Νότιο Αιγαίο: Η δημογραφική εικόνα, οι κοινωνικοί δείκτες και οι πολιτικές συνοχής

• Εντο­νη οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα και αυ­ξα­νό­με­νες ανά­γκες κοι­νω­νι­κής φρο­ντί­δας λόγω της γή­ραν­σης του πλη­θυ­σμού

• Οι δα­πά­νες για στέ­γα­ση, ενέρ­γεια και με­τα­φο­ρές πα­ρα­μέ­νουν ση­μα­ντι­κές, ιδίως στα μι­κρό­τε­ρα νησιά

Η φε­τι­νή Ευ­ρω­παϊ­κή Εβδο­μά­δα Πε­ρι­φε­ρειών και Πό­λε­ων 2025, που πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε στις Βρυ­ξέλ­λες στις 13–15 Οκτω­βρί­ου με σύν­θη­μα «Shaping tomorrow, together», επι­κε­ντρώ­θη­κε στη συμ­βο­λή των ευ­ρω­παϊ­κών πε­ρι­φε­ρειών στη βιώ­σι­μη ανά­πτυ­ξη και στην κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή.

Η συ­ζή­τη­ση για τη δη­μο­γρα­φι­κή γή­ραν­ση και τις ανι­σό­τη­τες στο ει­σό­δη­μα κυ­ριάρ­χη­σε σε πολ­λές συ­νε­δρί­ες, καθώς τα νέα στοι­χεία της Eurostat και οι ει­ση­γή­σεις της AGE Platform Europe ανέ­δει­ξαν τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν οι το­πι­κές κοι­νω­νί­ες.

Η Πε­ρι­φέ­ρεια Νο­τί­ου Αι­γαί­ου πα­ρου­σιά­στη­κε μέσα από τα στοι­χεία της Eurostat και τη φε­τι­νή Ευ­ρω­παϊ­κή Εβδο­μά­δα Πε­ρι­φε­ρειών και Πό­λε­ων ως πε­ριο­χή με έντο­νη οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα και διευ­ρυ­μέ­νο πεδίο κοι­νω­νι­κής μέ­ρι­μνας, σύμ­φω­να με τις δη­μο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις των τε­λευ­ταί­ων ετών.

Σύμ­φω­να με το Eurostat Regional Yearbook 2025, ο πλη­θυ­σμός της Πε­ρι­φέ­ρειας ανέρ­χε­ται σε πε­ρί­που 324 χι­λιά­δες κα­τοί­κους, εκ των οποί­ων το 22% είναι άνω των 65 ετών. Ο δεί­κτης γή­ραν­σης έχει φτά­σει στο 140%, δη­λα­δή 140 ηλι­κιω­μέ­νοι για κάθε 100 νέους κάτω των 15 ετών. Το προσ­δό­κι­μο ζωής ανέρ­χε­ται στα 84 έτη για τις γυ­ναί­κες και 79 για τους άν­δρες, ελα­φρώς υψη­λό­τε­ρο από τον εθνι­κό μέσο όρο.

Η δη­μο­γρα­φι­κή ει­κό­να αντι­κα­το­πτρί­ζει τη γε­νι­κή τάση στις ευ­ρω­παϊ­κές πε­ρι­φέ­ρειες του Νότου, όπου η μα­κρο­ζω­ία συν­δυά­ζε­ται με αυ­ξη­μέ­νες ανά­γκες φρο­ντί­δας και στα­δια­κή μεί­ω­ση του ενερ­γού πλη­θυ­σμού.

Τα δε­δο­μέ­να προ­έρ­χο­νται από την ετή­σια έρευ­να της Eurostat για τις πε­ρι­φέ­ρειες NUTS 2, η οποία στη­ρί­ζε­ται σε επί­ση­μες με­τρή­σεις πλη­θυ­σμού, ει­σο­δή­μα­τος και κοι­νω­νι­κών δει­κτών έως το 2023. Η επε­ξερ­γα­σία γί­νε­ται με βάση το ευ­ρω­παϊ­κό σύ­στη­μα EU-SILC, που επι­τρέ­πει τη σύ­γκρι­ση των κοι­νω­νι­κών συν­θη­κών με­τα­ξύ πε­ρι­φε­ρειών και χωρών της Ε.Ε. Οι δεί­κτες χρη­σι­μο­ποιού­νται ως ερ­γα­λείο πο­λι­τι­κής, ώστε να προ­σαρ­μό­ζο­νται τα προ­γράμ­μα­τα συ­νο­χής και οι χρη­μα­το­δο­τή­σεις στις πραγ­μα­τι­κές ανά­γκες των κα­τοί­κων.

Το κατά κε­φα­λήν ΑΕΠ του Νο­τί­ου Αι­γαί­ου αντι­στοι­χεί στο 73% του μέσου ευ­ρω­παϊ­κού όρου, ενώ τα νοι­κο­κυ­ριά της Πε­ρι­φέ­ρειας κα­τέ­γρα­ψαν το 2022 αύ­ξη­ση πρω­το­γε­νούς ει­σο­δή­μα­τος κατά 15,3%, την υψη­λό­τε­ρη στην Ελ­λά­δα, ένα­ντι 6,9% σε εθνι­κό επί­πε­δο. Η αύ­ξη­ση απο­δί­δε­ται στην επά­νο­δο του του­ρι­σμού και στη βελ­τί­ω­ση της απα­σχό­λη­σης μετά την παν­δη­μία.

Η επο­χι­κό­τη­τα και το υψηλό κό­στος ζωής πε­ριο­ρί­ζουν τα οφέλη αυτής της ανά­καμ­ψης, καθώς οι δα­πά­νες για στέ­γα­ση, ενέρ­γεια και με­τα­φο­ρές πα­ρα­μέ­νουν ση­μα­ντι­κές, ιδίως στα μι­κρό­τε­ρα νησιά.

Τα στοι­χεία του EU-SILC 2023 δεί­χνουν ότι το 23% των κα­τοί­κων άνω των 65 ετών στη Νότιο Αι­γαίο ζουν σε κίν­δυ­νο φτώ­χειας ή κοι­νω­νι­κού απο­κλει­σμού, ενώ για τις γυ­ναί­κες άνω των 75 ετών το πο­σο­στό φθά­νει το 28%. Οι δια­φο­ρές συν­δέ­ο­νται με χα­μη­λό­τε­ρες συ­ντά­ξεις, δια­κε­κομ­μέ­να ερ­γα­σια­κά βιο­γρα­φι­κά και πε­ριο­ρι­σμέ­νη πρό­σβα­ση σε κοι­νω­νι­κές υπη­ρε­σί­ες στα μι­κρό­τε­ρα νησιά.

Η Eurostat κα­τα­γρά­φει ότι πε­ρί­που 10% των ηλι­κιω­μέ­νων δη­λώ­νουν «ανεκ­πλή­ρω­τες ια­τρι­κές ανά­γκες», κυ­ρί­ως λόγω έλ­λει­ψης υπο­δο­μών και δυ­σκο­λιών με­τα­κί­νη­σης. Το πο­σο­στό αυτό είναι υπερ­δι­πλά­σιο του ευ­ρω­παϊ­κού μέσου (4,2%), στοι­χείο που απο­τυ­πώ­νει τις ιδιαι­τε­ρό­τη­τες της νη­σιω­τι­κό­τη­τας.

Σε ευ­ρω­παϊ­κό επί­πε­δο, οι πε­ρι­φέ­ρειες με τη με­γα­λύ­τε­ρη ανα­λο­γία ηλι­κιω­μέ­νων εντο­πί­ζο­νται στην Ιτα­λία, τη Γερ­μα­νία και την Πορ­το­γα­λία. Το Νότιο Αι­γαίο κα­τα­τάσ­σε­ται κοντά στον μέσο όρο της Νό­τιας Ευ­ρώ­πης, ενώ το προσ­δό­κι­μο ζωής του είναι συ­γκρί­σι­μο με αυτό των Βα­λε­α­ρί­δων και της Μάλ­τας. Η Eurostat επι­ση­μαί­νει ότι οι νη­σιω­τι­κές πε­ριο­χές με υψηλή ποιό­τη­τα ζωής συχνά εμ­φα­νί­ζουν μι­κρό­τε­ρο δεί­κτη πρό­ω­ρης θνη­σι­μό­τη­τας, κάτι που συν­δέ­ε­ται με το φυ­σι­κό πε­ρι­βάλ­λον και τον τρόπο ζωής.

Η AGE Platform Europe, στην έκ­θε­σή της Pension Adequacy Report 2024, ανα­φέ­ρει ότι το κό­στος μα­κρο­χρό­νιας φρο­ντί­δας σε πε­ριο­χές με πε­ριο­ρι­σμέ­νες δη­μό­σιες δομές μπο­ρεί να φθά­νει έως και το 80% του μη­νιαί­ου ει­σο­δή­μα­τος. Ζητά τη θέ­σπι­ση ελά­χι­στων εγ­γυ­η­μέ­νων συ­ντά­ξε­ων και κα­θο­λι­κής πρό­σβα­σης στη φρο­ντί­δα υγεί­ας σε όλα τα κράτη μέλη. Οι θέ­σεις αυτές συ­ζη­τή­θη­καν και στη φε­τι­νή Εβδο­μά­δα Πε­ρι­φε­ρειών και Πό­λε­ων, όπου η γή­ραν­ση απο­τέ­λε­σε βα­σι­κό άξονα της ευ­ρω­παϊ­κής πο­λι­τι­κής συ­νο­χής.

Η Πε­ρι­φέ­ρεια Νο­τί­ου Αι­γαί­ου πα­ρου­σιά­ζει θε­τι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά που συμ­βάλ­λουν στην κοι­νω­νι­κή αν­θε­κτι­κό­τη­τα. Το υψηλό προσ­δό­κι­μο ζωής, η με­σο­γεια­κή δια­τρο­φή, το ήπιο κλίμα και οι κοι­νω­νι­κοί δε­σμοί ευ­νο­ούν την υγεία και την ψυ­χι­κή ισορ­ρο­πία των κα­τοί­κων με­γα­λύ­τε­ρης ηλι­κί­ας. Σε αρ­κε­τά νησιά, οι πο­λί­τες τρί­της ηλι­κί­ας συμ­με­τέ­χουν ενερ­γά στην το­πι­κή ζωή και στη­ρί­ζουν την οι­κο­νο­μία μέσα από μι­κρές οι­κο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις και πο­λι­τι­στι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες.

Η κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή που χα­ρα­κτη­ρί­ζει τα νησιά απο­τε­λεί τη βάση για πο­λι­τι­κές που στη­ρί­ζουν τους κα­τοί­κους. Μέσα από προ­γράμ­μα­τα κοι­νω­νι­κής στή­ρι­ξης και το­πι­κές δρά­σεις που χρη­μα­το­δο­τού­νται από ευ­ρω­παϊ­κούς και εθνι­κούς πό­ρους, ενι­σχύ­ε­ται η φρο­ντί­δα των ηλι­κιω­μέ­νων, η υγεία, η κοι­νω­νι­κή μέ­ρι­μνα και η ψη­φια­κή εξυ­πη­ρέ­τη­ση. Οι πα­ρεμ­βά­σεις αυτές δεί­χνουν πώς οι δια­θέ­σι­μοι πόροι μπο­ρούν να με­τα­τρα­πούν σε βελ­τί­ω­ση της κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας στα νησιά.

Στην Ευ­ρω­παϊ­κή Εβδο­μά­δα Πε­ρι­φε­ρειών και Πό­λε­ων δό­θη­κε έμ­φα­ση στην ανά­γκη οι πο­λί­τες να πα­ρα­μέ­νουν στις πε­ριο­χές τους με αξιο­πρε­πείς συν­θή­κες δια­βί­ω­σης και πρό­σβα­ση σε βα­σι­κές υπη­ρε­σί­ες. Η Ευ­ρω­παϊ­κή Επι­τρο­πή επα­νέ­λα­βε τον στόχο της για μεί­ω­ση της φτώ­χειας κατά 15 εκα­τομ­μύ­ρια αν­θρώ­πους έως το 2030, μέσα από πο­λι­τι­κές προ­σαρ­μο­σμέ­νες στις ανά­γκες κάθε πε­ρι­φέ­ρειας. Για τις νη­σιω­τι­κές πε­ριο­χές, αυτό ση­μαί­νει ενί­σχυ­ση της τη­λεϊ­α­τρι­κής, ενερ­γεια­κή ανα­βάθ­μι­ση κα­τοι­κιών ηλι­κιω­μέ­νων και επεν­δύ­σεις στην ψη­φια­κή συν­δε­σι­μό­τη­τα.

Η με­τα­νά­στευ­ση νέων επαγ­γελ­μα­τιών προς τα με­γά­λα αστι­κά κέ­ντρα ή το εξω­τε­ρι­κό επη­ρε­ά­ζει τη δη­μο­γρα­φι­κή ισορ­ρο­πία. Η ανά­πτυ­ξη της τη­λερ­γα­σί­ας και των ευ­έ­λι­κτων μορ­φών απα­σχό­λη­σης δη­μιουρ­γεί νέες δυ­να­τό­τη­τες για πα­ρα­μο­νή και επι­στρο­φή νέων αν­θρώ­πων στα νησιά, με θε­τι­κό απο­τέ­λε­σμα στην το­πι­κή οι­κο­νο­μία και στις υπη­ρε­σί­ες.

Η φε­τι­νή διορ­γά­νω­ση στις Βρυ­ξέλ­λες ανέ­δει­ξε ότι η πο­λι­τι­κή συ­νο­χής της Ε.Ε. απο­κτά πιο έντο­νο κοι­νω­νι­κό χα­ρα­κτή­ρα. Το Νότιο Αι­γαίο, με τα πλε­ο­νε­κτή­μα­τα και τις ανά­γκες του, απο­τε­λεί πα­ρά­δειγ­μα πε­ρι­φέ­ρειας που συν­δυά­ζει οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη με κοι­νω­νι­κή στα­θε­ρό­τη­τα.

Η γή­ραν­ση του πλη­θυ­σμού απο­τε­λεί δε­δο­μέ­νο που απαι­τεί προ­σαρ­μο­γή και σύγ­χρο­νες μορ­φές κοι­νω­νι­κής ορ­γά­νω­σης. Οι κοι­νω­νί­ες που επεν­δύ­ουν στη φρο­ντί­δα, στην εκ­παί­δευ­ση και στη συμ­με­το­χή όλων των ηλι­κιών συμ­βάλ­λουν ου­σια­στι­κά στη δια­μόρ­φω­ση ενός βιώ­σι­μου ευ­ρω­παϊ­κού μέλ­λο­ντος.