Η εκτός σχεδίου δόμηση εντείνει την πίεση στα πολιτιστικά μνημεία του Νοτίου Αιγαίου

• Η έρευ­να βα­σί­στη­κε στα δε­δο­μέ­να του Αρ­χαιο­λο­γι­κού Κτη­μα­το­λο­γί­ου, με απο­τύ­πω­ση 40 ιστο­ρι­κών πε­ριο­χών, 293 αρ­χαιο­λο­γι­κών ζωνών, 1.573 μνη­μεί­ων και 398 οι­κι­σμών, ανά­με­σά τους 159 πα­ρα­δο­σια­κοί • Στη Μύ­κο­νο η δό­μη­ση επη­ρε­ά­ζει το 88% των ιστο­ρι­κών πε­ριο­χών και το 99,71% των αρ­χαιο­λο­γι­κών ζωνών και στη Ρόδο επη­ρε­ά­ζε­ται το 53% των αρ­χαιο­λο­γι­κών πε­ριο­χών

Με­λέ­τη του Τμή­μα­τος Γε­ω­γρα­φί­ας του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αι­γαί­ου εξε­τά­ζει τον τρόπο με τον οποίο η διά­χυ­ση της δό­μη­σης επη­ρε­ά­ζει τη σχέση των νη­σιών με τα μνη­μεία και τις αρ­χαιο­λο­γι­κές ζώνες τους.

Η έρευ­να κα­λύ­πτει 37 νησιά της Πε­ρι­φέ­ρειας Νο­τί­ου Αι­γαί­ου, πα­ρου­σιά­ζει ανα­λυ­τι­κά στοι­χεία για το εύρος της εκτός σχε­δί­ου δό­μη­σης και κα­τα­γρά­φει τις αλ­λη­λε­πι­κα­λύ­ψεις ανά­με­σα σε δο­μη­μέ­νες εκτά­σεις και πε­ριο­χές πο­λι­τι­στι­κής προ­στα­σί­ας.

Η Πε­ρι­φέ­ρεια δια­θέ­τει 48 νησιά συ­νο­λι­κά, εκ των οποί­ων εξε­τά­ζο­νται όσα έχουν θε­σμι­κές οριο­θε­τή­σεις οι­κι­σμών και κα­τα­γε­γραμ­μέ­νο πο­λι­τι­στι­κό από­θε­μα. Στην πε­ριο­χή πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται τα 15 νησιά των Δω­δε­κα­νή­σων και τα 33 των Κυ­κλά­δων. Η συ­νο­λι­κή έκτα­ση φτά­νει τα 5.286 τε­τρα­γω­νι­κά χι­λιό­με­τρα, ενώ σύμ­φω­να με τις επί­ση­μες απο­γρα­φές ο πλη­θυ­σμός προ­σεγ­γί­ζει τους 400.000 κα­τοί­κους.

Η κα­τα­γρα­φή των πο­λι­τι­στι­κών στοι­χεί­ων έγινε μέσω του Αρ­χαιο­λο­γι­κού Κτη­μα­το­λο­γί­ου και ει­δι­κό­τε­ρα σε:

• 40 ιστο­ρι­κές πε­ριο­χές

• 293 αρ­χαιο­λο­γι­κές ζώνες

• 1.573 μνη­μεία

• 398 θε­σμο­θε­τη­μέ­νους οι­κι­σμούς, από τους οποί­ους 159 χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται πα­ρα­δο­σια­κοί.

Τα νού­με­ρα δεί­χνουν το εύρος του υλι­κού που συ­νυ­πάρ­χει με τη σύγ­χρο­νη οι­κι­στι­κή ανά­πτυ­ξη. Το ζη­τού­με­νο της έρευ­νας ήταν να δια­πι­στω­θεί ο βαθ­μός στον οποίο η δό­μη­ση επε­κτεί­νε­ται εκτός θε­σμο­θε­τη­μέ­νων ορίων και πόσο συ­να­ντά τις πα­ρα­πά­νω ζώνες.

Προ­κύ­πτουν εν­δια­φέ­ρου­σες δια­φο­ρές ανά­με­σα στα δύο νη­σιω­τι­κά συ­μπλέγ­μα­τα. Στις Κυ­κλά­δες κα­τα­γρά­φο­νται 129 πα­ρα­δο­σια­κοί οι­κι­σμοί που κα­λύ­πτουν το 2,20% της έκτα­σης, ενώ στα Δω­δε­κά­νη­σα οι αντί­στοι­χοι οι­κι­σμοί είναι 29 και κα­λύ­πτουν το 1,01%. Η ει­κό­να αυτή απο­τυ­πώ­νε­ται επί­σης στους μη πα­ρα­δο­σια­κούς οι­κι­σμούς, 151 στις Κυ­κλά­δες με κά­λυ­ψη 3,44% και 88 στα Δω­δε­κά­νη­σα με 3,12%.

Σε ορι­σμέ­να νησιά πα­ρα­τη­ρεί­ται πολύ υψηλό πο­σο­στό μη πα­ρα­δο­σια­κών οι­κι­σμών σε σχέση με τη συ­νο­λι­κή έκτα­ση. Η Λέρος φτά­νει το 89,95%, οι Λει­ψοί το 90,44% και η Κά­λυ­μνος το 81,6%. Στις Κυ­κλά­δες, η Σα­ντο­ρί­νη εμ­φα­νί­ζει υψηλό πο­σο­στό μη πα­ρα­δο­σια­κών οι­κι­σμών, με κά­λυ­ψη 82,85%, ενώ η Τήνος ξε­χω­ρί­ζει για τη με­γά­λη συ­γκέ­ντρω­ση πα­ρα­δο­σια­κών οι­κι­σμών που κα­λύ­πτουν το 16,95% του νη­σιού.

Τα δε­δο­μέ­να αυτά δεί­χνουν ότι η δομή των οι­κι­σμών δεν είναι ενιαία και επη­ρε­ά­ζει τον τρόπο με τον οποίο η δό­μη­ση δια­χέ­ε­ται στον χώρο.

Η ανά­λυ­ση των δο­μη­μέ­νων επι­φα­νειών βα­σί­ζε­ται στο στρώ­μα Impervious Built-Up του προ­γράμ­μα­τος Copernicus. Οι δεί­κτες δεί­χνουν πώς το τμήμα της νέας δό­μη­σης ανα­πτύσ­σε­ται εκτός οι­κι­στι­κών ορίων. Σε πολλά νησιά τα πο­σο­στά είναι υψηλά.

• Σύρος: 53,63% εντός οι­κι­σμών και 46,37% εκτός

• Μύ­κο­νος: 89% εκτός

• Πάρος: 60% εκτός

• Νάξος: 48% εκτός

• Πά­τμος: 86% εκτός

• Άν­δρος: 53% εκτός

• Σα­ντο­ρί­νη: 20% εκτός

Στα Δω­δε­κά­νη­σα τα πο­σο­στά επι­βε­βαιώ­νουν την πα­ρου­σία εκτε­τα­μέ­νης εκτός σχε­δί­ου δό­μη­σης. Η Κως εμ­φα­νί­ζει 52% της δό­μη­σης εκτός οι­κι­σμών και η Ρόδος 46%. Οι τιμές αυτές δεί­χνουν ότι η πίεση δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στα μι­κρό­τε­ρα νησιά ή στα νησιά με με­γα­λύ­τε­ρη του­ρι­στι­κή κί­νη­ση, αλλά εκτεί­νε­ται σε ολό­κλη­ρο το σύ­μπλεγ­μα.

Οι ερευ­νη­τές επι­ση­μαί­νουν έξι νησιά όπου η εκτός ορίων δό­μη­ση ξε­περ­νά το 60%, στα οποία από τα Δω­δε­κά­νη­σα πε­ρι­λαμ­βά­νε­ται η Πά­τμος και από τις Κυ­κλά­δες τα νησιά Αντί­πα­ρος, Ηρα­κλειά, Κέα, Μύ­κο­νος και Πάρος. Η ει­κό­να αυτή συν­δέ­ε­ται με την του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη και τη διά­δο­ση δεύ­τε­ρων κα­τοι­κιών

Το βα­σι­κό ερώ­τη­μα της με­λέ­της αφορά στον βαθμό στον οποίο η εκτός σχε­δί­ου δό­μη­ση συ­να­ντά τις ζώνες πο­λι­τι­στι­κής ση­μα­σί­ας. Τα δε­δο­μέ­να είναι εν­δει­κτι­κά:

• Στη Μύ­κο­νο η δό­μη­ση επη­ρε­ά­ζει το 88% των ιστο­ρι­κών πε­ριο­χών και το 99,71% των αρ­χαιο­λο­γι­κών ζωνών.

• Στη Νάξο η επί­δρα­ση στις αρ­χαιο­λο­γι­κές ζώνες φτά­νει το 86%.

• Στη Σα­ντο­ρί­νη το πο­σο­στό αγ­γί­ζει το 80%.

• Στη Ρόδο επη­ρε­ά­ζε­ται το 53% των αρ­χαιο­λο­γι­κών πε­ριο­χών.

Η Ρόδος δια­θέ­τει τέσ­σε­ρις πα­ρα­δο­σια­κούς οι­κι­σμούς, με κά­λυ­ψη 1,76% της έκτα­σης, και 46 μη πα­ρα­δο­σια­κούς που κα­λύ­πτουν το 21,3%. Η υπό­λοι­πη δό­μη­ση κα­τα­νέ­με­ται σε εκτός σχε­δί­ου ζώνες, όπου πα­ρα­τη­ρού­νται οι επα­φές με αρ­χαιο­λο­γι­κούς χώ­ρους.

Στην Πάτμο η εκτός οι­κι­σμών δό­μη­ση φτά­νει το 86% της συ­νο­λι­κής δο­μη­μέ­νης επι­φά­νειας. Το νησί δια­θέ­τει έντο­να μνη­μεια­κά στοι­χεία και, σύμ­φω­να με τη με­λέ­τη, η πίεση στα πο­λι­τι­στι­κά τοπία αυ­ξά­νε­ται λόγω των νέων κα­τα­σκευών σε εξω­α­στι­κές πε­ριο­χές.

Σε νησιά όπως η Κά­λυ­μνος, η Λέρος και η Σύμη, η δό­μη­ση συ­γκε­ντρώ­νε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο σε οι­κι­στι­κούς πυ­ρή­νες. Η έρευ­να ωστό­σο πε­ριο­ρί­ζε­ται στις θε­σμο­θε­τη­μέ­νες πο­λι­τι­στι­κές ζώνες, επο­μέ­νως τα στοι­χεία δεί­χνουν μόνο το τμήμα της κλη­ρο­νο­μιάς που έχει επί­ση­μα ορι­στεί.

Για να απο­τυ­πω­θεί ο βαθ­μός σύν­δε­σης των δύο πα­ρα­μέ­τρων, χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε ο συ­ντε­λε­στής Pearson. Σε επί­πε­δο Πε­ρι­φέ­ρειας, η συ­σχέ­τι­ση ανά­με­σα στη δό­μη­ση και την επί­δρα­ση στην πο­λι­τι­στι­κή κλη­ρο­νο­μιά είναι 0,774. Η τιμή αυτή δεί­χνει ότι όσο αυ­ξά­νο­νται οι δο­μη­μέ­νες επι­φά­νειες τόσο αυ­ξά­νε­ται και η επαφή με τις ζώνες προ­στα­σί­ας.

Σε νησιά, όπως η Σύρος, η Κά­λυ­μνος και η Σέ­ρι­φος, κα­τα­γρά­φο­νται χα­μη­λές ή αρ­νη­τι­κές συ­σχε­τί­σεις. Η δό­μη­ση δη­λα­δή δεν έχει τόσο έντο­νη σχέση με τις ζώνες προ­στα­σί­ας, του­λά­χι­στον στις πε­ριο­χές που έχουν θε­σμι­κά κα­τα­γρα­φεί.

Η ανά­λυ­ση των δε­δο­μέ­νων συν­δέ­ε­ται και με την απο­τί­μη­ση των ερ­γα­λεί­ων σχε­δια­σμού. Η με­λέ­τη ση­μειώ­νει ότι το νο­μο­θε­τι­κό πλαί­σιο για την προ­στα­σία της κλη­ρο­νο­μιάς είναι εκτε­νές, αλλά η εφαρ­μο­γή του στο πεδίο της πο­λε­ο­δο­μί­ας δεν είναι πάντα επαρ­κής. Τα Γε­νι­κά Πο­λε­ο­δο­μι­κά Σχέ­δια και τα Το­πι­κά Χω­ρι­κά εφαρ­μό­ζο­νται μόνο σε μικρό πο­σο­στό των πε­ριο­χών, ενώ οι Ζώνες Ελέγ­χου Οι­κι­στι­κής Ανά­πτυ­ξης δεν έχουν χρη­σι­μο­ποι­η­θεί σε κλί­μα­κα που να μπο­ρεί να πε­ριο­ρί­σει τη διά­χυ­ση της δό­μη­σης.

Η έρευ­να προ­τεί­νει ενί­σχυ­ση του σχε­δια­σμού στα τρία επί­πε­δα, το­πι­κό, πε­ρι­φε­ρεια­κό και εθνι­κό. Πα­ράλ­λη­λα, προ­τεί­νει τη δη­μιουρ­γία πα­ρα­τη­ρη­τη­ρί­ου χω­ρι­κού σχε­δια­σμού, το οποίο θα συ­γκε­ντρώ­νει και θα ανα­λύ­ει δε­δο­μέ­να σε πραγ­μα­τι­κό χρόνο, ώστε να πα­ρα­κο­λου­θού­νται οι πιέ­σεις και να αξιο­λο­γού­νται οι τά­σεις.

Η με­λέ­τη πα­ρέ­χει ένα συ­νε­κτι­κό σύ­νο­λο στοι­χεί­ων που μπο­ρεί να αξιο­ποι­η­θεί στη χά­ρα­ξη πο­λι­τι­κών για τον χώρο. Η πα­ρου­σία χι­λιά­δων μνη­μεί­ων και εκα­το­ντά­δων αρ­χαιο­λο­γι­κών ζωνών στα νησιά που λει­τουρ­γούν ως του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί δη­μιουρ­γεί ανά­γκη για σαφή κα­τεύ­θυν­ση. Η λε­πτο­με­ρής απο­τύ­πω­ση της δό­μη­σης σε σχέση με τις ζώνες πο­λι­τι­στι­κής προ­στα­σί­ας δίνει τη δυ­να­τό­τη­τα να αξιο­λο­γη­θούν οι πραγ­μα­τι­κές πιέ­σεις, να εντο­πι­στούν οι πε­ριο­χές όπου χρειά­ζε­ται με­γα­λύ­τε­ρη προ­σο­χή και να σχε­δια­στούν πα­ρεμ­βά­σεις με βάση με­τρή­σι­μα δε­δο­μέ­να.

Τα στοι­χεία των Δω­δε­κα­νή­σων προ­σφέ­ρουν μια κα­θα­ρή ει­κό­να για τον τρόπο με τον οποίο η δό­μη­ση ανα­πτύσ­σε­ται σε Ρόδο, Κω, Πάτμο και στα μι­κρό­τε­ρα νησιά. Με τον όγκο των δε­δο­μέ­νων να διευ­ρύ­νε­ται μέσω του Αρ­χαιο­λο­γι­κού Κτη­μα­το­λο­γί­ου και των ευ­ρω­παϊ­κών γε­ω­χω­ρι­κών βά­σε­ων, η πε­ριο­χή δια­θέ­τει πλέον ου­σια­στι­κά ερ­γα­λεία για την πα­ρα­κο­λού­θη­ση της εξέ­λι­ξης του το­πί­ου της.