FT: Από τη Σαντορίνη έως τη Βαρκελώνη η Ευρώπη επαναστατεί κατά του υπερτουρισμού

Πό­λεις, πε­ριο­χές, ακόμη και ολό­κλη­ρες χώρες με­τα­τρέ­πο­νται σε του­ρι­στι­κο­ποι­η­μέ­νες κοι­νω­νί­ες

Δια­δη­λω­τές στην Βαρ­κε­λώ­νη κα­τά­φε­ραν να ακου­στούν σε όλο τον κόσμο. Γιατί; Γιατί πε­ριέ­λου­σαν τους επι­σκέ­πτες της πόλης με νε­ρο­πί­στο­λα κατά την διάρ­κεια μιας δια­δή­λω­σης τον Ιού­λιο, ανα­γκά­ζο­ντάς τους σε «φυγή» από τις τα­ρά­τσες των εστια­το­ρί­ων.

Ενώ οι ει­κό­νες από την «επί­θε­ση» με τα νε­ρο­πί­στο­λα έκα­ναν τον γύρο του Τύπου, από τις ΗΠΑ μέχρι την Κίνα και την Αυ­στρα­λία, προ­κά­λε­σαν μια κρίση εμπο­ρι­κής προ­βο­λής για την ισπα­νι­κή πόλη, με τα στε­λέ­χη του του­ρι­σμού να κα­τα­δι­κά­ζουν την κί­νη­ση αυτή που τρό­μα­ξε τους του­ρί­στες. Οι διορ­γα­νω­τές λένε ότι το εγ­χεί­ρη­μα ήταν εκτός προ­γράμ­μα­τος.

Δεν είναι μόνο η Βαρ­κε­λώ­νη

Η αντί­δρα­ση κατά του υπερ­του­ρι­σμού, ωστό­σο, ξε­φεύ­γει από τα όρια της Βαρ­κε­λώ­νης και της Ισπα­νί­ας. Η Ευ­ρώ­πη έχει χα­ρα­κτη­ρι­στεί ως το μου­σείο του κό­σμου και η Με­σό­γειος έχει ευ­δο­κι­μή­σει ως το πα­ρα­λια­κό της θέ­ρε­τρο.Οι ευ­ρω­παϊ­κές χώρες φι­λο­ξέ­νη­σαν πέ­ρυ­σι 709 εκατ. διε­θνείς επι­σκέ­πτες, με αυ­ξα­νό­με­νο αριθ­μό επι­σκε­πτών από τη Βό­ρεια Αμε­ρι­κή, αλλά η συ­ντρι­πτι­κή πλειο­ψη­φία τα­ξί­δευε εντός της Ευ­ρώ­πης.Αλλά σε ορι­σμέ­νες χώρες η μάζα των επι­σκε­πτών που ανα­ζη­τούν την ευ­χα­ρί­στη­ση έχει αυ­ξη­θεί τόσο πολύ που, από τη Βε­νε­τία και το Άμ­στερ­νταμ μέχρι τη Λι­σα­βό­να και τη Σα­ντο­ρί­νη, η υπο­μο­νή των ντό­πιων έχει φτά­σει στα όριά της.

Πα­ρό­μοιες δια­δη­λώ­σεις με αυτή στην Βαρ­κε­λώ­νη έχουν λάβει χώρα και σε άλλα ευ­ρω­παϊ­κά του­ρι­στι­κά μέρη. Πε­ρισ­σό­τε­ρο από οπου­δή­πο­τε αλλού, η Ισπα­νία βρί­σκε­ται στην πρώτη γραμ­μή. Είναι η δεύ­τε­ρη πιο επι­σκέ­ψι­μη χώρα στον κόσμο, με 85 εκατ. ξέ­νους τα­ξι­διώ­τες πέ­ρυ­σι. Εξαρ­τά­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο από τον του­ρι­σμό από τη Γαλ­λία, τον κο­ρυ­φαίο προ­ο­ρι­σμό, και δέ­χε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρους επι­σκέ­πτες ανά κά­τοι­κο. Η πίεση αυ­ξά­νε­ται εδώ και χρό­νια καθώς οι αριθ­μοί ανε­βαί­νουν, αλλά φέτος οι πιέ­σεις στην Ισπα­νία έγι­ναν αφό­ρη­τες. Οι κά­τοι­κοι δια­μαρ­τύ­ρο­νται ότι η στέ­γα­ση έχει γίνει απλη­σί­α­στη, οι δη­μό­σιες συ­γκοι­νω­νί­ες δεν λει­τουρ­γούν, τα με­σαιω­νι­κά κέ­ντρα των πό­λε­ων έχουν γίνει «Ντίσ­νεϋ», τα απο­θέ­μα­τα νερού εξα­ντλού­νται και η αντι­κοι­νω­νι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά είναι διά­χυ­τη.

Τους τε­λευ­ταί­ους τρεις μήνες οι αντι­του­ρι­στι­κές δια­μαρ­τυ­ρί­ες συ­γκέ­ντρω­σαν 56.000 άτομα σε όλα τα Κα­νά­ρια Νησιά και 10.000 άτομα στο νησί της Μα­γιόρ­κα, όπου οι ντό­πιοι ση­κώ­θη­καν νωρίς για να «κα­τα­λά­βουν» μια από τις πιο δη­μο­φι­λείς πα­ρα­λί­ες της στο Instagram. Στις νό­τιες ακτές της ηπει­ρω­τι­κής χώρας, πε­ρισ­σό­τε­ροι από 5.000 εμ­φα­νί­στη­καν στη Μά­λα­γα μαζί με αρ­κε­τές χι­λιά­δες στο Αλι­κά­ντε και το Κα­ντίζ.Υπήρ­ξαν δια­δη­λώ­σεις στη Σε­βίλ­λη, στο Σαν Σε­μπα­στιάν, ακόμη και στη συ­νοι­κία Lavapiés της Μα­δρί­της, μιας από τις πιο μο­δά­τες ευ­ρω­παϊ­κές πρω­τεύ­ου­σες.Η λέξη του κα­λο­και­ριού εδώ είναι «του­ρι­στι­κή φοβία».

Η οργή δύ­να­μη ανα­νέ­ω­σης;

Η Ισπα­νία εξε­λίσ­σε­ται σε ευ­ρω­παϊ­κή δο­κι­μα­σία για το αν η οργή μπο­ρεί να με­τα­τρα­πεί σε δύ­να­μη ανα­νέ­ω­σης – και όχι απο­στα­θε­ρο­ποί­η­σης. Εξάλ­λου, η απόρ­ρι­ψη ενός τομέα που απο­τε­λεί την οι­κο­νο­μι­κή αι­μο­δο­σία πολ­λών τόπων είναι επι­κίν­δυ­νη. Κατά τη διάρ­κεια έξι δε­κα­ε­τιών, ο κλά­δος έχει γίνει κι­νη­τή­ριος μο­χλός θέ­σε­ων ερ­γα­σί­ας και κερ­δών. Έχει ανε­βά­σει την Ισπα­νία στις τά­ξεις των πλού­σιων χωρών και αντι­προ­σω­πεύ­ει το 12-13% του εθνι­κού ΑΕΠ. Αλλά ένα σύν­θη­μα στα Κα­νά­ρια Νησιά συ­νο­ψί­ζει ένα κοινό αί­σθη­μα: «Του­ρι­σμός, ναι. Αλλά όχι έτσι».

Ο Jordi Hereu, υπουρ­γός Του­ρι­σμού της Ισπα­νί­ας, έχει κατά νου να βρει τη σωστή ισορ­ρο­πία. Το ρεκόρ επι­σκε­πτών της χώρας πέ­ρυ­σι ήταν «μια αδιαμ­φι­σβή­τη­τη επι­τυ­χία», λέει. Η υπη­ρε­σία του­ρι­στι­κής προ­ώ­θη­σης της προ­βλέ­πει ότι ο αριθ­μός των επι­σκε­πτών από τον Ιού­νιο έως τον Σε­πτέμ­βριο θα είναι αυ­ξη­μέ­νος κατά 13% σε σχέση με πέ­ρυ­σι. Αλλά η Ισπα­νία πρέ­πει να θυ­μά­ται ότι οι του­ρι­στι­κοί της μα­γνή­τες είναι επί­σης η πα­τρί­δα των αν­θρώ­πων της, προ­σθέ­τει ο Hereu. «Πρέ­πει να αφου­γκρα­στού­με τα αι­τή­μα­τά τους, απ’ όπου κι αν προ­έρ­χο­νται, γιατί χωρίς τους πο­λί­τες δεν υπάρ­χουν του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί». Το ερώ­τη­μα είναι, πώς μπο­ρεί να διορ­θω­θεί ο του­ρι­στι­κός της το­μέ­ας – και με ποιο οι­κο­νο­μι­κό κό­στος; Τα τα­ξι­διω­τι­κά hotspots της Ευ­ρώ­πης περ­νούν από τα στά­δια αυτού που ο ακα­δη­μαϊ­κός George Doxey ονό­μα­σε «δεί­κτη εκνευ­ρι­σμού».

Δια­δη­λω­τές δια­δη­λώ­νουν στο νησί της Μα­γιόρ­κα κατά του υπερ­του­ρι­σμού και του υψη­λού κό­στους στέ­γα­σης. Ορι­σμέ­νοι από τους απα­σχο­λού­με­νους στην ευ­ρω­παϊ­κή του­ρι­στι­κή βιο­μη­χα­νία δεν μπο­ρούν να αντέ­ξουν οι­κο­νο­μι­κά να ζή­σουν στην πόλη στην οποία ερ­γά­ζο­νται.

Η αρ­χι­κή άφιξη των επι­σκε­πτών δη­μιουρ­γεί ευ­φο­ρία, έγρα­ψε ο ίδιος, καθώς ο μα­ζι­κός του­ρι­σμός επι­τα­χύν­θη­κε τη δε­κα­ε­τία του 1970. Αυτή δίνει τη θέση της στην απά­θεια καθώς θε­ω­ρού­νται δε­δο­μέ­νοι, ακο­λου­θού­με­νη από την ενό­χλη­ση καθώς πλη­σιά­ζει ο κο­ρε­σμός. Το τε­λι­κό στά­διο, ο αντα­γω­νι­σμός, χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται από ανοι­χτές εκ­φρά­σεις εχθρό­τη­τας που απευ­θύ­νο­νται στους του­ρί­στες.

Ήδη από το 2001, οι Κα­νά­ριοι Νήσοι θέ­σπι­σαν μο­ρα­τό­ριουμ στις νέες κα­τα­σκευ­ές σε του­ρι­στι­κές πε­ριο­χές σε μια προ­σπά­θεια να ελέγ­ξουν τον αριθ­μό των του­ρι­στών. Πριν από δέκα χρό­νια, εν μέσω κοι­νω­νι­κής ανα­τα­ρα­χής για τα μέτρα λι­τό­τη­τας της ευ­ρω­ζώ­νης, η Βαρ­κε­λώ­νη είδε τις πρώ­τες δια­δη­λώ­σεις με­γά­λης κλί­μα­κας κατά του του­ρι­σμού.Αλλά από τότε η φύση του προ­βλή­μα­τος έχει αλ­λά­ξει.

Πρώ­τον, η ανα­ζή­τη­ση εμπει­ριών και αυ­θε­ντι­κό­τη­τας έγινε viral: πε­ρισ­σό­τε­ροι του­ρί­στες άρ­χι­σαν να εγκα­τα­λεί­πουν τις πα­ρα­λί­ες και τα κέ­ντρα των πό­λε­ων για να συρ­ρεύ­σουν σε φε­στι­βάλ γει­το­νιάς, απο­μο­νω­μέ­να χωριά και φυ­σι­κά πάρκα που δεν είχαν συ­νη­θί­σει να βλέ­πουν, αλλά βρέ­θη­καν να προ­ω­θού­νται από τα­ξι­διω­τι­κούς influencers.

Πε­ριο­χές που λει­τουρ­γούν για να εξυ­πη­ρε­τούν του­ρί­στες

Τότε η Covid-19 χτύ­πη­σε. Οι κά­τοι­κοι είχαν ξαφ­νι­κά τη γεύση ότι είχαν και πάλι τα σπί­τια τους για τον εαυτό τους, αλλά με μια δα­πα­νη­ρή πλευ­ρά: οι κυ­βερ­νή­σεις δη­μιούρ­γη­σαν τε­ρά­στια χρέη για να αντι­σταθ­μί­σουν την εξα­φά­νι­ση των εσό­δων από τον του­ρι­σμό. Όταν η παν­δη­μία υπο­χώ­ρη­σε, οι τα­ξι­διώ­τες επέ­στρε­ψαν με μια νέα πείνα και οι υπεύ­θυ­νοι χά­ρα­ξης πο­λι­τι­κής ήταν απελ­πι­σμέ­νοι να τους υπο­δε­χτούν ξανά. Αυτή η στιγ­μή είναι «ποιο­τι­κά δια­φο­ρε­τι­κή» από το μα­κρο­χρό­νιο ζή­τη­μα του μα­ζι­κού του­ρι­σμού, λέει ο Άγ­γε­λος Βαρ­βα­ρού­σης, ακα­δη­μαϊ­κός και πο­λε­ο­δό­μος με έδρα τη Βαρ­κε­λώ­νη και την Αθήνα. «Δεν είναι θέμα αριθ­μών, είναι ότι πό­λεις, πε­ριο­χές, ακόμη και ολό­κλη­ρες χώρες με­τα­τρέ­πο­νται σε του­ρι­στι­κο­ποι­η­μέ­νες κοι­νω­νί­ες. Πράγ­μα που ση­μαί­νει ότι τα τοπία τους, οι οι­κο­νο­μί­ες τους, οι αυ­τοει­κό­νες τους λει­τουρ­γούν για να εξυ­πη­ρε­τή­σουν τους του­ρί­στες.

Πρό­κει­ται για μια μορφή αποι­κιο­ποί­η­σης».Στην πε­ρί­πτω­ση της Βαρ­κε­λώ­νης, η δυ­σα­ρέ­σκεια ενώ­νει δύο σκέλη της κοι­νω­νι­κής ζωής που συ­νή­θως αντι­τί­θε­νται: τον συ­ντη­ρη­τι­κό σνο­μπι­σμό για τις κα­τώ­τε­ρες τά­ξεις των επι­σκε­πτών και τον αρι­στε­ρό αντι­κα­πι­τα­λι­σμό μιας πόλης με αναρ­χι­κές ρίζες.Αλλά η του­ρι­στι­κή βιο­μη­χα­νία είναι πρό­θυ­μη να υπο­βαθ­μί­σει τη ση­μα­σία των δια­δη­λώ­σε­ων.Ο Jorge Marichal, ο οποί­ος είναι ιδιο­κτή­της ξε­νο­δο­χεί­ων στα Κα­νά­ρια Νησιά και επι­κε­φα­λής της βιο­μη­χα­νι­κής ομά­δας των ξε­νο­δό­χων CEHAT, κα­τη­γο­ρεί τον «τα­μπλόιντ Τύπο» για την ενί­σχυ­σή τους.

Τα προ­τει­νό­με­να μέτρα

Τα προ­τει­νό­με­να μέτρα αντι­με­τώ­πι­σης του υπερ­του­ρι­σμού μπο­ρούν να χω­ρι­στούν σε τέσ­σε­ρις κα­τη­γο­ρί­ες. Η πρώτη, και φαι­νο­με­νι­κά η απλού­στε­ρη, είναι η κα­λύ­τε­ρη επο­πτεία και ο αυ­στη­ρό­τε­ρος έλεγ­χος από τις πε­ρι­φε­ρεια­κές και δη­μο­τι­κές κυ­βερ­νή­σεις. Οι αξιω­μα­τού­χοι στην Ισπα­νία πα­τάσ­σουν την κα­τά­χρη­ση των δη­μό­σιων χώρων. Σε όλες τις Βα­λε­α­ρί­δες Νή­σους, ένα διά­ταγ­μα που εγκρί­θη­κε τον Μάιο απα­γο­ρεύ­ει στους αν­θρώ­πους να πί­νουν εκτός εγκε­κρι­μέ­νων χώρων και δια­τάσ­σει τα σκάφη για πάρτι να μεί­νουν μα­κριά από τις ακτές. Το Σαν Σε­μπα­στιάν έχει πε­ριο­ρί­σει τα γκρουπ εκ­δρο­μών σε 25 άτομα για να μειώ­σει τη συμ­φό­ρη­ση των πε­ζο­δρο­μί­ων. Η Βαρ­κε­λώ­νη έχει στρα­φεί στην έκ­δο­ση ει­σι­τη­ρί­ων μόνο μέσω δια­δι­κτύ­ου για το Parc Güell και έχει αφαι­ρέ­σει μια δια­δρο­μή το­πι­κού λε­ω­φο­ρεί­ου από τους χάρ­τες της Google, ώστε να μην τη χρη­σι­μο­ποιούν οι του­ρί­στες.

Η πόλη συ­γκα­τα­λέ­γε­ται στους ευ­ρω­παϊ­κούς προ­ο­ρι­σμούς που επι­βάλ­λουν στους επι­σκέ­πτες ένα νυ­χτε­ρι­νό τέλος για να βοη­θή­σουν στη δια­χεί­ρι­ση του αριθ­μού των επι­σκε­πτών. Σε πολλά του­ρι­στι­κά κέ­ντρα, τα πρό­στι­μα για την ού­ρη­ση στους δρό­μους, ακόμη και στη θά­λασ­σα, πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται. Αν και η άνο­δος των θερ­μο­κρα­σιών του κα­λο­και­ριού δεν απο­θαρ­ρύ­νει τους πά­ντες, βοηθά τις προ­σπά­θειες να κα­τα­νε­μη­θούν οι επι­σκέ­πτες σε όλο το έτος. Όμως πολ­λοί κά­τοι­κοι της πε­ριο­χής απαι­τούν νέα μέτρα για την αντι­με­τώ­πι­ση του πιο επώ­δυ­νου οι­κο­νο­μι­κού ση­μεί­ου συμ­φό­ρη­σης: τη στέ­γα­ση. Καθώς η προ­σφο­ρά ακι­νή­των μειώ­νε­ται από τα δια­με­ρί­σμα­τα τύπου Airbnb και τις εξο­χι­κές κα­τοι­κί­ες των ξένων, η εκτό­ξευ­ση των ενοι­κί­ων έχει αφή­σει το προ­σω­πι­κό εστια­το­ρί­ων και ξε­νο­δο­χεί­ων να ζει σε τρο­χό­σπι­τα, σκη­νές ή αυ­το­κί­νη­τα σε ελ­λη­νι­κά και ισπα­νι­κά νησιά. Το πρό­βλη­μα επι­δει­νώ­νε­ται από το γε­γο­νός ότι οι πε­ρισ­σό­τε­ρες θέ­σεις ερ­γα­σί­ας στον του­ρι­σμό είναι χα­μη­λής ει­δί­κευ­σης και χα­μη­λά αμει­βό­με­νες. Ως απά­ντη­ση, η Λι­σα­βό­να ανέ­στει­λε την έκ­δο­ση νέων αδειών βρα­χυ­χρό­νιας μί­σθω­σης.

Η Βαρ­κε­λώ­νη έχει λάβει τα πιο δρα­στι­κά μέτρα, υπο­σχό­με­νη να κλεί­σει τα 10.000 δια­με­ρί­σμα­τα τύπου Airbnb – τα οποία αντι­στοι­χούν στο 40% των κλι­νών των επι­σκε­πτών – μέχρι τα τέλη του 2028.

Η δεύ­τε­ρη λύση είναι να αλ­λά­ξει το είδος των του­ρι­στών που προ­σελ­κύ­ει ένας προ­ο­ρι­σμός με την ανα­βάθ­μι­ση της αγο­ράς.

«Δεν θέ­λου­με τους του­ρί­στες που έρ­χο­νται για να κά­νουν αυτό που δεν μπο­ρούν να κά­νουν στις χώρες τους», λέει ο Mateu Hernández, γε­νι­κός διευ­θυ­ντής του Turisme de Barcelona, ενός ορ­γα­νι­σμού δη­μό­σιου και ιδιω­τι­κού τομέα που προ­ω­θεί την πόλη. «Δεν θέ­λου­με τους του­ρί­στες που έρ­χο­νται για να με­θύ­σουν.

Δεν θέ­λου­με τους του­ρί­στες που έρ­χο­νται εδώ για να φάνε φτηνά».Αλλά δεν θα επα­να­λά­βει την ωμή εκ­στρα­τεία «μεί­νε­τε μα­κριά» που το Άμ­στερ­νταμ απηύ­θυ­νε πέ­ρυ­σι στους με­θυ­σμέ­νους Βρε­τα­νούς, λέ­γο­ντας ότι δεν απέ­δω­σε.Αντ’ αυτού, το σχέ­διο είναι να στρα­φεί σε μάρ­κε­τινγκ υψη­λού επι­πέ­δου που επι­κε­ντρώ­νε­ται στα καλά εστια­τό­ρια της Βαρ­κε­λώ­νης, στα μου­σι­κά φε­στι­βάλ και στην καλ­λι­τε­χνι­κή κλη­ρο­νο­μιά του Πι­κά­σο, του Γκα­ου­ντί και του Μιρό. «Η δέ­σμευ­ση για ποιο­τι­κό του­ρι­σμό απο­τε­λεί εγ­γύ­η­ση για την αύ­ξη­ση της ποιό­τη­τας της απα­σχό­λη­σης επί­σης», λέει ο Hernández. «Είναι ένας ενά­ρε­τος κύ­κλος».

Αλλά άλλοι προει­δο­ποιούν ότι ο υπερ­βο­λι­κός ελι­τι­σμός δεν είναι βιώ­σι­μος και μά­λι­στα τα­ξι­κός.

Η τρίτη λύση για τον υπερ­του­ρι­σμό, που προ­ω­θεί­ται από πολ­λούς στην τα­ξι­διω­τι­κή βιο­μη­χα­νία, στη­ρί­ζε­ται στην ιδέα ότι η ρίζα του προ­βλή­μα­τος δεν είναι οι πολ­λοί άν­θρω­ποι αλλά η μικρή χω­ρη­τι­κό­τη­τα. Οι τόποι αι­σθά­νο­νται πλημ­μυ­ρι­σμέ­νοι μόνο αν δεν έχουν προ­ε­τοι­μα­στεί για να αντα­πε­ξέλ­θουν, λένε. Αυτό που χρειά­ζε­ται είναι συ­ντο­νι­σμέ­νες επεν­δύ­σεις στη στέ­γα­ση, τις αστι­κές με­τα­φο­ρές και τα συ­στή­μα­τα ύδρευ­σης. Δεν πρό­κει­ται για μια διά­γνω­ση που προ­ω­θεί­ται από τις κυ­βερ­νή­σεις, διότι τους επιρ­ρί­πτει την ευ­θύ­νη.

Η τε­λευ­ταία, πιο ρι­ζο­σπα­στι­κή προ­τει­νό­με­νη λύση είναι η απο­α­νά­πτυ­ξη, ή η συρ­ρί­κνω­ση του συ­νο­λι­κού αριθ­μού των διε­θνών του­ρι­στών. Η αντι­κα­πι­τα­λι­στι­κή εκ­δο­χή απορ­ρί­πτει την έν­νοια των τα­ξι­διών στο εξω­τε­ρι­κό ως δι­καί­ω­μα, το­νί­ζει την ανά­γκη μεί­ω­σης των εκ­πο­μπών διο­ξει­δί­ου του άν­θρα­κα από τις με­τα­φο­ρές και εφι­στά την προ­σο­χή σε όσους εξα­κο­λου­θούν να μην μπο­ρούν να αντέ­ξουν οι­κο­νο­μι­κά κα­νε­νός εί­δους δια­κο­πές.

Πηγή: Financial Times