήκουν στον στενό ορισμό της κυριαρ­χίας, απο­τε­λούν δηλ. τμήμα της επι­κρά­τειας μιας χώρας και δεν απο­τε­λούν απλώς έκταση στην οποία μια χώρα ασκεί κάποια κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα όπως είναι οι εκτά­σεις που ανήκουν στη ΑΟΖ ή την υφα­λο­κρη­πίδα μιας χώρας.

Παρ’ όλα αυτά η κυβέρ­νηση του ΣΥΡΙΖΑ, που τότε κυρίως είχε την αγωνία να μπο­ρέ­σει να εξα­σφα­λί­σει την απα­ραί­τητη πλειο­ψη­φία για την έγκριση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών, δεν προ­χώ­ρησε στις σχε­τι­κές κινή­σεις.  Συγκε­κρι­μένα, ο Αλέξης Τσίπρας είχε υπο­στη­ρί­ξει ότι θα προ­χω­ρή­σει στην επέ­κταση των χωρικών υδάτων με ψήφιση νόμου και όχι προ­ε­δρικό διά­ταγμα και ότι θα το έκανε μετά τις ευρω­ε­κλο­γές.

Μάλιστα, ο κ. Κοτζιάς είχε υπο­στη­ρί­ξει ότι ετοι­μα­ζό­ταν και δεύτερη επέ­κταση που θα αφο­ρούσε από τα Αντι­κύ­θηρα στην Κρήτη, σημειώ­νο­ντας ότι απλώς θέλει το τσε­κά­ρι­σμα από διε­θνείς χαρ­το­γρά­φους, ενώ θέλει ξανά μέτρημα αυτό από τα Αντι­κύ­θηρα μέχρι και τον Σαρω­νικό και από τον Σαρω­νικό μέχρι τον Παγα­ση­τικό, τη Μαγνη­σία, περι­λαμ­βά­νο­ντας και την Εύβοια.

Η τωρινή πρω­το­βου­λία

Τώρα η ελλη­νική κυβέρ­νηση, αφού προ­χώ­ρησε στην αμοι­βαία οριο­θέ­τηση ΑΟΖ με την Ιταλία και τη μερική οριο­θέ­τηση με την Αίγυπτο, επι­λέ­γει να υλο­ποι­ή­σει την κατεύ­θυνση για τμη­μα­τική επέ­κταση 12 νμ.

Πάντως, ούτως ή άλλως, η ελλη­νική πρω­το­βου­λία εντάσ­σε­ται και στο πλαίσιο της «αρχής της αμοι­βαιό­τη­τας» του Διε­θνούς Δικαίου, καθώς τόσο η Ιταλία όσο και η Αλβανία (στο τμήμα που αντι­κρί­ζει τους Οθωνούς) έχουν ήδη επε­κτεί­νει την αιγια­λί­τιδα ζώνη τους στα 12 νμ. 

Σημειώ­νουμε ότι στο βαθμό που έχει ήδη προη­γη­θεί η συμ­φω­νία με την Ιταλία για την οριο­θέ­τηση της ΑΟΖ πάνω στα ίδια όρια με τη συμ­φω­νία του 1977 για την υφα­λο­κρη­πίδα, η επέ­κταση των χωρικών υδάτων ως προς τα οικο­νο­μικά απο­τε­λέ­σματα (αλιεία, εξο­ρύ­ξεις κ.λπ.) δεν έχει κάποια επί­πτωση, γιατί ούτως ή άλλως η ΑΟΖ καλύ­πτει μεγα­λύ­τερη έκταση. Ακόμη και στα θέματα της αλιείας τα ζητή­ματα έχουν ρυθ­μι­στεί με τη δια­πραγ­μά­τευση για τη χάραξη ΑΟΖ.

Ως προς την οριο­θέ­τηση με την Αλβανία, φαί­νε­ται ότι ήδη από την εποχή Κοτζιά έχουν ξεπε­ρα­στεί οι αντιρ­ρή­σεις της αλβα­νι­κής πλευράς, κυρίως μέσα από  επι­μέ­ρους υπο­χω­ρή­σεις της ελλη­νι­κής πλευράς ως προς το πώς ορί­ζο­νται τα απώτατα νησιω­τικά σημεία από όπου θα δια­μορ­φω­θούν τα θαλάσ­σια σύνορα. Θυμί­ζουμε ότι το 2009 Ελλάδα και Αλβανία είχαν υπο­γρά­ψει συμ­φω­νία για την οριο­θέ­τηση ΑΟΖ. Όμως, λίγο αργό­τερα το Συνταγ­μα­τικό Δικα­στή­ριο γει­το­νι­κής χώρας την ακύρωσε. Δημο­σιεύ­ματα αργό­τερα υπο­στή­ρι­ξαν ότι είχε υπάρξει τουρ­κική παρέμ­βαση.

Η τουρ­κική θέση και το casus belli

Υπεν­θυ­μί­ζουμε ότι το διεθνές δίκαιο, εν προ­κει­μένω η Συνθήκη για το Δίκαιο της Θάλασ­σας έχει ανα­γνω­ρί­σει ως ανα­φαί­ρετο δικαί­ωμα των κρατών την επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης στα 12 ν.μ.

Όμως, η Τουρκία υπο­στη­ρί­ζει ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να ασκήσει αυτό το κυριαρ­χικό της δικαί­ωμα στο Αιγαίο μια που αυτό θα «έκλεινε» κάθε τουρ­κική πρό­σβαση στη θάλασσα και δεν αρκεί­ται στην εξα­σφά­λιση της αβλα­βούς διέ­λευ­σης και της διευ­κό­λυν­σης της ναυ­σι­πλο­ΐας.

Κατά την επι­κύ­ρωση της Σύμ­βα­σης των Ηνω­μέ­νων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασ­σας, η Ελλάδα προέβη σε δήλωση σύμφωνα με την οποία «ο χρόνος και ο τόπος άσκησης των εν λόγω δικαιω­μά­των […] είναι ένα ζήτημα που απορ­ρέει από την εθνική της στρα­τη­γική». Επι­πλέον το άρθρο 2 του Ν.2321/1995, κυρω­τι­κού της Σύμ­βα­σης του Δικαίου της Θάλασ­σας, προ­βλέ­πει ότι «η Ελλάδα έχει το ανα­φαί­ρετο δικαί­ωμα κατ’ εφαρ­μογή του άρθρου 3 της κυρου­μέ­νης Συμ­βά­σεως να επε­κτεί­νει σε οποιον­δή­ποτε χρόνο το εύρος της χωρικής θάλασ­σας μέχρι απο­στά­σεως 12 ν. μιλίων».

Από τη μεριά της η Τουρκία, με απόφαση της Εθνο­συ­νέ­λευ­σής της (8/6/1995), μόλις τέθηκε σε ισχύ η Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασ­σας, εξέδωσε το γνωστό «casus belli» και έκτοτε θεωρεί ως αιτία πολέμου την επέ­κταση στα 12 νμ των ελλη­νι­κών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο.

Όλες οι ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις υπο­στή­ρι­ξαν ότι τα 12 ν.μ. απο­τε­λούν ανα­φαί­ρετο κυριαρ­χικό δικαί­ωμα, όμως δεν προ­χώ­ρη­σαν στην επέ­κταση της ελλη­νι­κής αιγια­λί­τι­δας ζώνης στο Αιγαίο.

Ωστόσο, έχει σημασία ότι στο κοντι­νό­τερο σημείο που έφτασαν οι δύο χώρες να υπο­γρά­ψουν συνυ­πο­σχε­τικό για προ­σφυγή στη Χάγη για την επίλυση των δια­φο­ρών για την υφα­λο­κρη­πίδα, δηλαδή στην περίοδο 2002-2003, είχε τεθεί θέμα ως την αιγια­λί­τιδα ζώνη στην κατεύ­θυνση της ανα­ζή­τη­σης ενός συμ­βι­βα­σμού ανάμεσα στα 6 και τα 12 ν.μ.

Οι αντιρ­ρή­σεις που υπάρ­χουν για την τμη­μα­τική επέ­κταση των χωρικών υδάτων

Ήδη από τη συζή­τηση της πρω­το­βου­λίας Κοτζιά είχαν δια­τυ­πω­θεί σοβαρές αντιρ­ρή­σεις σε μια τμη­μα­τική επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης.

Η βασική ήταν ότι εάν η Ελλάδα προ­χω­ρή­σει σε τμη­μα­τική επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης σε περιο­χές για τις οποίες δεν υπάρχει τουρ­κική αμφι­σβή­τηση, είναι ως να παρα­δέ­χε­ται εμμέσως ότι στο Αιγαίο υπάρχει ειδικό καθε­στώς και δεν μπορούν να εφαρ­μο­στούν τα 12 νμ, κάτι που είναι ο πυρήνας της τουρ­κι­κής θέσης. Είναι, δηλαδή, ως η ίδια η Ελλάδα να παρα­δέ­χε­ται ότι στο Αιγαίο υπάρ­χουν ειδικές συν­θή­κες ως προς την άσκηση της κυριαρ­χίας της.

Ενδει­κτικό και το σχόλιο που είχε κάνει τότε ο Ευάγ­γε­λος Βενι­ζέ­λος: «Μερική επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης εκτός Αιγαίου, με τα χωρικά ύδατα στο Αιγαίο να παρα­μέ­νουν στα 6 μίλια, σημαί­νει αποδοχή, πρώτον, του θεμε­λιώ­δους τουρ­κι­κού επι­χει­ρή­μα­τος περί “ειδικών συν­θη­κών” στο Αιγαίο και, δεύ­τε­ρον, της τουρ­κι­κής πρα­κτι­κής καθώς η Τουρκία έχει δια­φο­ρο­ποι­η­μένο μήκος χωρικών υδάτων. Τέτοιες κινή­σεις που απα­σχο­λούν την εθνική πολι­τική επί σαράντα πέντε χρόνια ούτε εξαγ­γέλ­λο­νται υπό τέτοιες ενδο­κυ­βερ­νη­τι­κές συν­θή­κες, ούτε, πολύ περισ­σό­τερο, γίνο­νται έτσι, ως επι­κοι­νω­νιακό αντί­βαρο.»

Ουσια­στικά, η αντίρ­ρηση – την οποία τότε είχαν εκφρά­σει και στελέχη της ΝΔ – είναι ότι με το να προχωρά σε τμη­μα­τική επέ­κταση των χωρικών υδάτων, η Ελλάδα είναι ως να παρα­δέ­χε­ται ότι το συγκε­κρι­μένο κυριαρ­χικό δικαί­ωμα είναι υπό δια­πραγ­μά­τευση και ότι δεν ισχύει παντού και πάντα με τον ίδιο τρόπο.

Γιατί είναι ένα πράγμα μια χώρα να υπο­στη­ρί­ζει ότι έχει ένα ανα­φαί­ρετο δικαί­ωμα ως προς τα όρια της κυριαρ­χίας της, αλλά στο όνομα της καλής γει­το­νίας και του δια­λό­γου να μην το εφαρ­μό­ζει και είναι άλλο πράγμα η ίδια αυτή η χώρα να απο­δέ­χε­ται ότι αυτό το δικαί­ωμα δεν έχει την ίδια εφαρ­μογή σε όλη την επι­κρά­τειά της. 

Είναι ως να απο­δέ­χε­ται η Ελλάδα την τουρ­κική θέση (η Τουρκία επίσης έχει κάνει τμη­μα­τική επέ­κταση της αιγια­λί­τι­δας ζώνης της στη Μαύρη θάλασσα και στη Μεσό­γειο στα 12 ν.μ.) ότι το Αιγαίο έχει «ειδικό καθε­στώς» και δεν ισχύουν σε αυτό τα 12 ν.μ.

Όμως, η λογική των «ειδικών συν­θη­κών» και άρα της δια­πραγ­μά­τευ­σης όχι με βάση το διεθνές δίκαιο και τους κανόνες τους, αλλά με βάση τα «ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά» της περιο­χής είναι ο πυρήνας της τουρ­κι­κής θέσης για τη δια­πραγ­μά­τευση στα ελλη­νο­τουρ­κικά. Είναι ο πυρήνας των «γκρίζων ζωνών». Είναι ο πυρήνας της θέσης ότι όλα θα κριθούν στη διμερή δια­πραγ­μά­τευση χωρίς στήριξη στο διεθνές δίκαιο. Είναι ο πυρήνας της ανά­γνω­σης που κάνει η Τουρκία ως προς το πώς πρέπει να οριο­θε­τη­θούν οι ΑΟΖ ,με βάση τις «ειδικές συν­θή­κες» και τα «ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά της περιο­χής».

Ο ορί­ζο­ντας μιας μακράς δια­πραγ­μά­τευ­σης και η ανα­ζή­τηση θετικών «τετε­λε­σμέ­νων»

Ο αντί­λο­γος σε αυτή την κριτική, που ακού­στηκε και στη Βουλή από τον πρω­θυ­πουργό, είναι ότι η τμη­μα­τική επέ­κταση δεν απο­τε­λεί απε­μπό­ληση του δικαιώ­μα­τος, το οποίο η χώρα θα εφαρ­μό­σει όταν κρίνει σκόπιμο.

Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα βέβαια, μια άρρητη παρα­δοχή όλων των ελλη­νι­κών κυβερ­νή­σεων ήταν ότι με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τα 12 νμ στο Αιγαίου δεν είναι στο τραπέζι, ιδίως εάν υπάρξει μια πραγ­μα­τική πρόοδος στη δια­πραγ­μά­τευση ανάμεσα στις δύο χώρες, μια δια­πραγ­μά­τευση που ακόμη δεν έχει ουσια­στικά ξεκι­νή­σει.

Σε αυτό το φόνο θα μπο­ρούσε κανείς να πει ότι η κυβέρ­νηση που αντι­με­τω­πί­ζει μια ιδιαί­τερα δύσκολη συνθήκη στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις, καθώς η προ­σπά­θειά της για έναρξη δια­λό­γου προ­σκρούει πάνω στην επι­θε­τική στάση της Τουρ­κίας, επι­δί­ωξε και αυτή να δώσει το στίγμα ενός θετικού «τετε­λε­σμέ­νου», με μικρό γεω­πο­λι­τικό κόστος και ένα κυρίως συμ­βο­λικό πολι­τικό όφελος.

Πηγή: in.gr

Πανα­γιώ­της Σωτήρης