Συνέδριο της Χάλκης: Η Ευρώπη αναζητεί απεγνωσμένα βηματισμό

Σχε­δόν τέσ­σε­ρα χρό­νια μετά το ξέ­σπα­σμα μίας κρί­σης σα­ρω­τι­κής, που έφερε το ευρώ στο χεί­λος του γκρε­μού, η Ευ­ρώ­πη πα­ρα­μέ­νει δι­χα­σμέ­νη – ίσως και σε σύγ­χυ­ση θα έλεγε κα­νείς. Και ο ορί­ζο­ντας δεν ανοί­γει, παρά το γε­γο­νός ότι ορι­σμέ­νοι υπο­στη­ρί­ζουν ότι «τα χει­ρό­τε­ρα πέ­ρα­σαν» και πλέον μπο­ρού­με να ατε­νί­ζου­με το μέλ­λον με πε­ρισ­σό­τε­ρη αι­σιο­δο­ξία. Αντι­θέ­τως, τα σύν­νε­φα ίσως να πυ­κνώ­νουν, όχι με την έν­νοια ότι πλη­σιά­ζει μία κα­ται­γί­δα, αλλά με την έν­νοια ότι μας δυ­σκο­λεύ­ουν να δούμε μπρο­στά, να προ­βλέ­ψου­με και να πο­ρευ­θού­με με ασφά­λεια.

Στο πρό­σφα­το συ­νέ­δριο που διορ­γά­νω­σε στο νησί της Χάλ­κης, στα Δω­δε­κά­νη­σα, το Ελ­λη­νι­κό Ίδρυ­μα Ευ­ρω­παϊ­κής κι Εξω­τε­ρι­κής Πο­λι­τι­κής (ΕΛΙΑ­ΜΕΠ) σε συ­νερ­γα­σία με το Κέ­ντρο Ευ­ρω­παϊ­κής Πο­λι­τι­κής (European Policy Center – EPC) των Βρυ­ξελ­λών – και στο οποίο συμ­με­τεί­χαν όχι μόνο ακα­δη­μαϊ­κοί από τις δύο πλευ­ρές του Ατλα­ντι­κού, αλλά επί­σης στε­λέ­χη κοι­νο­τι­κών θε­σμών – κα­τέ­στη σαφές ότι τα ερω­τή­μα­τα υπερ­τε­ρούν σε πλή­θος των απα­ντή­σε­ων. Απλώ­νο­νται δε σε το­μείς που υπερ­βαί­νουν την οι­κο­νο­μία ή την ευ­ρω­ζώ­νη, σε το­μείς όπως η εξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή, η κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή, η ενέρ­γεια, ακόμη και η μελ­λο­ντι­κή συ­νο­χή της ΕΕ (ζή­τη­μα που σχε­τί­ζε­ται κυ­ρί­ως με την πα­ρα­μο­νή ή όχι της Βρε­τα­νί­ας σε αυτή).

Στον πυ­ρή­να της συ­ζή­τη­σης (σσ. ο τί­τλος του συ­νε­δρί­ου ήταν «Ολο­κλή­ρω­ση ή Απο­σύν­θε­ση: Ποιος είναι ο δρό­μος μπρο­στά για την Ευ­ρώ­πη;») βρέ­θη­κε όπως ήταν ανα­με­νό­με­νο η επό­με­νη ημέρα της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης. Δύο ήταν τα καί­ρια ζη­τή­μα­τα. Πρώ­τον, πως θα δια­μορ­φω­θεί το μίγμα ανά­με­σα σε δη­μο­σιο­νο­μι­κή πει­θαρ­χία/ λι­τό­τη­τα και ανά­πτυ­ξη / επεν­δύ­σεις. Και δεύ­τε­ρον, ποια θα είναι η νέα θε­σμι­κή ισορ­ρο­πία την επό­με­νη πε­ντα­ε­τία ανά­με­σα σε Συμ­βού­λιο, Επι­τρο­πή και Ευ­ρω­βου­λή έπει­τα από μία πε­ρί­ο­δο ισχυ­ρό­τα­του δια­κυ­βερ­νη­τι­σμού.

Συ­γκρού­ο­νται ου­σια­στι­κά δύο από­ψεις. Η μία το­νί­ζει ότι ενώ η κρίση χρέ­ους εξε­λισ­σό­ταν με ρυθμό ρα­γδαίο, δη­μιουρ­γή­θη­καν μη­χα­νι­σμοί που μέχρι πριν από λίγα χρό­νια ήταν ανή­κου­στοι, ώστε αυτή να ελεγ­χθεί. Επο­μέ­νως, πρέ­πει να αφε­θούν αυτοί οι μη­χα­νι­σμοί να δου­λέ­ψουν και να προ­χω­ρή­σει πε­ραι­τέ­ρω η εμ­βά­θυν­ση της αρ­χι­τε­κτο­νι­κής της ευ­ρω­ζώ­νης – κατά προ­τί­μη­ση χωρίς αλ­λα­γή Συν­θη­κών. Ο στό­χος πρέ­πει να είναι να συ­μπλη­ρω­θεί η κοινή νο­μι­σμα­τι­κή πο­λι­τι­κή με μία κοινή δη­μο­σιο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή και πε­ρι­θώ­ρια υπάρ­χουν (όπως π.χ μέσω ενί­σχυ­σης του ρόλου του ESM και της ECB ή ακόμη και με τη δη­μιουρ­γία μη­χα­νι­σμού απορ­ρό­φη­σης των οι­κο­νο­μι­κών σοκ για να εν­θαρ­ρυν­θούν οι διαρ­θρω­τι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις – άποψη που προ­σεγ­γί­ζει την ιδέα για κά­ποιου εί­δους προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό της ευ­ρω­ζώ­νης).

Η άλλη άποψη είναι πιο επι­θε­τι­κή. Ζη­τά­ει ου­σια­στι­κά να δοθεί με­γά­λη έμ­φα­ση στην ανά­γκη ενός σο­βα­ρού επεν­δυ­τι­κού προ­γράμ­μα­τος, μέσω κα­λύ­τε­ρης αξιο­ποί­η­σης τόσο των κοι­νο­τι­κών κον­δυ­λί­ων όσο και των δυ­να­το­τή­των της Ευ­ρω­παϊ­κής Τρά­πε­ζας Επεν­δύ­σε­ων (ΕΙΒ). Και πα­ράλ­λη­λα, υπο­γραμ­μί­ζει την ανά­γκη η λι­τό­τη­τα να μην είναι τόσο ασφυ­κτι­κή, να υπάρ­χει πε­ρι­θώ­ριο πο­λι­τι­κών ελιγ­μών με βάση και τη ρη­το­ρι­κή του ιτα­λού πρω­θυ­πουρ­γού Ματέο Ρέν­τσι για χα­λά­ρω­ση του Συμ­φώ­νου Στα­θε­ρό­τη­τας και Ανά­πτυ­ξης.

Το τρίτο θέμα που απα­σχό­λη­σε τους συ­νέ­δρους ήταν η θέση της Ευ­ρώ­πης στον κόσμο. Είναι άλ­λω­στε εμ­φα­νές ότι η κρίση Ου­κρα­νί­ας – Ρω­σί­ας αλλά και η γε­νι­κό­τε­ρη γε­ω­πο­λι­τι­κή αστά­θεια στην ευ­ρω­παϊ­κή γει­το­νιά θέ­τουν μεί­ζο­να ερω­τή­μα­τα στους Ευ­ρω­παί­ους. Ίσως δε να είναι η πρώτη φορά που η εξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή «απει­λεί» τη συ­νο­χή της ΕΕ και το μο­ντέ­λο της «ήπιας ισχύ­ος» που η ίδια προ­ω­θεί διε­θνώς.

Το εν­δο­ευ­ρω­παϊ­κό παι­χνί­δι όμως, σε επί­πε­δο εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής, εξα­κο­λου­θεί να είναι μη­δε­νι­κού αθροί­σμα­τος (zero-sum game). Αυτό δεν προ­δια­θέ­τει για συ­ντο­νι­σμέ­νες κι­νή­σεις, ενώ υπάρ­χουν δια­φο­ρε­τι­κές εκτι­μή­σεις με­τα­ξύ με­γά­λων – μι­κρών, Βο­ρεί­ων – Νο­τί­ων, Δυ­τι­κών – Ανα­το­λι­κών, Πα­λαιάς – Νέας Ευ­ρώ­πης, πυ­ρή­να και πε­ρι­φέ­ρειας. Συ­μπέ­ρα­σμα: ίσως να απαι­τεί­ται να πε­ριο­ρι­στούν οι προσ­δο­κί­ες που κατά και­ρούς δη­μο­σιο­ποιού­νται.

Για αυτό και μία νέα «με­γά­λη συμ­φω­νία» δεν μοιά­ζει πι­θα­νή. Πιο προ­σι­τή φα­ντά­ζει μία αλυ­σί­δα «μι­κρό­τε­ρων συμ­φω­νιών» με βάση την κατά και­ρούς σύ­γκλι­ση εθνι­κών συμ­φε­ρό­ντων – που ίσως και να προ­δια­γρά­φει μία «Ευ­ρώ­πη πολ­λών και δια­φο­ρε­τι­κών τα­χυ­τή­των». Πριν φθά­σου­με εκεί όμως, υπάρ­χουν προ­βλή­μα­τα οι­κο­νο­μι­κής και κοι­νω­νι­κής ετε­ρο­γέ­νειας, δη­μο­κρα­τι­κής νο­μι­μο­ποί­η­σης, ακόμη και πο­λι­τι­κής δια­χεί­ρι­σης. Είναι σαφές, όπως αρ­κε­τοί υπο­γράμ­μι­σαν, ότι ανα­δει­κνύ­ε­ται μία κό­πω­ση. Και πα­ράλ­λη­λα, λεί­πει ένα όραμα για το επό­με­νο μο­ντέ­λο ανά­πτυ­ξης, ιδιαί­τε­ρα για τη Νότια Ευ­ρώ­πη. Ίσως για αυτό τον λόγο, η Ευ­ρώ­πη πρέ­πει να αρ­χί­σει να κάνει πιο σωστά όσα κάνει σή­με­ρα, φρο­ντί­ζο­ντας πε­ρισ­σό­τε­ρο τους «χα­μέ­νους» της κρί­σης.