Δρ. Χρυσάνθη Κόζα: Παραμύθια από τον Αρχάγγελο – Ενας θησαυρός άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς!

Κυρία Κόζα, πώς ξεκί­νησε η ιδέα για τη συγ­γραφή του βιβλίου;

Ήμουν φοι­τή­τρια όπου στο πλαίσιο μαθή­μα­τος με την κ. Μάνια Καπλά­νο­γλου, μιας από τις σπου­δαιό­τε­ρες λαο­γρά­φους για τα λαϊκά παρα­μύ­θια στα Βαλ­κά­νια, κλη­θή­καμε να βρούμε έναν αφηγητή, να μας πει και να κατα­γρά­ψουμε ένα παρα­μύθι.

Μου ήταν δύσκολο, θυμάμαι, πέρασε ένα τρίμηνο και όποιον συγ­χω­ριανό ρωτούσα, ή ντρε­πό­ταν ή δεν ήξερε να μου πει ένα παρα­μύθι. Ώσπου μια μέρα ήρθε στο πατρικό μου μια οικο­γε­νειακή φίλη και της ζήτησα να μου πει ένα παρα­μύθι, μια ιστορία. Όταν άρχισε να αφη­γεί­ται δε στα­μα­τούσε. Μετά με έστειλε σε άλλον που γνώριζε «τέτοιου είδους ιστο­ρίες», όπως μου ανέφερε, εννο­ώ­ντας παρα­μύ­θια, ο άλλος σε άλλον και η αλήθεια μέχρι σήμερα ακόμα συγκε­ντρώνω παρα­μύ­θια. Τώρα δε, με την έκδοση των βιβλίων με συνα­ντούν στο δρόμο και μου ζητούν να κατα­γράψω τις αφη­γή­σεις τους.

Ήταν σαν να ανα­κά­λυ­πτα ένα θησαυρό και αν το σκε­φτείτε κυρία Φώτη, για θησαυρό πρό­κει­ται, άυλης πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς. Έτσι ξεκί­νησε η ιδέα της συγ­γρα­φής σχε­τι­κού βιβλίου.

Ζήτησα από την κ. Καπλά­νο­γλου η οποία προ­λο­γί­ζει και το βιβλίο, τη βοήθειά της για να απο­τυ­πώσω όσο πιο επι­στη­μο­νικά μπορώ την προ­φο­ρική παρά­δοση του Αρχαγ­γέ­λου. Εκείνη, ως μέντο­ρας με καθο­δή­γησε, αρκετές φορές πηγαί­ναμε μαζί σε αφη­γη­τές και ηχο­γρα­φού­σαμε τα παρα­μύ­θια τους. Στο μετα­πτυ­χιακό ασχο­λη­θή­καμε με τα παιδιά ως αφη­γη­τές παρα­μυ­θιών από την ίδια περιοχή. Ως διδά­κτωρ Πανε­πι­στή­μιου Αιγαίου πλέον, κι έχοντας γνώσεις και εμπει­ρία πάνω στα λαϊκά παρα­μύ­θια, της πολυ­τρο­πι­κό­τη­τάς τους ως κείμενα και της προ­φο­ρι­κό­τη­τας, η ενα­σχό­ληση και η επι­μέ­λεια γίνεται με πιο συνει­δητό τρόπο.

Εδώ είναι σκόπιμο να αναφέρω, όπως επι­ση­μαί­νει η κοι­νω­νική λαο­γρά­φος Άννα Λυδάκη, οι σύγ­χρο­νοι Έλληνες λαο­γρά­φοι δεν αρκού­νται στη συλλογή παρα­μυ­θιών όπως έκαναν οι παλιό­τε­ροι, (Πολίτης, Μέγας, Μερα­κλής), αλλά παράλ­ληλα διε­ρευ­νούν τις σχέσεις που ανα­πτύσ­σο­νται ανάμεσά τους. Έτσι και η εθνο­γρα­φική μου έρευνα, δεν είχε σκοπό μόνο την κατα­γραφή των λαϊκών παρα­μυ­θιών, αλλά έδινε βαρύ­τητα και στην προ­σω­πι­κό­τητα κάθε αφηγητή.

Πάντως παρότι το εγχεί­ρημα ήταν αρκετά δύσκολο τελικά κατα­φέ­ρατε να εκδώ­σετε αυτό το πολύ ενδια­φέ­ρον βιβλίο.

Ναι, όπως προείπα, στην αρχή ήταν πολύ δύσκολο. Σκε­φτείτε κυρία Φώτη ότι έχω σχεδόν 20 χρόνια που κατα­γράφω, δηλαδή ηχο­γραφώ, απο­μα­γνη­το­φωνώ, αναλύω και επε­ξερ­γά­ζο­μαι τις αφη­γή­σεις των παρα­μυ­θά­δων… Έπειτα, αφού, όπως είναι γνωστό, το παρα­μύθι είναι η λογο­τε­χνία των λαών και δεν υπάρχει λαός που να μην έχει παρα­μύ­θια, ταξι­νομώ τις αφη­γή­σεις αυτές σύμφωνα με τν διεθνή κατά­λογο παρα­μυ­θιών (ΑΤU), ώστε να υπάρχει μια αντι­στοι­χία με τα διεθνή πρότυπα. Η πιο δύσκολη όμως φάση της έρευνάς μου ήταν η εύρεση των ανθρώ­πων εκείνων που είχαν τη διάθεση να μου αφη­γη­θούν, να χάσουν προ­σω­πικό χρόνο και να με δεχθούν στο σπίτι τους. Βέβαια, το τελευ­ταίο στον Αρχάγ­γελο είναι το πιο εύκολο αφού το χωριό φημί­ζε­ται για τους φιλό­ξε­νους ανθρώ­πους του…

Από την άλλη μεριά αν δεν είχα την υπο­στή­ριξη από τη δική μου οικο­γέ­νεια και συγκε­κρι­μένα από τη μητέρα και τον πατέρα μου, το όλο εγχεί­ρημα θα δυσκό­λευε ακόμα περισ­σό­τερο. Οι γονείς μου έρχο­νταν σε επαφή – με τους γνω­στούς τους ή με τους ανθρώ­πους που ήξεραν παρα­μύ­θια ή με έστελ­ναν οι άλλοι αφη­γη­τές σε αυτούς – και μου έκλει­ναν ραντε­βού για συνέ­ντευξη. Τους οφείλω ένα μεγάλο ευχα­ρι­στώ και δημόσια.

Οι Ροδίτες αγκά­λια­σαν αυτή την προ­σπά­θεια από τις πρώτες μέρες της κυκλο­φο­ρίας του βιβλίου, δεί­χνο­ντας ότι παρα­μέ­νουμε κοντά στην παρά­δοση και τις ρίζες μας.

Η κυκλο­φο­ρία του πρώτου τόμου πάει πολύ καλά κι ελπίζω και ο δεύ­τε­ρος να έχει την τύχη του πρώτου. Εξάλλου, τα παρα­μύ­θια δεν είναι δικά μου είναι αφη­γή­ματα ανθρώ­πων από την τοπική κοι­νω­νία του Αρχαγ­γέ­λου, άρα λογικό κι επόμενο να αγκα­λιά­σουν με αγάπη το βιβλίο. Επίσης θα ήθελα σε αυτό το σημείο να ευχα­ρι­στήσω τον Δήμο Ρόδου και ιδιαί­τερα τον ΔΟΠΑΡ που αγκά­λια­σαν αυτή την προ­σπά­θεια. Στον πρώτο τόμο παρα­θέτω παρα­μύ­θια με ήρωες ζώα και μια άλλη μεγάλη κατη­γο­ρία παρα­μυ­θιών, τα μαγικά. Στον δεύτερο τόμο υπάρ­χουν πιο πολλές κατη­γο­ρίες είναι νου­βέ­λες, θρη­σκευ­τικά παρα­μύ­θια, ευτρά­πε­λες διη­γή­σεις… Βέβαια θα ήθελα να τονίσω ότι και οι δύο τόμοι δεν ήταν αρκετοί για να δημο­σιευ­τεί το υλικό που έχει συλ­λε­χθεί και επε­ξερ­γα­στεί. Ίσως χρεια­στεί να εκδοθεί και τρίτος ή τέταρ­τος ακόμα τόμος ώστε να παρα­θέ­σουμε όλες τις αφη­γή­σεις! Ωστόσο το δίτομο αυτό βιβλίο επι­σφρα­γί­ζει την πλούσια άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά του τόπου μας.

Ανα­δει­κνύ­ε­ται πάντως μέσα από το βιβλίο η πλούσια λαϊκή παρά­δοση του Αρχαγ­γέ­λου…

Ο Αρχάγ­γε­λος είναι ένας τόπος που δια­θέ­τει πλούσια λαο­γρα­φική παρά­δοση, η οποία μετα­λα­μπα­δεύ­ε­ται από γενιά, σε γενιά υιο­θε­τώ­ντας στοι­χεία από το σύγ­χρονο τρόπο ζωής. Ο τόπος αυτός, δια­θέ­τει έναν αστεί­ρευτο πολι­τι­σμό˙ υλικό (κεντή­ματα, ενδυ­μα­σίες, τάπητες, αγγεία, πιάτα, εδέ­σματα κ.α.) και άυλο (ήθη, έθιμα, παρα­δό­σεις, τρα­γού­δια, λαϊκά παρα­μύ­θια, λογο­παί­γνια, ανέκ­δοτα κ.α.). Με το βιβλίο αυτό επι­σφρα­γί­ζε­ται και ανα­δει­κνύ­ε­ται επι­στη­μο­νικά η άυλη πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά μας. Είμαι πολύ περή­φανη για αυτό όχι τόσο επειδή είναι τόπος κατα­γω­γής μου, αλλά γιατί αυτός ο λαο­γρα­φι­κός μας πλούτος είναι αστεί­ρευ­τος και πολυ­ε­πί­πε­δος. Ερχό­μενη στο λαϊκό παρα­μύθι και στην έρευνά μου, θα ήθελα να τονίσω τη σημασία της προ­φο­ρι­κής μετά­δο­σης των παρα­μυ­θιών. Ένα παρα­μύθι που ειπώ­θηκε και υπάρχει στον δεύτερο τόμο χρο­νο­λο­γεί­ται από την εποχή του Ομήρου! Φαντα­στείτε κυρία Φώτη πόσο σημα­ντικό είναι αυτό το γεγονός ένα παρα­μύθι που λεγόταν τότε να ακού­γε­ται και στις μέρες μας…

Ποια είναι η ιστορία που θυμάστε πιο έντονα ή που σας συγκί­νησε περισ­σό­τερο;

Όλα τα παρα­μύ­θια έχουν κάτι ιδιαί­τερο για να αγγί­ξουν τη ψυχή του καθενός. Θυμάμαι αρκετά παρα­μύ­θια λόγω ενα­σχό­λη­σής μου με αυτά. Η ίδια πλέον αφη­γού­μαι παρα­μύ­θια περι­στα­σιακά στα σχολεία αλλά και στις ανιψιές μου. Τα παιδιά έχουν ανάγκη την αφήγηση και φαί­νε­ται από τη λάμψη στα ματάκια τους όταν ακούνε ένα παρα­μύθι. Ένα από αυτά που μου αρέσει να αφη­γού­μαι στα παιδιά είναι το «έξυπνο κοκο­ράκι» που το έχει μάθει και η μεγάλη ανιψιά μου να το λέει. Αυτό για μένα είναι πολύ συγκι­νη­τικό, γιατί τότε συνει­δη­το­ποιείς τη μεγάλη αξία που έχει αυτή η κατα­γραφή για τις μελ­λο­ντι­κές γενιές.

Πώς αισθαν­θή­κατε όταν κρα­τή­σατε το βιβλίο στα χέρια σας;

Είναι συγκι­νη­τικό να κρατάς στα χέρια σου ένα βιβλίο που εμπε­ριέ­χει τους κόπους τόσων χρόνων, τα παρα­μύ­θια, τους αφη­γη­τές και όλα τα ανεί­πωτα/ ανά­μι­κτα συναι­σθή­ματα που ζήσαμε (παρα­μυ­θά­δες και ακρο­α­τές) κατά τη διάρ­κεια των αφη­γή­σεων. Όφειλα άλλωστε και στους ίδιους τους αφη­γη­τές και στις οικο­γέ­νειές τους αυτήν την έκδοση. Αυτές οι ώρες, οι στιγμές που έζησα με τους αφη­γη­τές, κατά την επι­τό­πια έρευνα, είναι βαθιά χαραγ­μέ­νες μέσα στην καρδιά μου. Είμαι πλημ­μυ­ρι­σμένη από ευγνω­μο­σύνη για αυτούς τους ανθρώ­πους που διέ­θε­σαν χρόνο από τη ζωή τους, από την οικο­γέ­νειά τους ώστε να κατα­γρα­φεί αυτή η άυλη κλη­ρο­νο­μιά μας. Νιώθω περή­φανη για αυτόν τον τόπο και δεν έπαψα ποτέ να προ­βάλλω στοι­χεία του πολι­τι­σμού του όποτε μου δίνεται η ευκαι­ρία, τόσο σε ειση­γή­σεις σε επι­στη­μο­νικά συνέ­δρια όσο και σε δημο­σιεύ­σεις μου.